ứng dụng tiến bộ kỹ thuật trồng cây gỗ củi có năng suất cao ở vùng đồng bằng Ngô Duy Bình Trung tâm ƯDKHKT Lâm Nghiệp Mở đầu Trong vài thập niên qua, cùng với sự phát triển mạnh mẽ củ
Trang 1ứng dụng tiến bộ kỹ thuật trồng cây gỗ củi có năng suất cao ở vùng đồng bằng
Ngô Duy Bình
Trung tâm ƯDKHKT Lâm Nghiệp
Mở đầu
Trong vài thập niên qua, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của công tác trồng rừng tập trung ở các tỉnh trung du và miền núi, để từng bước nâng cao độ che phủ của rừng (28% - 35%), giải quyết kịp thời nhu cầu nguyên liệu gỗ các ngành công nghiệp (giấy, gỗ trụ mỏ, gỗ dăm, gỗ dán ) thì công tác trồng cây phân tán cũng không ngừng gia tăng Hàng năm cả nước trồng được khoảng 250 triệu đến 300 triệu cây phân tán tương đương với trồng 100.000 ha rừng (Báo cáo của Cục Phát Triển Lâm Nghiệp - Hội thảo Hoà Bình năm 2003) Cây trồng phân tán đã đóng góp một phần đáng kể vào cung cấp gỗ củi tại chỗ, giảm sức ép với rừng tự nhiên đồng thời có tác dụng phòng hộ đồng ruộng, điều hoà khí hậu cho các vùng dân cư, đặc biệt là vùng đồng bằng Tuy nhiên do sự giảm sút nghiêm trọng cả về diện tích lẫn chất lượng rừng tự nhiên cùng với sức ép tăng dân số như hiện nay, vấn đề trồng cây phân tán giải quyết nhu cầu gỗ củi để làm chất đốt, đóng đồ gia dụng vẫn luôn là một vấn đề nan giải Vì vậy, nhiệm vụ đặt ra ở đây là phải làm thế nào để có thể phát triển các mô hình trồng cây phân tán có hiệu quả với những loài cây gỗ mọc nhanh, cho năng suất cao đáp ứng được nhu cầu năng lượng của người dân vùng đồng bằng trong sự nghiệp phát triển kinh tế của đất nước thời kỳ đổi mới
Với những lý do trên, đề tài: "ứng dụng tiến bộ kỹ thuật vào trồng cây cung cấp
gỗ củi có năng suất cao ở vùng đồng bằng" đã được Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông
thôn phê duyệt và cho phép triển khai từ năm 2000 giao cho Trung tâm ứng dụng KHKT Lâm Nghiệp - Viện Khoa Học Lâm Nghiệp Việt Nam thực hiện
Phương pháp nghiên cứu
- Sử dụng phương pháp điều tra nhanh nông thôn có người dân tham gia để thu thập những thông tin cần thiết như: nhu cầu gỗ củi, phong trào trồng cây ở địa phương, cơ chế hưởng lợi, giá cả sản phẩm trên thị trường, cây trồng mà người dân ưa thích
- Sử dụng các phương pháp điều tra lâm học kinh điển để đo đếm, theo dõi sinh trưởng, đánh giá năng suất rừng trồng trên các mô hình
- áp dụng phương pháp ô tiêu chuẩn định vị để theo dõi sinh trưởng cây trồng trên các mô hình, phân tích các chỉ tiêu đo đếm chiều cao, đường kính thân cây và tán lá trên cơ sở thống kê toán học
- Số liệu thu thập được xử lý trên máy vi tính để phân tích kết quả nghiên cứu
+ Tính năng suất, sản lượng rừng trồng qua trữ lượng (M) và tuổi rừng
