BÀI TẬP NHẬP MÔN NHÂN HỌC VĂN HÓA ( hạn nộp 8 4 2022) Tên Lê Thị Cẩm Tiên MSSV D21VH256 Lớp CNVH 4 1 BÀI LÀM Tác giả đã sử dụng lý thuyết cấu trúc để phân tích về đạo Mẫu như sau Đạo Mẫu là hình thức[.]
Trang 1BÀI TẬP NHẬP MÔN NHÂN HỌC VĂN HÓA ( hạn nộp 8-4-2022)
Tên:Lê Thị Cẩm Tiên
MSSV: D21VH256
Lớp: CNVH 4.1
BÀI LÀM
Tác giả đã sử dụng lý thuyết cấu trúc để phân tích về đạo Mẫu như sau:
Đạo Mẫu là hình thức tôn giáo phổ biến ở Việt Nam Bài viết này áp dụng nguyên tắc nhị phân (nguyên tắc các cặp đối lập) trong lý thuyết cấu trúc luận của Claude-Lévi Strauus tìm hiểu về điện thần, lễ nghi,diễn xướng,trang phục,…của đạo Mẫu, đồng thời phân tích một số đặc trưng và quá trình chuyển hóa và quá trình chuyển hóa các yếu tố trong đạo Mẫu
Tác giả đã sử dụng thuyết cấu trúc luận của Claude-Lévi Strauus để tìm hiểu và giải quyết một số vấn đề về đạo Mẫu như sau:
-Claude-Lévi Strauus là người tiên phong phát triển lý thuyết cấu trúc- cấu trúc phải thể hiện đặc trưng hệ thống,dựa vào cấu trúc luận trong ngôn ngữ của Saussuare và R.Jakovson ông đã đưa ra quan điểm nhị nguyên luận- các cặp đối lập cơ bản nhất là Trời/Đất,Đực/Cái và các cặp từ đối lập theo kiểu nhị nguyên như nóng/lạnh,sống /chín.Bên cạnh đó ông cũng đề xuất nhân tố trung gian,ví dụ như các cặp đối lập Mặt Trời/ Trái Đất, sự sống/cái chết, văn hóa/tự nhiên đểu có yếu
tố trung gian Quan điểm nổi bật trong lý thuyết cấu trúc của Claude-Lévi Strauus
về quan điểm nhị nguyên luận – mọi quan hệ giữa các ký hiệu được quy về những dạng cấu trúc nhị phân mà nó lại phát triển thành nguyên lý 3 nhân tố : các cặp đối lập và nhân tố trung gian,ví dụ như các cặp đối lập Mặt Trời/ Trái Đất, sự sống/cái chết, văn hóa/tự nhiên đểu có yếu tố trung gian
-Đạo Mẫu:
Trang 2Mẫu,Chầu Bà,các Cô Nam thần là các Quan, ông Hoàng, Cậu Bé- cặp nhị nguyên nữ/nam chi phối suốt nghi lễ
+Theo quan điểm nhị nguyên luận chia ra nam và nữ, nữ gồm Mẫu,Chầu Bà,Cô còn nam gồm Quan, Ông Hoàng, Cậu Ngoài ra, Tiên-Mẹ-Rừng là Mẫu,Chầu Bà, Cô,Hổ còn Rồng,Cha,Biển là Vua cha, Quan,Hoàng,Cậu,Xà
Như vậy,cấu trúc nhị nguyên trong điện thờ đạo Mẫu thể hiện rõ như Rồng/Tiên,mẹ/cha,rừng/biển
Khi lên đồng, người được các thánh nhập vào sẽ sử dụng và múa theo đạo cụ: -Các Chầu bà: mồi lửa,quạt- múa mồi,múa quạt, múa chèo đò ,múa kiếm,múa đao,múa cờ
Các Quan đều sử dụng vũ khí để làm đạo cụ múa: múa song kiếm,múa gậy đôi,múa kiếm,cây lao và cây kích
-Các ông Hoàng chủ yếu là múa hèo,múa cờ, ông Hoàng Bơ múa kiếm múa cờ, ông Hoàng Bay múa hèo và múa cờ,ông Hoàng Mười thì múa bút múa quạt
=> Như vậy, các điệu múa các đạo cụ cũng được phân rõ ràng,các động tác múa và đạo cụ cũng phân biệt nhạc phủ và thoải phủ
-Nhạc lễ dùng trong lên đồng :
+Nam thánh: là những điệu phú-uy nghi nghiêm túc
+Nữ thánh: miền xuôi là những giai điệu cờn,miền núi là các điệu xá-tràn đầy nữ tính mượt mà
-Địa vị tuổi tác phân biệt trong âm nhạc
+Nhạc cảnh: Các điệu Phú và Kiều Dương thường được dùng cho màn giáng đồng
Trang 3của các Quan nam có thánh vị cao nhất, những ông Hoàng đôi khi cũng dùng Phú nhưng giai điệu khác và điệu Phú không bao giờ là nhạc cảnh cho những ông Cậu còn trẻ
