Quan niệm mới về lâm nghiệp và quản lý rừng bền vững ở Việt Nam Trần Văn Con - Viện khoa học Lâm nghiệp Việt Nam Mở đầu Kể từ Hội nghị thượng đỉnh Rio 1972, khái niệm "phát triển bền v
Trang 1Quan niệm mới về lâm nghiệp và quản lý rừng bền vững ở Việt Nam
Trần Văn Con - Viện khoa học Lâm nghiệp Việt Nam
Mở đầu
Kể từ Hội nghị thượng đỉnh Rio 1972, khái niệm "phát triển bền vững” đã trở thành một thuậtt ngữ bị lạm dụng quá nhiều nhưng ít được hiểu một cách đúng đắn Thật vậy, hiện tại
ít có một khái niệm nào lại có nhiều định nghĩa và được tranh luận rộng rãi như vậy Khái niệm “quản lý rừng bền vững” đã được tạo ra và trở thành một sự bắt buộc khi nói đến một nền "lâm nghiệp tốt" Trong thực tế, rất ít quốc gia đạt được thành công trong việc thực hiện quản lý rừng bền vững; thậm chí nhà lâm nghiệp được gán nhãn hiệu là những người tàn phá màu xanh, huỷ hoại môi trường; điều đó buộc họ phải trở về với gốc rễ để nhận thức lại rằng: nhà lâm nghiệp trước hết phải là những người bảo vệ môi trường Đạo lý và các chuẩn mực của thực tiễn một nền lâm nghiệp tốt đã bị thay chỗ trước các vấn đề cấp bách như sa mạc hoá, sự nóng lên của trái đất, suy giảm đa dạng sinh học và thu hút được
sự chú ý của các nhà khoa học, của công chúng và của các nhà chính khách Nói cách khác, nhà lâm nghiệp đã nhận thức được rằng suy giảm rừng là hệ quả của một thực tiễn sai lầm
và thất bại Trách nhiệm nghề nghiệp của các nhà lâm nghiệp là phải tìm ra các biện pháp hành động để sữa chữa những sai lầm đó và phát triển các chuẩn mực mới cho thực tiễn lâm nghiệp Quan niệm lâm nghiệp của chúng ta trước đây (và còn cả ngày nay) đã lỗi thời thể hiện ở sự bất lực của nó trong việc xử lý vấn đề tiếp tục phát triển ngành lâm nghiệp và khủng hoảng môi trường sinh thái Vì vậy, thay đổi quan niệm về lâm nghiệp là chìa khoá
để xử lý cuộc khủng hoảng nhằm đạt được một ngành lâm nghiệp và quản lý tài nguyên môi trường bền vững Việc thay đổi quan niệm về lâm nghiệp có thể được thúc đẩy thông qua việc đổi mới các thể chế phù hợp, mà sự đổi mới này được tạo điều kiện thông qua sự nhất trí cao của các cơ quan lãnh đạo, các tổ chức tài trợ và sự ủng hộ cao của công chúng
Các luận cứ trên đây không chỉ phản ánh sự cần thiết phải coi tài nguyên rừng là một bộ phận của tài nguyên thiên nhiên mà còn hàm chứa sự cần thiết của việc quản lý tổng hợp
mà tất cả các đối tác phải quan tâm trong các hoạt động quản lý ngay từ khi thiết lập các dự
án
Trang 21 Quan niệm mới về lâm nghiệp
Lâm nghiệp là gì và đối tượng của nó như thế nào? nhiều người có thể cho rằng đây là một câu hỏi sơ đẳng và không cần thiết phải nêu ra Đây là một vấn đề lớn mà đáng lẽ phải ưu tiên nghiên cứu đầu tiên Bởi vì đó là cơ sở triết học kinh tế ngành, là nền móng để thiết kế
hệ thống thể chế quản lý và các chính sách liên quan
Nói một cách tổng quát: lâm nghiệp bao gồm tất cả những mục tiêu và biện pháp mà xã hội loài người (và nên kinh tế tương ứng với mỗi nhà nước của xã hội đó) đặt ra và tác động