M/ha = G H f N/ha (f = 0,5 tính chung cho các loài Bạch đàn, Keo, Phi lao)
+ Do đặc thù của công tác trồng cây phân tán nên không thể tính diện tích trồng cụ thể
mà nội suy từ số lượng cây trồng ra diện tích trồng (mỗi ha trồng từ 2500 cây ữ 3000 cây phân tán) hoặc nội suy từ chiều dài đường liên thôn, bờ vùng, bờ thửa với mật độ trồng để suy ra diện tích trồng rừng của địa phương qua phong trào trồng cây phân tán
+ Để khắc phục độ biến động lớn về cấp kính, cấp chiều cao, trên mỗi ô tiêu chuẩn đo
đếm, đề tài lấy dung lượng mẫu ≥ 50 cây và tính bình quân gia quyền cho mỗi chỉ tiêu D1.3và Hvn
Kết quả nghiên cứu và thảo luận
Điều tra, đánh giá phong trào trồng cây phân tán ở một số tỉnh đồng bằng Bắc Bộ
Để có thể khái quát hoá phong trào trồng cây phân tán ở một số tỉnh vùng đồng bằng Bắc
Bộ, đề tài tiến hành điều tra đánh giá tại 5 tỉnh: Hà Nam, Nam Định, Ninh Bình, Thái Bình, Hải Dương và đã thu được một số kết quả như sau:
Trang 2Tập đoàn cây trồng của các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ
Phong trào trồng cây phân tán ở đồng bằng Bắc Bộ không chỉ trồng cây lâm nghiệp lấy gỗ củi mà người dân còn kết hợp trồng các loại cây ăn quả và cây thuốc Tập đoàn cây trồng của các tỉnh gồm từ 5 - 11 loài được thống kê ở bảng 1
Bảng 1 Tập đoàn cây trồng lấy sản phẩm sử dụng tại địa phương
Tập đoàn cây trồng
TT Tỉnh
Cây lâm nghiệp Cây ăn
quả
Cây thuốc
Tổng loài
1 Hà Nam
Bạch đàn - Keo lá tràm - Keo tai tượng - Thông nhựa - Phi lao
Xà cừ - Gạo - Bàng - Đa - Phượng
vĩ
2 Nam Định
Bạch đàn - Phi lao - Keo tai tượng
- Keo lá tràm - Thông nhựa - Muồng - Gạo - Phượng vĩ - Bàng
3 Ninh Bình Bạch đàn - Phi lao - Xà cừ - Xoan
- Keo tai tượng - Gạo - Phượng vĩ Nhãn - 8
4 Thái Bình Bạch đàn - Phi lao - Xà cừ - Xoan
- Sữa - Phượng vĩ
Nhãn - Vải Hoa hoè 9
5 Hải
Dương Bạch đàn - Phi lao - Xà cừ
Nhãn -
* Ghi chú: Các loài cây trồng lâm nghiệp được xếp theo thứ tự ưu tiên về diện tích trồng cũng
như sở thích của người dân
Đánh giá năng suất cây trồng Lâm nghiệp vùng đồng bằng Bắc Bộ
Tuy tập đoàn cây trồng tại 5 tỉnh có khoảng từ 5-11 loài nhưng vẫn tập trung chủ yếu vào 4 loài cây trồng lâm nghiệp đó là Bạch Đàn-Phi Lao-Keo-Thông Chúng được trồng trên 4 dạng mô hình sau:
- Mô hình trồng cây phân tán trên gò đồi
- Mô hình trồng cây phân tán trên đường liên thôn, xã
- Mô hình trồng cây phân tán trên bờ kênh, mương bờ vùng bờ thửa
- Mô hình trồng cây phân tán bao quanh trụ sở cơ quan trường học
Nhìn chung các biện pháp kỹ thuật xây dựng mô hình đều không có sự thống nhất giữa các tỉnh, ngay cùng một điểm điều tra cũng đã có sự sai khác như mô hình trồng cây phân tán trên đường liên thôn tại xã Bồ Đề huyện Bình Lục - tỉnh Hà Nam: nơi trồng một hàng, 2 hàng cây; cự ly giữa cây với cây 1m x 1,5m, 1m x 2m, 1m x 1m