+Nghệ thuật tạo hình: Các vị thánh cũng phân biệt rõ theo cặp nam/nữ, Nhạc phủ/Thoải phủ Nghệ thuật sử dụng sắc màu, Nhạc trắng/Thoải phủ-xanh,Thiên phủ-đỏ/Địa phủ-vàng
-Trong cấu trúc luận của Claude-Lévi Strauus nhân tố trung gian đóng vai trò quan
trọng giúp giảm bớt sự gay gắt của các mặt đối lập Vận dụng vai trò của vật trung gian Claude-Lévi Strauus phân tích quá trình nghi lễ lên đồng,ông cho rằng y phục lên đồng rất quan trọng và là vật trung gian giữa tự nhiên và văn hóa Đặc biệt là chiếc khăn phủ diện màu đỏ cũng được coi là vật trung gian giữa ngưởi thường và trở thành các vị thánh ,giữa đời thường với linh thiêng
-Trang phục đặc trưng cho từng vị thánh cũng quy định nghiêm ngặt +Những thánh ở miền nào (phủ nào) thì phải mặc trang phục theo màu của vùng phủ đó- chức năng phân biệt địa vị của thánh
- Trong nghi lễ lên đồng, không chỉ trang phục, đạo cụ, màu sắc, âm thanh đóng vai trò truyền dẫn trung gian mà ngay bản thân những người lên đồng (thành viên chủ chốt của các bản hội) cũng mang tính “trung gian, trung tính”
- Mặt khác, lực lượng chủ yếu tham gia các bản hội là phụ nữ Một số tác giả cho rằng đạo Mẫu là đạo chủ yếu của phái nữ Điều đó đúng nhưng chưa đủ, vì trước hết những người đến của thánh đều cầu xin thuận lợi, may mắn cho gia đình (trong
đó người chồng, con trai là đối tượng được cầu xin nhiều nhất) So với nữ giới, nam giới ít có mặt hơn trong những bàn hội nhưng thực chất sự hiện diện của nam giới vẫn tồn tại
triển mạnh Số điện thờ Mẫu tăng nhanh Tại các tỉnh miền núi như Lào Cai, Hòa Bình Tuyên Quang, Yên Bái, nhiều đền thờ Mẫu được trùng tu và xây dựng mới
Trang 4Hiện tượng mở điện tư gia phát triển ở hầu khắp những đô thị và vùng ngoại vi Đáng lưu ý là, mối quan hệ giữa dạo Phật và đạo Mẫu đã hình thành từ lâu, nay ngày càng phát triển mạnh mẽ
Kết Luận: Bài viết đã chỉ ra sự khác biệt, hòa hợp tổng thể thống nhất trong những cặp đối lập của đạo Mẫu Tìm hiểu trong thống đạo Mẫu, nhờ y phục, âm nhục đặc biệt là chiếc khăn phủ diện mà người thường có thể chuyển hóa thành những vị thánh Không chỉ trang phục, đạo cụ mang tính trung gian mà ngay các đồng nam, đồng nữ cũng mang tính trung gian góp phần chuyển hóa trong đạo Mẫu Họ đa phần luận là đồng tính hoặc nam giới có thiên tính nữ cao, còn nữ giới lại có thiên tính nam cao Cho đến nay, đạo Mẫu chưa có một hệ thống tổ chức chặt chẽ, thống nhất nhưng thực sự tính đạo Mẫu cũng là một tôn giáo như đạo Phật, thu đạo Cao Đài hay Thiên Chúa giáo Vì vậy, Nhà nước ta cần có những cách thức ứng xử với đạo Mẫu phù hợp như đối với một số loại hình tôn giáo, tín ngưỡng khác
Trang 5Tư duy lưỡng hợp trong nền văn hóa Chăm – Thử nhìn từ lý thuyết cấu trúc của Claude Lé-Strauss
Bài viết trình bày việc sử dụng lý thuyết cấu trúc của Claude Lévi-Strauss để nghiên cứu và bóc tách nền văn hóa Chăm, cụ thể là “Tư duy lưỡng hợp trong nền văn hóa Chăm” trên nhiều lĩnh vực như triết học, văn chương, tín ngưỡng, tôn giáo, lịch pháp, ca múa nhạc, ẩm thực, trang phục, điêu khắc và kiến trúc của người Chăm … Từ đó cho thấy, cấu trúc nhị nguyên/nhị phân được đúc kết trong
