TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT
Tổng quan tình hình nghiên cứu
1.1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu về thành ngữ, tục ngữ trong tiếng Anh và tiếng Việt
TNTN, hay còn gọi là từ ngữ và cấu trúc ngôn ngữ đặc biệt trong tiếng Anh và tiếng Việt, là một phần di sản văn hóa quý giá của dân tộc Sự quan tâm của các học giả đối với TNTN ngày càng gia tăng, dẫn đến sự phát triển mạnh mẽ của các đề tài, luận văn, luận án và bài báo khoa học liên quan Hiện nay, có nhiều hướng tiếp cận khác nhau trong nghiên cứu TNTN, phản ánh sự đa dạng và phong phú của lĩnh vực này.
Một là, nghiên cứu đặc điểm của thành ngữ, tục ngữ từ góc nhìn cấu trúc - hệ thống: đặc điểm ngữ âm, ngữ pháp, từ vựng, ngữ nghĩa
Việc nghiên cứu TNTN trong tiếng Anh thường chú trọng đến ngữ âm, ngữ pháp, từ vựng, ngữ nghĩa như những nghiên cứu điển hình sau:
Gibbs và cộng sự cùng Bortfeld đã phân tích thành ngữ qua ba cách: tách nghĩa theo nghĩa đen, nghĩa bóng lẫn nghĩa đen, và nghĩa không thể tách rời Mieder cung cấp các vấn đề lý luận về định nghĩa, phân loại, ngữ nghĩa, điển tích và hoàn cảnh sử dụng của nhiều tục ngữ phổ biến, đồng thời chỉ ra các ấn phẩm và tạp chí nghiên cứu liên quan Những thông tin này tạo thành một cơ sở dữ liệu hữu ích cho luận án này.
Alqahtni đã nghiên cứu cấu trúc và bối cảnh của thành ngữ trên báo Al-Riyadh của Ả Rập Xê Út, cung cấp khái niệm, đặc điểm, tần suất và quan hệ ngữ pháp của các kết cấu này Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ tập trung vào một tờ báo duy nhất và chưa khai thác sâu về nghĩa của thành ngữ Merchant đã chỉ ra các đặc điểm cú pháp, ngữ nghĩa và giao diện từ vựng của thành ngữ, đặc biệt là thể và thì trong ngữ cảnh sử dụng.
Mặc dù có 10 thành ngữ được đề cập, nhưng phương pháp nghiên cứu vẫn chưa rõ ràng, dẫn đến tính thuyết phục và độ tin cậy của các luận điểm mà tác giả trình bày chưa đạt yêu cầu cao.
Nhiều tác giả đã nghiên cứu sâu về đặc điểm ngữ âm, cấu trúc, ngữ pháp, cú pháp, ngữ nghĩa và từ vựng của tiếng Việt, tương tự như trong tiếng Anh Một số tác giả tiêu biểu cho hướng nghiên cứu này bao gồm
Các tác giả Bùi Khắc Việt [93], Nguyễn Công Đức [14], Hoàng Văn Hành
Nguyễn Văn Hòa, Phạm Thanh Hằng, Trịnh Cẩm Lan, Nguyễn Văn Nở, Trần Anh Tư, và Hoàng Thị Yến đã tiếp cận thành ngữ từ góc độ từ vựng và ngữ pháp học, nhằm chỉ ra các đặc điểm về hình thái, cấu trúc, cách tạo nghĩa, tổ hợp nghĩa, cũng như tính đa nghĩa và đơn nghĩa của chúng Họ cũng phân loại thành ngữ để nhận diện tín hiệu thẩm mỹ trong ngôn ngữ Việt, góp phần thu hẹp khoảng trống trong nghiên cứu về đề tài này.
Tổng hợp từ các tài liệu đã được nghiên cứu, TNTN trong tiếng Anh và tiếng Việt đã được khai thác nhiều Tuy nhiên, việc nghiên cứu TNTN trong tiếng Anh chủ yếu tập trung vào các khía cạnh ngữ âm, ngữ pháp, từ vựng và ngữ nghĩa, thường xuyên bị lẫn lộn với việc đối chiếu giữa các ngôn ngữ.