vào đối tượng rừng Nó bao gồm hai lĩnh vực thống nhất với nhau: xây dựng rừng và sử
dụng rừng Lâm nghiệp là một khoa học tổng hợp của sự nhất thể về sinh thái kinh tế kỹ thuật dựa trên nền tảng đạo lý và các chuẩn mực của xã hội Bằng cách xem xét rừng như
là một hệ sinh thái, một nhân tố cảnh quan, một nhân tố kinh tế và cũng là một nhân tố tâm linh, lâm nghiệp còn là hoạt động ứng dụng của con người nhằm đáp ứng các nhu cầu của
xã hội và của nền kinh tế Thông qua các mục tiêu và biện pháp thích hợp của việc bảo vệ, tái tạo rừng để hướng sự phát triển của rừng theo những mong muốn của con người và do
đó đạt được sự tối ưu về lợi ích đối với con người và đối với thiên nhiên Có nghĩa là hướng tới một hệ thống rừng bền vững và đa chức năng
Tầm quan trọng của việc xây dựng phát triển rừng ngày nay không chỉ là để duy trì việc kinh doanh rừng, mà còn nhiều hơn, quan trọng hơn là việc nhất thể hoá các chức năng của rừng với các khía cạnh kinh tế, xã hội và môi trường sinh thái trong tổng thể phát triển
Chúng ta phải thừa nhận hệ thống quản lý rừng của chúng ta hiện nay đang bị khủng hoảng hoặc bị lỗi thời ít nhất có thể nhấn mạnh ba khía cạnh của sự khủng hoảng trong quan
niệm về ngành lâm nghiệp hiện nay: thứ nhất, rừng ngày càng bị suy giảm kéo theo các
hậu quả nghiêm trọng về môi trường sinh thái, lũ lụt, hạn hán, sa mạc hoá gia tăng; đa dạng sinh học suy giảm; xói mòn đất đai; thay đổi khí hậu theo chiều hướng không có lợi
cho sự tồn tại của con người Thứ hai, cơ chế chính sách của nhà nước thiếu đồng bộ,
không nhất quán, thậm chí không minh bạch tạo ra sự lộn xộn trong quản lý đất đai giữa
các cộng đồng dân bản địa, các nông, lâm trường và đất đai cá nhân Thứ ba, những thử
nghiệm mới trong quản lý tài nguyên rừng như quản lý rừng dựa vào cộng đồng, nhất thể hoá thực tiễn bảo tồn đa dạng sinh học trong quản lý rừng phòng hộ và rừng sản xuất và
Trang 3thực hiện quản lý có sự tham gia trong các lưu vực đầu nguồn đã mang lại nhiều hứa hẹn
và thuyết phục được nhiều đối tác
Tất cả những khía cạnh đó là dấu hiệu cho thấy quan niệm lâm nghiệp hiện nay của chúng
ta cần phải được thay đổi
Chúng ta tìm những vấn đề của ngành lâm nghiệp ở đâu?
(1) Trong kinh tế doanh nghiệp:
Hệ thống tổ chức lâm nghiệp của chúng ta đang nằm trong tiến trình đổi mới Theo tinh thần của quyết định 187/1999/QĐ-TTg ngày 16/9/1999 của Thủ tướng Chính phủ thì các lâm trường quốc doanh sẽ được sắp xếp lại thành hai hình thức tổ chức với cơ chế hoạt động khác nhau: (i) Các lâm trường quản lý rừng sản xuất và rừng phòng hộ ít xung yếu hoạt động theo cơ chế kinh doanh; và (ii) Các ban quản lý rừng phòng hộ/rừng đặc dụng hoạt động theo cơ chế đơn vị sự nghiệp có thu Nguyên tắc tổ chức được qui định phải bảo đảm quyền tự chủ trong sản xuất kinh doanh; doanh nghiệp phải là chủ rừng thực sự; lợi ích của người lao động, của doanh nghiệp, của địa phương và của nhà nước phải được giải quyết hài hoà Nhưng làm thế nào để đạt được điều đó trong thực tế? Những bất cập gì cần được vượt qua?