lý thuyết cấu trúc của Claude Lévi-Strauss và tư duy lưỡng hợp/lưỡng lập được tìm thấy trong nền văn hóa Chăm là tư duy phổ quát của một số nền văn hóa nhân loại, chứ không phải là ảnh hưởng từ quy luật âm dương (yin – yang) của Trung Quốc Việc sử dụng thuyết cấu trúc để nghiên cứu trường hợp này không những góp phần làm sáng tỏ một số vấn đề còn mờ nhạt trong nền văn hóa Chăm mà còn góp thêm
cơ sở dữ liệu thực tế để kiểm nghiệm, bổ sung và phát triển, làm sinh động thêm lý thuyết cấu trúc trong nghiên cứu Nhân học hiện nay
- Trong những năm gần đây, văn hóa Chăm được các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu và đã cho ra đời hơn 2.282 tác phẩm Hầu hết những công trình đó là nghiên cứu của người Pháp và sau này là Việt Nam, chủ yếu nghiên cứu các lĩnh vực văn hóa vật thể và phi vật thể với góc nhìn đa chiều từ lịch sử, văn chương, tôn giáo, âm nhạc, múa, nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc Riêng ở Việt Nam, nghiên cứu văn hóa Chăm chủ yếu là mô tả, phỏng vấn, quan sát theo phương pháp Dân tộc học
- Những năm gần đây, Việt Nam đã mở cửa, ngành Dân tộc học từng bước hội nhập vào Nhân học, vì thế bên cạnh học thuyết Mácxít những nhà khoa học còn vận dụngnhững trường phái lý thuyết của phương Tây trong lĩnh vực Nhân học, Xã hội học, Tâm lý học
- Dùng lý thuyết cấu trúc để bóc tách một góc nhỏ về “Tư duy lưỡng hợp trong nền
Trang 6văn hóa Chăm” Cấu trúc nhị phân/nhị nguyên là nền tảng cơ bản trong học thuyết cấu trúc của Claude Lévi-Strauss Nói chung, vấn đề nhị phân/nhị nguyên hay tư duy lưỡng hợp/ cấu trúc lưỡng hợp/lưỡng lập là đặc trưng phổ quát, là yếu tố cơ bản để hình thành nền văn hóa Chăm
LÝ THUYẾT CẤU TRÚC -Thuyết cấu trúc: là một khuynh hướng phương pháp luận khoa học chủ trương nghiên cứu gì cũng xuất phát từ cấu trúc, tức là một hệ thống được qui định bởi những mối quan hệ có tính quy luật, giữa những sự kiện và yếu tố của hệ thống ấy, cần phát hiện được những đặc tính phi thời gian, cố hữu
-Claude Lévi-Strauss (1908-2009) không phải là cha đẻ của thuyết cấu trúc mà ông chỉ được coi là người đầu tiên sử dụng và phát triển lý thuyết cấu trúc trong nghiên cứu Nhân học dựa vào trường phái cấu trúc luận trong ngôn ngữ học của Saussure
và Jakobson và cuối cùng khái niệm nhị nguyên, tương phản đã trở thành nền tảng
cơ bản trong thuyết cấu trúc của ông -Claude Lévi-Strauss đề nghị rằng văn hóa giống như ngôn ngữ, bao gồm các quy tắc ẩn chi phối hành vi của những người tham gia quan sát Do đó, mục tiêu của nhân học cấu trúc là xác định những quy tắc này, tìm ra các cặp đối lập tương phản
-Mục đích của cấu trúc luận nhằm tìm hiểu ý nghĩa cơ bản đó có liên quan trong sự suy nghĩ của con người – những cái thể hiện trong hành vi văn hóa và phải đặt nó trong một hệ thống có ý nghĩa
=> Nói chung, ưu thế nổi bật về thuyết cấu trúc của Claude Lévi-Strauss đều xây dựng những luận cứ lý thuyết trên nền tảng cấu trúc nhị nguyên, xem xét vấn đề trên hai mặt đối lập, tương phản, từ đó đi tìm ý nghĩa nội tại của nó trong bối cảnh văn hóa cụ thể Tuy nhiên, xét trong toàn bộ hệ thống lý thuyết hiện nay như thuyết hành xử (theory of practice), thuyết duy lí (rational-choice theory), thuyết hậuhiện đại (postmodernism)… thì chúng tôi nhận thấy thuyết cấu trúc có ưu thế hơn để
Trang 7nghiên cứu cái đặc thù, cái cốt lõi cơ bản nhất của nền văn hóa Chăm.