Kết quả điều tra cho thấy:
- Năng suất nói chung của các loài cây trồng đều thấp
+ Bạch đàn tuổi 10 chỉ đạt năng suất từ 7,5 ữ 10,2m3/ha/năm
+ Keo các loại tuổi 8 chỉ đạt năng suất từ 9,3 ữ 10,6m3/ha/năm
+ Phi lao tuổi 7 ữ 8 chỉ đạt năng suất từ 5,6 ữ 7,9m3/ha/năm
- Mật độ cây trồng (mật độ cuối cùng) biến động lớn
+ Bạch đàn: Mật độ thay đổi từ 380 ữ 630c/ha
+ Keo các loại: Mật độ thay đổi từ 600 ữ 750c/ha
+ Phi lao: Mật độ thay đổi từ 580 ữ 1.100c/ha
Trang 3- Sinh trưởng về D1.3 - H của các loài trên các mô hình cũng bị phân cấp lớn (cây sinh trưởng không đều cả về đường kính lẫn chiều cao dù trong cùng 1 điều kiện gây trồng) điều này thể hiện rất rõ ảnh hưởng của giống, tiêu chuẩn cây con, mật độ, kỹ thuật chăm sóc đến năng suất cây trồng và chính vì thế việc đưa giống mới có năng suất cao vào trồng rừng là hết sức cần thiết đối với người dân vùng đồng bằng trong chương trình trồng cây phân tán thuộc dự án: "Trồng mới
5 triệu ha rừng"
Trang 4Biểu 2 : Năng suất cây trồng phân tán trên các mô hình điều tra
hình
Loài cây
trồng
Tuổi (năm) D1,3 (cm)
H
(m)
N/ha (cây)
M /h
a (m 3 )
N/S (m 3 /h /năm )
Tuổi (năm )
D1,
3 (cm)
H
(m)
N/ha (cây)
M /h
a (m 3 )
N/S (m 3 /h /năm )
Tuổi (năm )
D1,
3 (cm)
H
(m)
N/ha (cây)
M /h
a (m 3 )
N/S (m 3 /h /năm )
Tuổi (năm )
D1,
3 (cm)
H
(m)
N/ha (cây)
M /h
a (m 3 )
N/S (m 3 /h /năm )
Tuổi (năm )
D1,
3 (cm)
H
(m)
N/ha (cây)
M /h
a (m 3 )
N/S (m 3 /h /năm )
Phi la o 8 12,3 14,8 6 0 60 5 7 9 , ,6
1 Gò đồi
Bạch Đàn 10 15,3 18,1 630 102,1 10,2 10 14,1 17,2 520 70,8 7,1 10 13,2 15,6 580 62,2 6,2 10 14,1 17,0 550 73,5 7,4 10 13,8 17,5 570 75,2 7,5
Ke o
Phi lao 10 13,3 14,1 820 80,6 8,6 10 12,0 16,1 660 60,1 6,1 8 12,1 15,1 670 58,2 7,3 10 12,0 16,1 710 65,1 6,5
2
Đường
liên
thôn
xã Thôn g
Keo 8 14,2 15,6 600 74,1 9,3 8 15,2 15,6 600 85,2 10,6 Phi lao 8 10,1 13,2 1.100 58,1 7,3 8 12,3 13,1 780 60,5 7,6
3
Cơ
quan
trường
học Thôn g
Bạch Đàn 10 18,2 18,1 380 88,5 8,8 10 15,1 17,1 540 82,3 8,2 10 14,2 17,5 540 75,3 7,5 10 15,0 18,1 490 78,2 7,8
Ke o
Phi lao 8 13,8 14,2 580 62,5 7,8 7 10,5 12,2 1050 55,8 7,9 8 13,2 14,2 620 60,5 7,6 10 12,2 13,0 770 58,2 5,8
4
Bờ
vùng
bờ
thửa Thôn g
* Ghi chú: Hệ số hình thân f = 0,5 (tính chung cho Bạch đàn - Keo - Phi lao )
Trang 5Đánh giá khả năng cung cấp gỗ củi ở vùng đồng bằng Bắc Bộ
Như đã phân tích ở phần I, nguồn cung cấp năng lượng trong sinh hoạt và sản xuất của người dân nông thôn vùng đồng bằng Bắc Bộ chủ yếu phụ thuộc vào gỗ củi, ngoài ra còn các chất đốt khác như than, dầu, phế thải nông nghiệp (rơm, rạ ) Căn cứ vào số liệu điều tra dân sinh, kinh tế tại 5 tỉnh vùng đồng bằng Bắc Bộ, đề tài có thể khái quát khả năng cung cấp gỗ củi trong trồng cây phân tán ở đồng bằng Bắc Bộ qua số lượng cây trồng phân tán hàng năm