Bất kỳ một khu rừng nào cũng có khả năng cung cấp lợi ích kinh tế và lợi ích sinh thái Về nguyên tắc thì lợi ích kinh tế và lợi ích sinh thái không mâu thuẫn nhau, nếu giữa kinh tế quốc dân và kinh tế doanh nghiệp không tạo ra các hệ thống độc lập và trách nhiệm cũng như hậu quả không bị nhập nhằng giữa các cấp, các ngành Những tư duy mới, những định hướng mới trong chính sách và kinh doanh lâm nghiệp là tiền đề cần thiết để đổi mới hệ thống quản lý rừng theo hướng bền vững Kinh doanh lâm nghiệp chịu sự ràng buộc của sản phầm có thể bán trên thị trường Đối với một doanh nghiệp lâm nghiệp, hầu như sản phẩm hàng hoá có thề bán được là các lâm sản (chủ yếu là gỗ) Các sản phẩm phi vật chất (các dịch vụ từ rừng) mặc dầu mang lại rất nhiều lợi ích cho cộng đồng và xã hội, cho đến nay và cả trong một thời gian nữa vẫn chưa được thị trường hoá Đặc điểm cơ bản riêng
của ngành lâm nghiệp so với các ngành sản xuất khác là ở chỗ: rừng vừa là đối tượng, vừa
Trang 4là tư liệu sản xuất Tài nguyên rừng khác nhau sẽ dẫn đến những lợi thế khác nhau đối với các doanh nghiệp
Sự ràng buộc trong lợi ích kinh tế của quản lý rừng sẽ dẫn đến:
- Các doanh nghiệp được quản lý rừng có tài nguyên (rừng giàu) sẽ có nhiều lợi thế rừng kinh doanh Vì lợi nhuận của họ phụ thuộc vào thị trường lâm sản vốn rất biến động Hậu quả có thể dẫn đến là: (i) Khai thác quá mức cho phép các loài cây có giá trị thương mại cao (ii) Vi phạm nguyên tắc bền vững theo nghĩa đa chức năng, đa dạng về loài (phát triển theo chiều hướng từ hệ sinh thái rừng tự nhiên thành các hệ sinh thái rừng nhân tạo cao sản, đơn giản về tổ thành loài)
- Các doanh nghiệp quản lý rừng nghèo và đất chưa có rừng buộc phải đầu tư rất lớn cho công tác trồng rừng, cải tạo, làm giàu rừng Đó là những đầu tư cần thời gian rất dài mới thu hồi được vốn Điều này buộc họ phải chọn những loài cây sinh trưởng nhanh, có giá trị kinh tế cao và do đó lại vi phạm nguyên tắc bền vững xét về mặt đa dạng sinh học và các dịch vụ khác của rừng
- Các ban quản lý rừng phòng hộ và rừng đặc dụng phụ thuộc vào kinh phí sự nghiệp từ nhà nước cấp, nguồn kinh phí này rất hạn chế và sẽ không thể duy trì được lâu dài nếu như bản thân những giá trị của những khu rừng phòng hộ và đặc dụng không được hạch toán và thị trường hoá
Trong trường hợp rừng được giao cho người dân thì các hậu quả của sự ràng buộc trong lợi ích kinh tế lại càng phức tạp hơn Người dân không thể vay vốn để đầu tư cho các công việc mà trong đời họ có thể chưa được thu hồi Nguy cơ của việc khai thác quá tải tài nguyên là rất lớn
Giải pháp duy nhất để vượt qua các vấn đề này là đẩy mạnh sản xuất lâm sản hàng hoá và thị trường hoá các giá trị phi vật chất của rừng; các giá trị xã hội, môi trường cảnh quan, phòng hộ của rừng đối với cộng đồng và xã hội cần được tính toán ít nhất là theo một
thang giá trị tương đối
(2) Trong kinh tế quốc dân và chính sách lâm nghiệp:
Trang 5Có các nhóm quyền lợi khác nhau đang cạnh tranh xung quanh việc sử dụng tài nguyên rừng và trách nhiệm quản lý rừng Trong khi đó khung pháp lý và hệ thống chính sách thể chế (chẳng hạn như sự phân quyền giữa nhà nước và các cộng đồng dân địa phương), các hình thức tổ chức (ví dụ các lâm trường, các ban quản lý, hợp tác xã, hội ), các phương pháp phân loại và đánh giá các chức năng của rừng, các hình thức sử dụng và nguyên tắc phân phối quyền lợi tỏ ra hoàn toàn không thích hợp với tình hình thực tế Một chính sách lâm nghiệp thích hợp cần phải giải quyết hài hoà mối quan hệ giữa lợi ích kinh tế quốc dân (hướng theo các mục tiêu xã hội) và lợi ích của doanh nghiệp (hướng theo mục tiêu kinh doanh của chủ rừng) Việc xác định giá trị một cách tương đối các chức năng của rừng và các quyền lợi sử dụng liên quan chặt chẽ với nhau Hiệu quả của các giải pháp quản lý rừng ngắn hạn, trung hạn và dài hạn phải được đánh giá dựa trên mối quan hệ này Nếu khung chính sách không làm rõ ràng mối quan hệ này, người chủ rừng bắt buộc phải có những quyết định riêng vì lợi ích của họ Những khả năng quyết định và hành động; và vì vậy, mức quan trọng của công tác quản lý tài nguyên rừng phụ thuộc vào mức độ mà chính sách lâm nghiệp xác định giá trị các chức năng của rừng trong việc đáp ứng các nhu cầu khác nhau của xã hội Ví dụ, nếu chính sách lâm nghiệp chỉ hạn chế tầm quan trọng kinh tế quốc dân của lâm nghiệp ở chức năng kinh tế sản xuất (gỗ) và không xác định giá trị các chức năng phi vật chất của rừng thì các quyết định và không gian hành động của công tác xây dựng rừng sẽ thu hẹp đáng kể Tuy nhiên, chính sách lâm nghiệp của chúng ta cần phải
hướng tới nguyên tắc đa chúc năng ( nhiều lợi ích khác nhau) và bền vững (bắt chước thiên
nhiên)
(3) Về đối tượng rừng:
Những hạn chế trong tổ chức và quản lý/kinh doanh rừng của chúng ta hiện nay có thể bắt đầu từ những nhận thức và quan niệm sai lầm hoặc thiếu chính xác về đối tượng Quan niệm về nội dung của lâm nghiệp đã, đang và sẽ thay đổi theo từng giai đoạn của phát triền
xã hội tuỳ vào trình độ nhận thức, nhu cầu và xu thế phát triển của từng thời kỳ Thông thường, lâm nghiệp được hiểu là một ngành kinh tế kỹ thuật lấy tài nguyên rừng làm đối tượng để khai thác gỗ và các lâm sản đáp ứng các nhu cầu xã hội ở nghĩa hẹp hơn, người
ta hiểu lâm nghiệp chỉ bao gồm những hoạt động lâm sinh như trồng, tu bổ, chăm sóc, bảo
vệ rừng Việc khai thác, sử dụng rừng và chế biến lâm sản được xếp vào ngành công
Trang 6nghiệp khai thác tài nguyên (cũng giống như khai thác than, quặng vậy) Trong hệ thống
tổ chức lâm nghiệp đã có sự phân tách giữa các lâm trường trồng rừng và xí nghiệp khai thác riêng lẻ Các lâm trường trồng rừng chỉ có nhiệm vụ trồng rừng chăm sóc, nuôi dưỡng
và bảo vệ rừng Sản phẩm cuối cùng của họ là cây đứng Các xí nghiệp khai thác mua cây đứng để khai thác Kết quả là các lâm trường trồng rừng chỉ quan tâm đến việc trồng rừng theo chỉ tiêu kế hoạch sao cho được nghiệm thu, còn chất lượng, sản lượng rừng thì họ không quan tâm Trong khi đó các xí nghiệp khai thác lại chỉ quan tâm đến vấn đề làm sao cho đạt được các chỉ tiêu khai thác với giá thành thấp nhất Việc đổ vỡ rừng và ảnh hưởng sau khai thác không phải là vấn đề của họ Sự tách biệt giữa hai khâu: xây dựng rừng và khai thác rừng cho hai chủ thể kinh tế khác nhau là siêu hình và được xuất phát từ nhận thức sai lầm về đối tượng rừng dẫn đến những thất bại làm suy thoái tài nguyên rừng