Nghiên cứu thành ngữ và tục ngữ trong ngữ cảnh sử dụng và dịch thuật đang thu hút sự quan tâm của nhiều tác giả, đặc biệt là trong lĩnh vực tiếng Anh Các nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về cách sử dụng TNTN mà còn nâng cao khả năng dịch thuật chính xác và hiệu quả.
TNTN trong tiếng Anh là chủ đề nghiên cứu của nhiều học giả trong lĩnh vực giáo học pháp và dịch thuật, tạo thành một hướng nghiên cứu rõ ràng với sự đóng góp của một số tác giả nổi bật.
Manzoora và Kiran, Meryem, Muna và Mahadi, Ali và Al-Rushaidi, Salamah, cùng Abdullah và cộng sự đã chỉ ra những khó khăn mà sinh viên thường gặp trong việc dịch thuật Họ gợi ý một số chiến lược hiệu quả như loại bỏ, dịch sát nghĩa, diễn giải, và sử dụng các thành ngữ có hình thức và nghĩa tương đồng khi chuyển ngữ từ tiếng Anh sang tiếng mẹ đẻ của nhiều quốc gia khác nhau.
Nghiên cứu về thành ngữ trong dịch thuật truyền thống đã được nhiều tác giả thực hiện Guo [175] chỉ ra sự khác biệt ngôn ngữ và văn hóa trong việc dịch từ tiếng Anh sang tiếng Trung Quốc Trong khi đó, Fotovatniaa và Goudarzib [159] tập trung vào ba khả năng phân tích nghĩa của thành ngữ: bình thường, bất thường và không thể phân tích.
Bài viết đề cập đến việc dịch thành ngữ từ tiếng Anh sang tiếng Ba Tư, trong đó Othman [266] tập trung vào các khía cạnh vĩ mô và vi mô trong việc dịch tục ngữ tiếng Ả Rập sang tiếng Anh Lagodenko [216] nhấn mạnh mối quan hệ giữa ý nghĩa của thành ngữ và văn hóa, đồng thời chỉ ra những rào cản ngôn ngữ và văn hóa trong quá trình dịch thuật Rasul [269] áp dụng các chiến lược dịch của Baker cho việc dịch thành ngữ trong nhiều ngôn ngữ, bao gồm tiếng Ả Rập, Pháp, Iran, Ba Tư và Thổ Nhĩ Kỳ.
Nguyễn Thị Thu Hà và Ngô Thị Thu Hương nghiên cứu đặc điểm, giá trị biểu đạt và tính sáng tạo của thành ngữ trong báo chí, đồng thời phân tích giá trị riêng của các biến thể thành ngữ và phê phán những sai sót trong quá trình thành ngữ hóa các cụm từ trong tiếng Việt Nghiên cứu về việc sử dụng và dịch thành ngữ, đặc biệt là thành ngữ tiếng Anh so với các ngôn ngữ khác, đang thu hút sự quan tâm lớn từ nhiều học giả hơn so với tiếng Việt.
Ba là nghiên cứu thành ngữ, tục ngữ từ góc nhìn của ngôn ngữ học tri nhận
Gần đây, nghiên cứu về Từ ngữ tự nhiên (TNTN) từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận đang thu hút sự quan tâm của nhiều học giả Bên cạnh các nghiên cứu TNTN trong các ngôn ngữ như Hán, Nhật và Hàn Quốc, còn có một số đề tài đáng chú ý trong tiếng Anh và tiếng Việt.
Kửvecses và Szabcú, cùng với Ortony và cộng sự, đã chỉ ra rằng phần lớn nghĩa của thành ngữ dựa vào quan niệm hoán dụ và ẩn dụ, trong đó miền nguồn quyết định nghĩa của miền đích Langlotz cũng phân tích thành ngữ từ góc độ cấu trúc, cú pháp và ngữ nghĩa, đồng thời chỉ ra những điểm mạnh và yếu của từng quan điểm Ông đã chứng minh các lập luận và phản biện các vấn đề tranh cãi liên quan đến định nghĩa, cấu trúc và ngữ nghĩa của thành ngữ, đồng thời chỉ ra các biến thể ngữ pháp và từ vựng liên quan đến các thành ngữ về “thành công, tiến bộ và thất bại”.