VĂN HÓA CHĂM – MỘT CẤU TRÚC LƯỠNG HỢP
Từ thuyết cấu trúc của Claude Lévi-Strauss chúng tôi nhận thấy rõ, nền văn hóa Chăm cũng được hình thành trên cơ sở của cấu trúc lưỡng phân/ lưỡng hợp/ nhị nguyên trên nhiều bình diện như triết học, văn chương, tín ngưỡng, tôn giáo, lịch pháp, ca múa nhạc,ẩm thực, trang phục, điêu khắc và kiến trúc,…
-Cấu trúc lưỡng hợp trong nền văn hóa Chăm là kết quả của sự nhận thức về vũ trụ, nhân sinh quan của người Chăm Tư liệu cổ Chăm có ghi lại rằng, vũ trụ ban đầu là một cõi hư vô (e lak), tối tăm mù mịt gồm có hai phần: phần trên là cõi hư
vô thuộc về trời (akal) và phần dưới thuộc về đất (tanah riya) Sau đó, vũ trụ sinh
ra thần trời (Po lingik) – thần đất (Po tanâh riya) và thần mẹ (Po Ina) – thần cha (Po Yang ama), việc phân chia thần trời và thần đất; thần mẹ và thần cha để rồi cuối
cùng hợp nhất các cặp đó lại với nhau chính là sự khái quát hóa đầu tiên để hình thành cấu trúc lưỡng hợp/nhị phân trong nền văn hóa Chăm họ thường phân chia
sự vật làm hai nửa để phát triển và rồi gán lại để trường tồn
+Cộng đồng Chăm có hai thị tộc: thị tộc Cau và thị tộc Dừa
+Trong tôn giáo người Chăm có hai bộ phận cơ bản: Chăm Ahier và Chăm Awal/Bani
Nền nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc đền tháp nổi tiếng và luôn biểu hiện một cấu trúc lưỡng hợp giữa hai yếu tố: cái (binai) – đực (tanaow) và lửa (apuei) – nước (aia)… Điều này còn biểu hiện ở các bệ thờ linga-yoni trong đền tháp Chăm Linga biểu hiện bằng khối tròn tượng trưng cho dương vật (đực)
và yoni biểu hiện bằng khối vuông tượng trưng cho âm vật (cái) Trong kiến trúc đền tháp còn có tháp lửa (thang yang apuei) để thờ “thần lửa” và tháp cổng (yang
Trang 8pabah bi-mbang) vừa là lối ra vào, vừa là nơi “rước nước” tắm thần Cũng như trong lối kiến trúc nhà cửa của người Chăm, trong khuôn viên nhà phải có nhà đực (thang mayau)
và nhà cái (thang yé hoặc thang binai) Trong khuôn viên nhà còn phải có nước ở hướng đông (pangun aia) và lửa ở hướng tây (thang gin)… Hai yếu tố đực – cái, lửa – nước…
Chăm có 4 nhóm: Chăm Jat, Chăm Ahier, Chăm Awal và Chăm Islam hình thành
và phát triển trong những thời kì khác nhau.Trong đó, Chăm Awal và Chăm Ahier
là hai nhóm đóng vai trò quan trọng trong xã hội Chăm
-Theo quan điểm của người Chăm, mặc dù Chăm Awal và Chăm Ahier là hai mặt đối lập,nhưng luôn gắn kết chặt chẽ, chuyển hóa, hội nhập lẫn nhau trong nhiều lĩnh vực như tục cúng tế, nghi lễ, hội hè, trang phục …Mặc dù bị phân chia như vậy nhưng giữa Chăm Ahier và Chăm Awal không tách rời nhau, tuy hai nhưng lại
là một, trong âm có dương, trong dương có âm, chuyển hóa hội nhập lẫn nhau -Người Chăm có nhiều lễ hội nhưng mỗi loại lễ đều tượng trưng cho những yếu