Rừng gắn liền với đất, là một hệ sinh thái Các chức năng của rừng và các ảnh hưởng tương
hỗ của nó với các bộ phận khác (ví dụ: sông hồ, đại dương, đồng cỏ, núi đá ) có vai trò quyết định Mỗi một tác động vào rừng đều có những ảnh hưởng trực tiếp hay gián tiếp đến
hệ thống tổng thể trái đất và ngược lại, các ảnh hưởng này lại tác động ngược trở lại với sự phát triển của rừng
Do đó một nền lâm nghiệp bền vững phải, nói đúng hơn là bắt buộc phải chú ý đến các
tương quan tổng thể, toàn cầu Ngoài ra các tác động của các lĩnh vực khác (và ảnh hưởng của nó) đến rừng cũng phải được nghiên cứu (tác hại thiên tai, ô nhiễm không khí, công nghiệp hoá, nông nghiệp, chăn nuôi, du lịch ) Nhận thức khoa học phải làm tiền đề cho chính sách lâm nghiệp Nói cách khác, xây dựng phát triển rừng cũng chính là vận dụng hợp nhất kinh tế quốc dân và kinh tế doanh nghiệp bằng các biện pháp kỹ thuật thích hợp dựa trên cơ sở sinh thái và hệ thống tổng thề
Vì vậy một nhà lâm nghiệp luôn đặt những ý niệm chiến lược hướng tới tương lai, cũng như ý thức về hệ thống tổng thể trong mối quan hệ tương tác giữa kinh tế quốc dân và kinh
tế doanh nghiệp trong tư duy và hành động của mình
Tóm lại, nói đến quan niệm về lâm nghiệp, chúng ta phải nói đến quan niệm về bốn yếu lố sau đây (APAFRI, 2000): (i) Quan niệm về rừng; (ii) Quan niệm về nhà lâm nghiệp; (iii)
Trang 7Quan niệm về quản lý tài nguyên rừng ; và (iv) Quan niệm về lâm nghiệp như là một môn khoa học Bảng 1 tóm tắt các giả thiết trong quan niệm cũ và mới của 4 phạm trù nói trên
Mọi sự vật đều ở trạng thái động Bản thân ngành lâm nghiệp cũng vận động theo thời gian, vì vậy các phương thức thực tiễn quản lý, đào tạo và chuyên môn của ngành lâm nghiệp cũng thay đổi theo thời gian Các nhân tố đóng góp vào sự thay đổi này bao gồm động thái tự nhiên (biến động sinh học) và tiến hoá trên các nỗ lực về mặt văn hoá- xã hội, kinh tế, và công nghệ Quan niệm lâm nghiệp do đó, phải thay đổi để đáp ứng thực tiễn của các giá trị xã hội và nhu cầu con người (Kajawara, 1998)
Bảng 1: So sánh 4 phạm trù của quan niệm lâm nghiệp cũ và mới
Giả thiết Phạm trù khái
niệm
1 Rừng - Là những "kho đặc biệt" hay
những hệ thống cung cấp/sản xuất một hoặc nhiều sản phẩm chọn lọc có giá trị thương mại cao Giá trị của rừng được xác định đơn thuần về mặt thương mại của gỗ và các lâm sản khác
có thể khai thác từ rừng
- Là những hệ sinh thái phức hợp có thể cung cấp cho con người một loạt các sản phẩm kinh tế và môi trường cũng như các dịch vụ được xã hội lượng giá Giá trị của rừng mang tính nội tại và khó có thể đưa ra một đơn giá cho nhiều chức năng và dịch
vụ mà rừng có thể cung cấp
2 Nhà lâm nghiệp - Là các chuyên gia kỹ thuật
được đào tạo chuyên ngành để kinh doanh /quản lý rừng
- Quan tâm bậc 1 của họ là chất
- Không phải là một chức sắc lâm nghiệp thuần tuý mà còn giữ vai trò lãnh đạo trong quản lý tài nguyên rừng bền vững
Trang 8lượng của cây và rừng
- Là một chức sắc lâm nghiệp thuần tuý
- Tầm nhìn chung về sản lượng bền vững ở khía cạnh của một
số hạn chế lâm sản có giá trị thương mại cao
- Tầm nhìn chung về sản lượng bền vững theo nghĩa đa dạng hoá các chức năng và các dịch vụ của rừng Bền vững được xem xét ở năng lực sản xuất tổng hợp của hệ sinh thái rừng nhằm bảo đảm bền vững trong