Bảng 3 Khả năng cung cấp gỗ củi tại chỗ của phong trào trồng cây nhân dân
TT Tỉnh Dân số
(người)
Lượng cây trồng hàng năm (triệu cây)
Khả năng cung cấp (triệu tấn)
Nhu cầu tiêu thụ (triệu tấn)
Thiếu hụt (%)
Nguồn tài liệu: Cục Phát Triển Lâm Nghiệp và Viện Năng Lượng Việt Nam
- Mỗi năm cả nước trồng được 2.500 triệu cây phân tán (cục PTLN 2002)
- Lượng gỗ củi cung cấp do trồng cây phân tán: 8 triệu tấn/năm (Viện Năng Lượng Việt Nam - 1987)
- Nhu cầu tiêu thụ gỗ củi vùng đồng bằng: 0,4 tấn/người/năm
Nhận xét : Kết quả phân tích ở biểu 3 cho thấy, trồng cây phân tán chỉ đáp ứng khoảng từ
4%-18% nhu cầu tiêu thụ gỗ củi của người dân vùng đồng bằng Tuy vậy lượng thiếu hụt gỗ củi từ 82% đến 96% sẽ được bù đắp bởi các nguồn năng lượng khác như phế thải chế biến, xây dựng, phế thải nông nghiệp, rừng tự nhiên, rừng trồng như đã phân tích ở phần tổng quan Theo báo cáo của Viện Năng Lượng thì nguồn năng lượng này chiếm tới (85,40%) so với nguồn năng lượng được cung cấp từ gỗ củi do trồng cây phân tán (14,6%) và như vậy nếu trồng cây gỗ củi năng suất cao thì sẽ giảm thiểu rất nhiều lượng thiết hụt về nhu cầu gỗ củi tại chỗ cho người dân cả nước nói chung, vùng
đồng bằng nói riêng
Cơ chế chính sách hưởng lợi trong trồng cây phân tán ở 5 tỉnh vùng đồng bằng Bắc Bộ
Qua điều tra 10 xã thuộc 5 tỉnh đồng bắc Bắc Bộ đã cho thấy một cơ chế chính sách chung về hưởng lợi trong công tác trồng cây phân tán ở địa phương Do quỹ đất hạn hẹp cho nên
đất vườn của các hộ gia đình chỉ để trồng cây ăn quả, cây thuốc hoặc rau màu Riêng loại này thì HTX không thu % sản phẩm thu hoạch
Đất trồng rừng mà HTX giao khoán cho dân là đất công ở đồi gò, bờ vùng bờ thửa, dọc kênh, mương, đường liên thôn, liên xã hoặc đất lưu không bao quanh trụ sở, trường học, đài liệt sĩ các loại đất này được trồng 4 loại cây lâm nghiệp chủ yếu là Bạch đàn, Thông nhựa, Keo các loại, Phi lao và được phân chia theo tỷ lệ như sau:
- Nếu HTX cung cấp cây giống thì sau khi thu hoạch người dân phải nộp lại 30%- 40%
- Nếu HTX khoán trắng cho các nông hộ thì sau khi thu hoạch sản phẩm người dân phải nộp lại 20%- 30%
- Toàn bộ công chăm sóc, bảo vệ, mua vật tư (phân bón, thuốc trừ sâu…) người dân tự cung tự cấp kể cả đầu ra tiêu thụ sản phẩm và tự phải nộp thuế sử dụng đất (0,4%) sau khi thu hoạch
Trang 6Thời gian giao khoán từ 5 - 10 năm
Như vậy với cơ chế chính sách hưởng lợi trên sẽ có những điều bất cập như:
- Thời gian giao khoán quá ngắn không kịp đầu tư thâm canh
- Nguồn cung cấp cây giống không đảm bảo cả về chất và lượng