tố khác nhau như “cha – mẹ”, “ trời – đất”, “lửa – nước” lễ vật cúng cho hệ thống thần mới (Hồi giáo) phải là món chay (kaya yuer) thuộc về dương như xôi, trứng, hoa quả, trầu cau…và lễ vật cúng cho thần cũ (Bàlamôn) là món mặn (kaya klam) thuộc về âm như dê, gà, cơm canh, rượu, … Lễ vật được sắp xếp theo thứ tự nhất định, cúng cho nữ thần thì lễ vật phải được xếp 9 tầng trên mâm lễ và cúng cho nam thần thì lễ vật được xếp 7 tầng (mỗi tầng có bánh tét, trái cây) Thịt dê, gà cúng tế vị thần cũng được phân chia làm hai phần: phần đầu, hai chân trước, tim, gan, phổi của con dê, gà luộc được đặt trên mâm cao có đế thuộc về dương (palai)
và từ phần rốn đến hai chân sau của con dê, gà đặt ở mâm thấp thuộc về âm (patuy)
Trang 9-Hơn thế nữa, cấu trúc lưỡng hợp hay tư duy cặp còn biểu hiện sâu sắc trong văn chương, những bài thánh ca, truyền thuyết, ca muá nhạc người Chăm Cấu trúc lưỡng hợp hay tư duy cặp đôi của người Chăm còn biểu hiện sinh động trong bài hát đối đáp, múa phồn thực trong các lễ hội Chăm
-Người Chăm còn có tục múa phồn thực trong nghi lễ do người đàn ông khỏe mạnh trong làng và bà Pajau đảm nhiệm Người đàn ông lúc múa cầm 3 cây dương vật bằng gỗ nhún nhảy cho đầu dương vật chấm xuống đất trong sự thúc giục của trống nhạc và tiếng hò reo của dân làng Hình ảnh múa phồn thực mà cây dương vật chấm xuống đất theo tư duy người Chăm là sự giao thoa giữa trời – đất, đực – cái và mẹ -cha…để vạn vật sinh sôi nảy nở cũng là tư duy lưỡng hợp/nhị nguyên trong nền văn hóa Chăm
KẾT LUẬN
- Giá trị của cấu trúc luận trong trường hợp nghiên cứu vấn đề “Tư duy lưỡng hợp trong nền văn hóa Chăm” định hình khá rõ nét từng cặp đôi mang tính nhị phân, lưỡng hợp Đó là sự hòa hợp và đối lập giữa các yếu tố: trời – đất, đực – cái, đất – nước, núi – biển, mặt trời – mặt trăng, màu đỏ – màu trắng, hình trụ đứng – hình vuông nằm, cỗ chay – cỗ mặn….Có như vậy, mới có mưa thuận gió hòa; con người, cây cối, vật nuôi sinh sôi nảy nở; sức khỏe dồi dào; an khang vật thịnh; tôm
cá đầy khoang; con cháu đầy đàn đó được xem như nền tảng văn hóa bản địa – một nền văn hóa Chăm được hình thành Đặc trưng này rất phổ biến, điển hình trong đời sống văn hóa vật chất và tinh thần; được biểu hiện một cách đa dạng, ổn định, bền vững và nhất quán trong nền văn hóa Chăm
-Kho tàng tư liệu đồ sộ và sinh động cho việc tổng kết “tư duy cặp đôi”, “tư duy lưỡng phân/lưỡng lập/lưỡng hợp”, “tư duy nhị phân/nhị nguyên”, hay nói cách khác là quy luật âm dương (yin – yang) ít nhất ở phạm vi phương Đông
- Tư duy lưỡng hợp trong nền văn hóa Chăm cũng đã góp phần chứng minh một cách sâu sắc thêm vấn đề “nhị nguyên/nhị phân” trong lý thuyết cấu trúc của