[166] đã lý giải khá chi tiết về cấu trúc, ngữ nghĩa của thành ngữ mang nghĩa “nóng giận” xét trên bình diện của ngôn ngữ học tri nhận [218]
Cơ sở lý thuyết của luận án
1.2.1 Quan niệm về thành ngữ, tục ngữ trong tiếng Anh và tiếng Việt
1.2.1.1 Quan niệm về thành ngữ trong tiếng Anh và tiếng Việt a Quan niệm về thành ngữ trong tiếng Anh
Thành ngữ trong tiếng Anh được cắt nghĩa theo các hướng nghiên cứu sau:
(1) Quan niệm thành ngữ theo hướng cấu trúc-ngữ nghĩa Fernando và Flavell
Các tác giả như McCarthy và O'Dell, Hurtford và Heasley, Makkai, Seidl và McMordie, Cacciari và Tabossi, Richards và Schmidt, cùng Crystal đều ủng hộ quan điểm rằng thành ngữ là những cụm từ cố định với cấu trúc nhất định, mang một nghĩa ẩn dụ duy nhất, không thể suy diễn từ nghĩa của từng từ riêng lẻ Ví dụ, cụm từ “kick the bucket” có nghĩa là chết, được tạo thành từ một động từ và một cụm danh từ, nhưng không được sử dụng dưới dạng bị động hay mở rộng như “The bucket was kicked by John” hay “John kicked the big/plastic bucket”.
Cụm từ "break a leg" là một thành ngữ cố định, bao gồm động từ "break" và cụm danh từ "a leg", nhưng không có nghĩa đen là "gãy chân" mà mang ý nghĩa chúc may mắn Nhiều tác giả cho rằng thành ngữ là những cụm từ có nhiều từ và mang nghĩa riêng biệt, thể hiện phong cách độc đáo.
Thành ngữ "add fuel to the flames" có cấu trúc là một cụm động từ, với nghĩa gốc là "thêm nhiên liệu vào lửa", biểu thị hành động làm gia tăng căng thẳng hoặc xung đột trong một tình huống Mối quan hệ giữa nghĩa đen và nghĩa bóng của thành ngữ này rất chặt chẽ, cho thấy sự tương quan giữa hình ảnh quy ước và từ nguyên học.
Quan niệm về thành ngữ từ góc độ ngữ dụng học nhấn mạnh sự linh hoạt trong việc sử dụng ngôn ngữ, phản ánh sự kết hợp giữa hình thức và nghĩa của các thành phần Thành ngữ thường có cấu trúc là cụm từ, bán mệnh đề, từ ghép hoặc cụm động từ, nhưng trong giao tiếp hàng ngày, nghĩa của chúng có thể khác biệt so với định nghĩa trong từ điển do ảnh hưởng của ngữ cảnh và các yếu tố xã hội Hướng nghiên cứu này đặc biệt chú trọng đến yếu tố thì thể trong ngữ pháp của thành ngữ, cho thấy sự linh hoạt về cấu trúc và ngữ nghĩa, trái ngược với quan niệm bất biến của các nhà nghiên cứu theo khuynh hướng cấu trúc - ngữ nghĩa Một số tác giả tiêu biểu trong lĩnh vực này bao gồm Strassler, Fernando, Sinclair, Cacciari và Glucksberg, Moon, và Langlotz Ví dụ, thành ngữ "get/got up on the right side of the bed" (mát tính, vui vẻ) có nguồn gốc từ "get/got up on the wrong side of the bed" (khó ở, cáu giận), thể hiện sự thay đổi nghĩa tùy theo ngữ cảnh.
Quan niệm về thành ngữ theo hướng ngôn ngữ học tâm lý coi thành ngữ là một chuỗi từ đơn nhất, được nhận diện qua cách truy xuất bộ nhớ trực tiếp nghĩa của chúng, thay vì xử lý ngôn ngữ phức tạp Thành ngữ được xử lý theo nghĩa đen trước, và nếu không phù hợp với ngữ cảnh, nghĩa bóng sẽ được kích hoạt Chẳng hạn, trong câu "He didn't spill a single/the bean for fear of being accused of working as a mole", nghĩa của thành ngữ "spill the beans" và biến thể "spill a single bean" không được lưu trữ.