- Khi gặp rủi ro về thiên tai (hạn hán, lũ lụt, cháy rừng), người dân không được hỗ trợ kịp thời
- Khi thu hoạch sản phẩm gỗ củi, người dân khó tìm được đầu ra nên dễ bị chèn ép giá trên thị trường
Đây cũng chính là những vấn đề tồn tại trong cơ chế giao khoán trồng rừng cần được giải quyết kịp thời mới có thể nâng cao năng suất, chất lượng cây trồng cũng như duy trì, phát triển phong trào cây phân tán trong cả nước
Tóm lại : Qua điều tra đánh giá phong trào trồng cây phân tán ở 5 tỉnh đồng bằng Bắc Bộ,
có thể rút ra một số nhận xét sau:
1 Phong trào trồng cây nhân dân (trồng cây phân tán) vẫn được duy trì từ những năm
1960 trở lại đây, tuy phong trào có lúc lên lúc xuống
2 Cây phân tán có thể cung cấp được từ 4-18% nhu cầu chất đốt tại chỗ của người dân
3 Tập đoàn cây trồng phân tán chủ yếu của vùng đồng bằng Bắc Bộ từ 5ữ11 loài cây (kể cả cây ăn quả và cây thuốc) nhưng 3 loài chính mà địa phương ưa chuộng vẫn là: Bạch đàn - Keo
- Phi lao
4 Do đầu tư chăm sóc kém nên năng suất cây trồng không cao, nhìn chung năng suất ở tuổi khai thác chỉ đạt từ 6-8m3/ha/năm, sản lượng từ 40m3-80m3/ha
5 Cơ chế chính sách hưởng lợi còn nhiều tồn tại như chia lợi nhuận (HTX thu tỷ lệ quá cao: 30-40% sản phẩm) thời gian giao khoán quá ngắn 5-10 năm (không đủ điều kiện thời gian thâm canh) hoặc chưa tìm đầu ra cho người dân khi khai thác sản phẩm Những tồn tại này đã làm cho người dân một số nơi không hưởng ứng nhận khoán trồng cây gây rừng, diện tích trồng rừng vẫn bị bỏ hoá
Xây dựng mô hình trồng cây gỗ củi có năng suất cao
- Mô hình trồng Bạch đàn U6 trên đường liên thôn và bờ mương bờ thửa ở xã Bồ Đề huyện Bình Lục tỉnh Hà Nam tỏ ra rất có triển vọng Năng suất ở tuổi 5 có thể đạt tới 28m3/ha/năm Nếu như tiêu chuẩn cây con đảm bảo từ 0,8m-1m và mật độ trồng 2500 c/ha
- Mô hình trồng Bạch đàn U6 trên đường liên thôn ở xã Yên Tân huyện ý Yên tỉnh Nam Định cũng rất có triển vọng Tuy cây trồng mới có 3 tuổi nhưng năng suất bình quân đạt tới 11m3/ha/năm
- Mô hình trồng Keo lai BV10 bao quanh cơ quan, trường học ở xã Mỹ Hưng (Nam Định) trồng Keo lai trên gò, đồi ở xã Thanh Hương (Hà Nam) trồng Keo lai trên bờ vùng bờ thửa ở xã Yên Nhân (Ninh Bình) đều cho năng suất cao có thể chấp nhận được Năng suất Keo BV10 ở tuổi
3 có thể đạt từ 7- 8m3/ha/năm Còn ở tuổi 5 có thể đạt từ 22- 32m3/ha/năm
- Mô hình trồng Phi lao Trung Quốc bao quanh trụ sở cơ quan ở xã Mỹ Hưng, Nam Định cũng rất có triển vọng thành công Năng suất ở tuổi 5 đạt 23,5m3/ha/năm
Tồn tại và kiến nghị
Tồn tại
- Trong quá trình điều tra tại 5 tỉnh vùng đồng bắc Bắc Bộ, đề tài không thu thập đầy đủ tư liệu về diện tích trồng cây phân tán cụ thể cho từng tỉnh mà chỉ ngoại suy từ số lượng cây trồng
