Ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố hà nội hiện nay

Ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố hà nội hiện nay Ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố hà nội hiện nay Ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố hà nội hiện nay Ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố hà nội hiện nay

LÃ VĂN XỰ

ý THøC THùC HIÖN NGHÜA Vô QU¢N Sù

CñA THANH NI£N THµNH PHè Hµ NéI HIÖN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHỦ NGHĨA DUY VẬT BIỆN CHỨNG VÀ DUY VẬT LỊCH SỬ

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng

Tác giả luận án

Lã Văn Xự

Chương 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ Ý THỨC THỰC HIỆN

NGHĨA VỤ QUÂN SỰ CỦA THANH NIÊN THÀNH PHỐ

thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội 31

Chương 3: Ý THỨC THỰC HIỆN NGHĨA VỤ QUÂN SỰ CỦA

THANH NIÊN THÀNH PHỐ HÀ NỘI HIỆN NAY -

Chương 4: GIẢI PHÁP CƠ BẢN NÂNG CAO Ý THỨC THỰC

HIỆN NGHĨA VỤ QUÂN SỰ CỦA THANH NIÊN

hóa hướng vào nâng cao ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của

DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG

MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài luận án

Ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội là yếu tố quan trọng, trực tiếp định hướng nhận thức, chỉ đạo hành động thực tiễn của họ đối với việc thực hiện nghĩa vụ quân sự Khi mỗi thanh niên thành phố Hà Nội có ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự đầy đủ, đúng đắn, họ sẽ tích cực, tự giác, tình nguyện, sẵn sàng tham gia và làm tròn bổn phận của mình trước Đảng, Tổ quốc và Nhân dân, góp phần hoàn thành thắng lợi nhiệm vụ quốc phòng, quân sự của thành phố Hà Nội, tạo điều kiện xây dựng và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa

Nhận thức rõ vai trò, tầm quan trọng ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên Thủ đô, những năm qua, Đảng bộ, chính quyền, các ban, ngành, đoàn thể của thành phố Hà Nội luôn quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo, tổ chức thực hiện nhiều biện pháp nhằm nâng cao ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên trên địa bàn Vì vậy, nhận thức, thái độ và trách nhiệm đối với việc thực hiện nghĩa vụ quân sự của đại đa số thanh niên Thủ đô đã có nhiều chuyển biến, tiến bộ rõ rệt; nhiều thanh niên đã tự nguyện viết đơn xung phong lên đường nhập ngũ, hoàn thành tốt nghĩa vụ quân sự Tuy nhiên,

so với yêu cầu, nhiệm vụ đặt ra, ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội vẫn còn một số tồn tại, hạn chế nhất định

Trên thực tế, vẫn còn một bộ phận thanh niên nhận thức chưa đúng đắn

ý nghĩa, tầm quan trọng của việc thực hiện nghĩa vụ quân sự; ham chơi, đua đòi; thiếu tự giác, vươn lên trong học tập, rèn luyện; thờ ơ, thậm chí tìm cách trốn tránh thực hiện nghĩa vụ quân sự; sa vào các tệ nạn xã hội, vi phạm pháp luật Bên cạnh đó, công tác tuyên truyền, giáo dục và vận động thanh niên tham gia thực hiện nghĩa vụ quân sự của một số chủ thể trên địa bàn thành phố Hà Nội có thời điểm hiệu quả chưa cao; chưa phát huy được yếu tố nội lực của bản thân người thanh niên Thủ đô đối với việc thực hiện nghĩa vụ quân sự Những hạn chế này đang là lực cản đến ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội

Đặc biệt, giai đoạn hiện nay, trước yêu cầu, nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc, xây dựng Quân đội trong tình hình mới; sự tác động từ mặt trái của nền kinh

tế thị trường; sự chống phá của các thế lực thù địch đang đặt ra những thách thức không nhỏ đối với nhận thức, thái độ và trách nhiệm của thanh niên thành phố Hà Nội khi tham gia thực hiện nghĩa vụ quân sự Thực tế này, đòi hỏi cấp uỷ đảng, chính quyền các cấp của thành phố Hà Nội cần đặc biệt quan tâm, chăm lo xây dựng đội ngũ thanh niên Thủ đô có đủ phẩm chất và năng lực, có nhận thức, thái độ và trách nhiệm đúng đắn đối với việc thực hiện nghĩa

vụ quân sự, để nghĩa vụ quân sự không còn là bắt buộc mà trở thành nhu cầu

tự thân, là niềm vinh dự, tự hào của mỗi thanh niên

Xuất phát từ những lý do trên, nghiên cứu sinh lựa chọn vấn đề “Ý thức

thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội hiện nay” làm

đề tài luận án của mình

2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu

Làm rõ một số vấn đề lý luận, thực trạng về ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội; trên cơ sở đó, đề xuất giải pháp cơ bản nâng cao ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội hiện nay

Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến luận án

- Làm rõ một số vấn đề lý luận về ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội

- Khảo sát, đánh giá thực trạng ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội, làm rõ nguyên nhân, xác định yêu cầu nâng cao

ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội hiện nay

- Đề xuất giải pháp cơ bản nâng cao ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội hiện nay

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu

Ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội

Phạm vi nghiên cứu

Về nội dung: Những vấn đề cơ bản về lý luận, thực trạng liên quan

đến ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội trong độ tuổi từ 17 đến 27 (tập trung vào giai đoạn: đăng ký nghĩa vụ quân

sự, tham gia khám tuyển nghĩa vụ quân sự tới khi có lệnh gọi nhập ngũ), sinh ra và lớn lên trên địa bàn nội thành, thành phố Hà Nội

Về không gian: Các quận trên địa bàn thành phố Hà Nội, nhằm làm nổi

bật tính đặc thù về ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội thuộc khu vực nội thành của Thủ đô

Về thời gian:Từ năm 2016 đến nay (khi Luật Nghĩa vụ quân sự năm

Cơ sở thực tiễn

Luận án sử dụng các tư liệu, số liệu, đánh giá trong các chỉ thị, nghị quyết, báo cáo tổng kết công tác tuyển quân, công tác quốc phòng, quân sự địa phương, công tác thanh niên của các cơ quan có liên quan thuộc thành phố

Hà Nội và kết quả điều tra, khảo sát thực trạng ý thức thực hiện nghĩa vụ quân

sự của thanh niên ở các quận trên địa bàn thành phố Hà Nội

Phương pháp nghiên cứu

Trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, luận án sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu của khoa học chuyên ngành và liên ngành, như: Lịch sử và lôgic; tổng hợp và phân tích; khái quát hóa; hệ thống hóa; so sánh; điều tra xã hội học; thu thập và xử

lý thông tin

5 Những đóng góp mới của luận án

Đưa ra quan niệm và luận giải những nhân tố cơ bản quy định ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội

Đề xuất một số giải pháp cơ bản nâng cao ý thức thực hiện nghĩa vụ

quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội hiện nay

6 Ý nghĩa lý luận, thực tiễn của luận án

7 Kết cấu của luận án

Luận án gồm: Mở đầu, 4 chương (9 tiết), kết luận, danh mục các công trình khoa học của tác giả đã công bố liên quan đến luận án, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN

ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1.1 Những công trình khoa học tiêu biểu liên quan đến đề tài luận án

1.1.1 Những công trình khoa học tiêu biểu liên quan đến vấn đề lý luận về ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội

Nguyễn Vĩnh Thắng (2008), “Một số vấn đề chủ yếu trong xây dựng ý thức bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa cho nhân dân và lực lượng vũ trang thời kỳ mới” [135], đã đưa ra quan niệm, Ý thức bảo vệ Tổ quốc Việt Nam

xã hội chủ nghĩa “là một loại hình của ý thức xã hội xã hội chủ nghĩa, phản ánh tính tất yếu, mục tiêu, nhiệm vụ, những vấn đề chiến lược, sách lược của Đảng Cộng sản Việt Nam về bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa ” [135, tr 23] Trên cơ

sở đó, tác giả đã chỉ ra, thực chất ý thức bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa là sự phản ánh thực tiễn hoạt động bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa của Đảng, Nhà nước và nhân dân Việt Nam; phản ánh tính tất yếu, mục tiêu, yêu cầu, nhiệm vụ, đường lối, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam, chính sách, pháp luật của Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam về bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa, phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội, truyền thống lịch sử - văn hoá của dân tộc Việt Nam