đa dạng sinh học, bền vững trong khí hậu thuỷ văn; và bền vững trong kinh tế địa phương
3 Quản lý tài
nguyên rừng
- Vấn đề Nhìn chung được coi là các vấn
đề kỹ thuật, vì vậy đòi hỏi phải tìm kiếm các giải pháp kỹ thuật
Được coi là vấn đề kỹ thuật và xã hội; yếu tố xã hội quan trọng không kém yếu tố kỹ thuật nếu không phải quan trọng hơn
- Mục đích Tối đa năng suất và hiệu quả
của các lâm sản có giá trị thương mại cao
Nâng cao hiệu lực, tính bình đẳng và tính bền vững
- Mục tiêu Trước hết là nhằm sản xuất các
sản phẩm có giá trị cao, có nhu cầu thị trường và giá cả cao
Được xác định về mặt bền vững hệ thống ; trước hết là nhằm sản xuất các dịch vụ của rừng được xã hội đánh giá và bảo toàn tính chỉnh thể của hệ sinh thái
Trang 9- Chiến lược Cơ bản là đơn giản hoá (đơn
giản hoá tổ thành loài, chuyển
từ hệ sinh thái rừng tự nhiên hỗn loài, khác tuổi thành các hệ sinh thái rừng trồng đồng loài, đồng tuổi ) để đạt hiệu quả sản xuất
Cơ bản là đa dạng hoá hệ thống nhằm đạt được sự bình đẳng, đa dạng sinh học và sự bền vững
- Các chương trình Được thiết kế chuyên đề và nói
chung là để thúc đẩy một hoặc vài mục tiêu kinh tế được định hướng
Thiết kế tổng hợp để thúc đẩy các hệ thống đa mục tiêu
- Hệ thống quản lý
hành chính
Được đặc trưng bởi sự tập trung hoá quyền lực và trách nhiệm trong tay nhà nước; quyết định
từ trên xuống, và thông tin một chiều
Được đặc trưng bởi sự phân quyền
và trách nhiệm, cũng như dân chủ hoá các chức năng cho các cấp địa phương, quyết định từ dưới lên và thông tin đa chiều
- Thể chế Quan liêu, cứng nhắc Mở, linh hoạt, độc lập và là bộ phận
của mạng lưới hợp tác tốt
- Nguồn lực Chủ yếu là nguồn từ bên ngoài Có thể quản lý bền vững thông qua
huy động nguồn lực địa phương
4 Môn khoa học - Đơn thuần hoặc chủ yếu là
sinh học ứng dụng
Là khoa học ứng dụng của cả hai khoa học sinh học và khoa học xã hội, thực tiễn lâm nghiệp được xây
Trang 10- Thực tiễn lâm nghiệp dựa trên nền tảng của các lý thuyết và phương pháp sinh học ứng dụng
dựng trên nền tảng các lý thuyết và phương pháp của khoa học sinh học
và khoa học xã hội
Từ khai thác tài nguyên rừng đến quản lý hệ sinh thái
Quản lý tài nguyên thiên nhiên dựa trên lý thuyết về hệ sinh thái như là một cách tiếp cận nhằm giải quyết sự phân tán của các hệ thống quản lý tài nguyên thiên nhiên để đạt được mục tiêu phát triển bền vững đã được tăng cường một cách ý nghĩa trong quản lý tài
nguyên thiên nhiên ở các nước trong khu vực Châu á Thái Bình Dương
Chương trình nghị sự 21 (Agenda 21) đã phản ánh sự đồng thuận và cam kết của các cấp cao nhất về việc làm thế nào để làm cho phát triển bền vững ở các khía cạnh xã hội, kinh tế
và môi trường Nó bao gồm bảo vệ sinh quyển, tiếp cận tổng hợp để qui hoạch và quản lý tài nguyên đất, chống suy thoái tài nguyên rừng, quản lý các hệ sinh thái nhạy cảm: chống
sa mạc hoá và khô hạn và phát triển bền vững khu vực miền núi, thúc đẩy phát triển nông nghiệp và nông thôn bền vững, bảo tồn đa dạng sinh học, quản lý công nghệ sinh học, bảo
vệ và quản lý tài nguyên biển, bảo vệ và quản lý nguồn nước ngọt và hỗ trợ khoa học kỹ thuật cho phát triển bền vững (Shlaepfer, 1997) Khái niệm quản lý hệ sinh thái đã được