được hàng năm ra diện tích trồng rừng để tính năng suất cây trồng, ngoài ra cũng không có số liệu về tỷ lệ sống và mật độ ban đầu cũng như xác định tỷ lệ cành nhánh rơi rụng để có thể đánh giá chính xác năng suất cây phân tán vùng đồng bằng Điều này sẽ được bổ sung nếu như có điều kiện về thời gian và kinh phí
- Các mô hình xây dựng mới chỉ được từ 3-4 năm nên việc đánh giá sinh trưởng cũng như năng suất, sản lượng cây trồng cũng chỉ dừng ở mức tương đối Cần phải có thời gian theo dõi
Trang 7tiếp cho đến khi dạt tuổi khai thác mới có thể đánh giá chính xác được sự thành công của mô hình
- Đề xuất tập đoàn cây trồng phân tán mới chỉ tập trung vào những loài nhập nội thiếu hẳn các loài bản địa
Kiến nghị
Để có thể phát huy hơn nữa phong trào trồng cây gỗ củi trong nhân dân, đề tài kiến nghị mấy
điểm sau:
- Nên bổ sung cơ chế, chính sách hưởng lợi để người dân đỡ bị thiệt thòi trong ăn chia sản phẩm khai thác (HTX chỉ nên thu ở mức 10-20% là hợp lý)
- Nên giao khoán trồng cây trong thời gian 20-30 năm để người dân có đủ thời gian đầu tư thâm canh, tăng năng suất cây trồng, đồng thời địa phương chịu trách nhiệm bao tiêu sản phẩm cho người sản xuất
- Nên tổ chức những lớp tập huấn về trồng cây lâm nghiệp cũng như cung cấp giống cây chất lượng tốt và đảm bảo cho người dân
- Để có thể phổ cập trong phong trào trồng cây phân tán hướng dẫn kỹ thuật cần được bổ sung và có sự tham gia của các nhà nghiên cứu lâm, nông nghiệp khác
Tài liệu tham khảo
1 Viện KHLN Việt Nam,1995, Hướng dẫn áp dụng tiến bộ kỹ thuật trong Lâm nghiệp, NXB NT
2 Công ty Giống Lâm Nghiệp Trung Ương, 3/2001, Hội thảo quốc gia về loài cây ưu tiên trong trồng rừng
3 JICA,12/2003, Nâng cao năng lực hiệu quả trồng rừng sản xuất ở Việt Nam, Hội thảo Hoà Bình
4 Bộ NN&PTNT, 2001, Văn bản tiêu chuẩn kỹ thuật lâm sinh, NXB Nông nghiệp
5 Bộ Lâm Nghiệp, QPN 9/89, Quy phạm trồng rừng Bạch đàn trắng (E.camal) cho 4 tỉnh trồng rừng dự án PAM
6 Bộ Lâm Nghiệp, QPN 9/89, Quy phạm kỹ thuật trồng rừng Keo tai tượng (A.mangium) cho 4 tỉnh trồng rừng dự án PAM
7 Bộ NN&PTNT, QPN 19/96, Quy phạm kỹ thuật tạm thời trồng rừng Keo lá tràm (A.auriculiformis)
8 Bộ NN&PTNT, 2000, Quy phạm kỹ thuật trồng Phi lao, NXB Nông Nghiệp - Hà Nội
9 Viện KHLN, 1995, Đất rừng Việt Nam - NXB Nông Nghiệp
10 Vũ Công Hựu, 1990, Phương pháp thống kê trong thí nghiệm nông lâm nghiệp, NXB Nông Nghiệp
11 Trung tâm ƯDKHKT Lâm Nghiệp, Đề cương xây dựng đề án phát triển phong trào trồng cây phân tán trình Chính phủ phê duyệt
12 Bộ Lâm Nghiệp, 1994, Kỹ thuật trồng một số loài cây rừng, NXB Nông Nghiệp
13 FAO, tháng 5/1992, Tổng quan ngành năng lượng và gỗ củi Băng Cốc