Trương Thành Trung (2008), “Bước đầu tiếp cận ý thức bảo vệ Tổ quốc

xã hội chủ nghĩa ở con người Việt Nam trong thời kỳ mới” [150], đã khẳng định: “Xây dựng ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa cho người dân Việt Nam trong thời đại ngày nay chính là nâng cao giác ngộ của họ về giá trị của độc lập, tự do, hạnh phúc” [150, tr 16] Trên cơ sở đó, tác giả đã luận giải một cách sâu sắc về cơ sở của sự hình thành ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa ở con người Việt Nam trên các khía cạnh, như: Truyền thống yêu nước; văn hóa giữ nước của dân tộc; sự giác ngộ về trách nhiệm xã hội của con người đối với độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; sự ổn định chính trị và cuộc đấu tranh chống “diễn biến hòa bình” ở Việt Nam

Nguyễn Quang Điển (2009), Giáo dục ý thức công dân cho thế hệ trẻ ở

thành phố Hồ Chí Minh [55], đã nhấn mạnh, ý thức công dân là sự tổng hòa

nhận thức, quan điểm, thái độ của công dân về quyền và nghĩa vụ của họ đối

với nhà nước mà họ mang quốc tịch Biểu hiện của ý thức công dân trong thực

tế, đó là nhận thức, sự hiểu biết của công dân về Đảng Cộng sản Việt Nam, về Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; sự hiểu biết và thấm nhuần về lịch sử, truyền thống của dân tộc; tình yêu đối với quê hương, đất nước; quan điểm, thái độ của công dân khi thực hiện nghĩa vụ, trách nhiệm đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc,… Bên cạnh đó, tác giả cũng đã luận giải một cách sâu sắc rằng: chỉ khi có nhận thức đúng đắn về những vấn đề nêu trên, thế hệ trẻ mới xác định tốt quan điểm, thái độ, mới hoàn thành được nghĩa

vụ, bổn phận của mình đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

Nguyễn Bá Dương (2009), “Ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa của người dân Việt Nam hiện nay - một số vấn đề cần quan tâm” [43], đã khẳng định, hiện nay, ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa của mọi người dân Việt Nam đang có những nội dung mới Để hiểu thấu đáo và có cái nhìn biện chứng về nội dung này cần điều tra, khảo sát thực tế kỹ lưỡng và xem xét, đánh giá thận trọng Bởi trên thực tế, “Ý thức nói chung, ý thức bảo vệ

Tổ quốc xã hội chủ nghĩa nói riêng bao hàm cả chiều sâu của tiềm thức, không chỉ ở cấp độ cá nhân mà còn ở cấp độ cộng đồng” [43, tr 6]

Quá trình luận giải về các nội dung của ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa, tác giả cho rằng, cần phải bổ sung một thành tố quan trọng trong cấu trúc của ý thức bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa, bởi, đây chính là vấn đề nổi cộm cần được quan tâm, nghiên cứu, giải quyết, đó là:

“lòng yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa quốc tế vô sản” [43, tr 8]

Vũ Dũng (2009), Ý thức cộng đồng, ý thức dân tộc và ý thức quốc gia

[41], đã tập trung luận giải về biểu hiện và mối quan hệ giữa ý thức cộng đồng, ý thức dân tộc và ý thức quốc gia trong mỗi người dân Việt Nam đối với Tổ quốc

Theo tác giả, các loại hình ý thức này đóng vai trò là sức mạnh tinh thần, là nguồn lực nội sinh trong quá trình xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Tùy thuộc vào điều kiện, hoàn cảnh cụ thể mà mỗi loại ý thức trên được bộc lộ ra rõ hơn Chẳng hạn, tinh thần yêu nước, ý thức sẵn sàng xả thân vì Tổ quốc chỉ biểu hiện rõ nét khi đất nước đứng trước những thời khắc của lịch sử Đề cập tới ý thức quốc gia, tác giả cho rằng, “đó là ý thức về đất nước mình và được thể hiện rõ nhất qua tình yêu đất nước, lòng tự hào đất nước và tinh thần sẵn sàng hy sinh khi đất nước đứng trước các nguy cơ đe dọa (khủng hoảng kinh tế, chính trị, thiên tai, sự xâm lược của kẻ thù )” [41, tr 8]