Việc nhận diện biến thể của thành ngữ "làm đổ hạt đậu" yêu cầu một quá trình xử lý tư duy phức tạp, nhằm kết nối nghĩa đen với nghĩa bóng Trong ngữ cảnh câu, nghĩa bóng của thành ngữ này được hiểu là "không tiết lộ bí mật".
Quan niệm về thành ngữ theo hướng ngôn ngữ học tri nhận tập trung vào việc phân tách nghĩa của các thành ngữ Các nghiên cứu của Nayak và Gibbs, Gibbs, Cacciari và Glucksberg, Cacciari, cũng như Nunberg và các cộng sự, cùng với Lakoff và Kucvecses, đã đóng góp vào việc hiểu rõ hơn về cấu trúc và chức năng của thành ngữ trong ngôn ngữ.
Theo [218], thành ngữ được hiểu dựa trên nguyên tắc tương ứng 1-1 giữa hình thức và mối quan hệ hệ thống giữa giá trị ngữ nghĩa tổng thể và các bộ phận cấu thành Sự hiểu biết về thành ngữ hình thành từ hình ảnh quy ước và nghĩa tượng hình, thông qua miền quen thuộc (miền nguồn) và miền ít quen thuộc hơn (miền đích) Ví dụ, cấu trúc “spill the beans” (tiết lộ bí mật) dựa vào ẩn dụ của “vật chứa hạt đậu”, tượng trưng cho khả năng tiết lộ thông tin Hạt đậu tương ứng với thông tin, trong khi vật chứa đại diện cho cái đầu, từ đó dẫn đến ý nghĩa của thành ngữ là "tiết lộ một bí mật" [218, tr.446-453].
Theo quan niệm ngôn ngữ học-văn hóa, thành ngữ được xem là sản phẩm của sự biến đổi trong nhận thức và cách sử dụng ngôn ngữ của con người trong các ngữ cảnh giao tiếp khác nhau, nhằm phù hợp với quy ước văn hóa Regina và các cộng sự đã chỉ ra rằng điều này cho phép người sử dụng ngôn ngữ suy nghĩ, giao tiếp và tồn tại trong nền văn hóa đó Chẳng hạn, thành ngữ "carry coals to Newcastle" (Chở củi về rừng) xuất phát từ thành phố Newcastle ở miền Bắc Anh, nơi nổi tiếng với trữ lượng than phong phú; do đó, việc chở than đến đây trở nên vô nghĩa, phản ánh ý nghĩa của một hành động không cần thiết hay vô ích.
Thành ngữ trong tiếng Anh có thể được nghiên cứu từ nhiều góc độ khác nhau, bao gồm cả ngôn ngữ học cấu trúc và hậu cấu trúc Tương tự, khái niệm về thành ngữ trong tiếng Việt cũng có những đặc điểm riêng biệt và thú vị.
Thành ngữ trong tiếng Việt được nhận diện từ một số góc độ như ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp, ngữ nghĩa, văn hóa
(1) Quan niệm thành ngữ theo hướng ngôn ngữ học cấu trúc-từ vựng-ngữ nghĩa Các tác giả nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt theo hướng này gồm Nguyễn
Như Ý và cộng sự [99], Cù Đình Tú [90], Nguyễn Thái Hòa [31]), Đỗ Hữu Châu
Thành ngữ là một đơn vị từ vựng trong ngôn ngữ, không có ngữ điệu cố định và tương đương với cụm từ Nó được định nghĩa là một cụm từ cố định với cấu trúc chặt chẽ, mang nghĩa hoàn chỉnh và biểu trưng, không thể diễn giải từ nghĩa của các thành tố trong cụm từ Ví dụ về thành ngữ có thể được đưa ra để minh họa cho khái niệm này.
"Múa rìu qua mắt thợ" là một thành ngữ thể hiện sự khéo léo và thông minh trong việc đánh lừa người khác, phản ánh tính tinh ranh và khôn ngoan của con người.
Theo quan niệm ngôn ngữ học-văn hóa, thành ngữ tiếng Việt là những tổ hợp từ cố định, có cấu trúc ổn định và hoàn chỉnh, thường được sử dụng trong giao tiếp hàng ngày Chúng mang đậm nét nghĩa biểu trưng về văn hóa dân tộc, được xây dựng dựa trên hình tượng và hình ảnh cụ thể, phản ánh đặc thù của mỗi quốc gia Thành ngữ được coi là đơn vị ngôn ngữ-văn hóa, lưu giữ những lớp trầm tích văn hóa dân tộc Chẳng hạn, thành ngữ "Vạn sự như ý" thể hiện mong muốn mọi việc đều thành công, với "vạn" mang nghĩa "rất nhiều" và "ý" biểu thị cho ý nguyện.
"ý muốn" hoặc "mong muốn" trong văn hóa Việt Nam
Thành ngữ trong tiếng Anh và tiếng Việt được định nghĩa theo nhiều cách khác nhau và ngày càng được nhận diện một cách rõ ràng và đa dạng hơn.
1.2.1.2 Quan niệm về tục ngữ trong tiếng Anh và tiếng Việt
Tục ngữ tiếng Anh và tiếng Việt là những di sản văn hóa quý giá của mỗi dân tộc, thu hút sự chú ý của nhiều nhà nghiên cứu Một trong những hướng nghiên cứu chính là quan niệm về tục ngữ trong tiếng Anh, giúp hiểu rõ hơn về giá trị văn hóa và tư tưởng của người sử dụng.
Tiểu kết chương 1
Trong chương này, chúng tôi đã chỉ ra những khái niệm quan trọng làm nền tảng lý luận cho nghiên cứu đối chiếu tiếng Anh và tiếng Việt về TNTNTTCCS Dựa trên nguyên tắc đó, các kết luận sau đã được nhận diện trong chương 1.
TNTN trong tiếng Anh và tiếng Việt được nghiên cứu qua năm hướng chính: cấu trúc - hệ thống, ngôn ngữ học ứng dụng, ngôn ngữ học tri nhận, ngôn ngữ học văn hóa, và ngôn ngữ học đối chiếu Mặc dù việc phân chia này chưa hoàn toàn thuyết phục do một vấn đề nghiên cứu thường được tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau, ở Việt Nam, TNTN đang được khai thác theo hướng cụ thể hơn Tuy nhiên, khoảng trống trong việc đối chiếu TNTNTTCCS giữa hai ngôn ngữ vẫn chưa được lấp đầy.
TNTN và TNTNTTCCS được nhận diện qua các hướng chính như cấu trúc - ngữ nghĩa, ngôn ngữ học tâm lý, ngôn ngữ học tri nhận, và văn hóa-xã hội Tác giả định nghĩa cho luận án dựa trên sự kết hợp giữa cấu trúc - ngữ nghĩa và văn hóa, đồng thời nhận diện sự khác biệt giữa thành ngữ và tục ngữ để phục vụ cho luận án.
Nghĩa của từ có thể được hiểu qua nhiều cách tiếp cận khác nhau, trong đó tác giả tập trung vào hai khái niệm chính: nghĩa đen và nghĩa biểu trưng Bài viết phân tích sự khác biệt giữa nghĩa biểu trưng trong tiếng Anh và tiếng Việt, nhấn mạnh tầm quan trọng của ngữ cảnh trong việc hiểu và diễn đạt các khái niệm này.
Bài viết đề cập đến những vấn đề lý luận liên quan đến khái niệm văn hóa và đặc trưng văn hóa-dân tộc, được thể hiện qua tiếng Anh và tiếng Việt trong tác phẩm TNTN.
Bài viết nhận diện những cơ sở lý luận quan trọng về ngôn ngữ học đối chiếu và lựa chọn mô hình đối chiếu phù hợp cho luận án Tác giả mô tả đặc điểm của TNTNTTCCS trong tiếng Anh và tiếng Việt, phân tích về số lượng, cấu tạo, nghĩa biểu trưng, đồng thời chỉ ra những điểm tương đồng và khác biệt giữa TNTNTTCCS của hai ngôn ngữ.