Lê Minh Vụ (2009), Xây dựng ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa

trong thời kỳ mới [166] đã khẳng định: Ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa

của người dân Việt Nam trong thời kỳ mới “là tổng hòa nhận thức, thái độ, tình cảm, niềm tin và ý chí quyết tâm của mọi người dân, biểu hiện ở hành vi bảo vệ nền độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, cốt lõi là bảo vệ Đảng, Nhà nước và chế độ xã hội chủ nghĩa, [166, tr 34] Ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa được cấu thành bởi các yếu tố, đó là: nhận thức, thái độ, tình cảm, niềm tin và ý chí quyết tâm của mọi người dân, được biểu hiện trong thực tiễn bảo vệ

Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa Các yếu tố cấu thành ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa có mối quan hệ chặt chẽ, thống nhất với nhau, cùng biểu hiện trong thực tiễn thực hiện nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc

Bạch Hoàng Khánh (2014), Vai trò của gia đình, dòng họ đối với việc

thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên hiện nay [62], đã làm rõ vai trò của

gia đình, dòng họ đối với việc thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành

phố Hà Nội nói chung và thanh niên huyện Ứng Hòa nói riêng Theo tác giả, trong lịch sử, thanh niên thành phố Hà Nội luôn là lực lượng tiên phong trong

sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; không những thế, Hà Nội còn tự hào là nơi khởi xướng nhiều phong trào hành động cách mạng, đi đầu trong các cuộc kháng chiến của dân tộc Giai đoạn hiện nay, việc thực hiện nghĩa vụ quân sự

của thanh niên đang bị chi phối bởi nhiều nhân tố Trong đó, gia đình, dòng họ

là nhân tố có vai trò đặc biệt quan trọng trong “động viên và tổ chức cho con

em tham gia lực lượng vũ trang, sẵn sàng chiến đấu và bảo vệ Tổ quốc, đồng thời là hậu phương vững chắc cho tiền tuyến đánh giặc” [62, tr 3]

Hà Sơn Thái (2017), Ý thức dân tộc trong bảo vệ chủ quyền biển, đảo

Việt Nam của thanh niên quân đội hiện nay [131], đã luận giải về ý thức dân

tộc trong bảo vệ chủ quyền biển, đảo của thanh niên quân đội với ý nghĩa là ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên trong một phạm vi, nhiệm vụ

cụ thể - bảo vệ chủ quyền biển, đảo Theo đó, ý thức dân tộc trong bảo vệ chủ quyền biển, đảo Việt Nam của thanh niên quân đội “là tổng hòa tri thức, tình cảm, ý chí quyết tâm và niềm tin về quyền, lợi ích, danh dự, giá trị của dân tộc được thể hiện bằng hành động cách mạng của thanh niên ” [131, tr 61] Những yếu tố cấu thành ý thức dân tộc trong bảo vệ chủ quyền biển, đảo Việt Nam của thanh niên quân đội có mối quan hệ ràng buộc, gắn bó chặt chẽ với nhau, là cơ sở, tiền đề của nhau; trong đó, tri thức là yếu tố cốt lõi nhất có tác dụng chi phối mức độ biểu hiện của các yếu tố khác

Nguyễn Lương Ngọc (2020), Ý thức công dân với việc xây dựng Nhà

nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay [101], đã nghiên cứu ý

thức công dân từ những phương diện khác nhau, từ đó nêu bật tầm quan trọng của nó trong việc chỉ đạo nhận thức và hành động của con người Theo tác giả,

“ý thức công dân phản ánh trình độ nhận thức, hiểu biết, tình cảm, thái độ, ý chí của công dân về quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của công dân trong mối quan hệ với nhà nước, xã hội, cộng đồng và Tổ quốc” [101, tr 19 - 20] Không những thế, ý thức công dân còn là đạo đức của mỗi cá nhân vượt lên trên trách nhiệm luật pháp, hình thành sự điều chỉnh hành vi trong cộng đồng xã hội Khi có ý thức công dân cao, mỗi người sẽ nhận thức đúng đắn về quyền lợi, nghĩa vụ của bản thân đối với Tổ quốc, biết điều chỉnh hành động, việc làm của mình theo những nguyên tắc, chuẩn mực của xã hội, quy định của pháp luật

Lê Văn Kiều (2022), Nâng cao ý thức bảo vệ chủ quyền biển, đảo của hạ

sĩ quan, binh sĩ ở Quân chủng Hải quân hiện nay [65], đã đưa ra quan niệm:

Ý thức bảo vệ chủ quyền biển, đảo của hạ sĩ quan, binh sĩ ở Quân

chủng Hải quân là một hình thức biểu hiện ý thức bảo vệ chủ quyền

biển, đảo Việt Nam của hạ sĩ quan, binh sĩ Quân đội nhân dân Việt

Nam, phản ánh và thể hiện tập trung ở đặc điểm hệ thống tri thức,

thái độ và chuẩn mực hành vi của một chủ thể thường xuyên và trực

tiếp thực thi nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền biển, đảo của Tổ quốc trong

các giai đoạn lịch sử khác nhau [65, tr 49]

Quá trình luận giải nội dung quan niệm ý thức bảo vệ chủ quyền biển,

đảo của hạ sĩ quan, binh sĩ ở Quân chủng Hải quân, tác giả đã chỉ ra những

nhân tố cơ bản quy định ý thức bảo vệ chủ quyền biển, đảo của đối tượng này,

bao gồm: Nhận thức, trách nhiệm của các chủ thể; chất lượng giáo dục, rèn

luyện; môi trường văn hóa quân sự ở các đơn vị Hải quân và nhân tố chủ quan

của hạ sĩ quan, binh sĩ ở Quân chủng Hải quân Những nhân này có mối quan

hệ biện chứng với nhau, trực tiếp hoặc gián tiếp quy định tới kết quả, chất

lượng nâng cao ý thức bảo vệ chủ quyền biển, đảo của hạ sĩ quan, binh sĩ ở

Quân chủng Hải quân

1.1.2 Những công trình khoa học tiêu biểu liên quan đến thực trạng

ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội

Phạm Khắc Chương (2003), Rèn luyện đạo đức và ý thức công dân

[35], đã chỉ ra, bên cạnh những thành công, ưu điểm, ý thức, trách nhiệm của

các tầng lớp nhân đối với nhà nước và xã hội vẫn còn một số tồn tại, hạn chế

nhất định; đặc biệt, vẫn còn một bộ phận người dân, nhất là thanh niên chưa

nhận thức đúng đắn về nghĩa vụ của bản thân đối với Tổ quốc, chấp hành

pháp luật chưa nghiêm Một trong những nguyên nhân chủ yếu đó là, chất

lượng công tác tuyên truyền, giáo dục đạo đức, lối sống và ý thức, trách

nhiệm cho thế hệ trẻ còn có những hạn chế nhất định, chưa đáp ứng yêu cầu

Không những thế, nội dung tuyên truyền, giáo dục cho đối tượng này chưa

thực sự đa dạng, phong phú, còn thiếu chiều sâu, chưa thiết thực; hình thức

giáo dục còn thiếu sức hấp dẫn

Đã định dạng: Phông: 14 pt, Màu phông: Tự động, Bung

rộng bởi 0.1 pt

Đã định dạng: Phông: 14 pt, Màu phông: Tự động, Bung

rộng bởi 0.1 pt

Nguyễn Thành Đô (2003), “Mấy suy nghĩ về nâng cao chất lượng công tác tuyển quân hiện nay” [57], đã có những nhận định, đánh giá chung về công tác tuyển chọn và gọi công dân nhập ngũ ở các địa trong cả nước Theo tác giả, thời gian qua “các địa phương, đơn vị phối hợp ngày càng chặt chẽ, thực hiện khá tốt các bước trong công tác tuyển quân, từ khâu đăng ký, quản

lý nguồn tuyển chọn, đến việc thăm hỏi, động viên… tỉ lệ quân nhân đào, bỏ ngũ giảm hẳn, một số nơi không còn quân nhân đào, bỏ ngũ” [57, tr 85] Tuy vậy, tác giả cũng thẳng thắn chỉ ra những tồn tại, hạn chế của công tác này, nổi lên là: Hiện tượng để lọt vào quân đội những thanh niên không đủ tiêu chuẩn sức khoẻ, văn hoá, thậm chí có cả tiêu chuẩn về đạo đức và chính trị Nguyên nhân của tình trạng này có cả khách quan và chủ quan; trong đó, ở một số địa phương, “quy trình tiến hành các bước tuyển quân chưa đầy đủ, thiếu chặt chẽ… Hiện tượng tiêu cực (làm sai lệch hồ sơ, chạy chọt, trốn tránh nghĩa vụ quân sự vẫn còn)” [57, tr 85]

Phạm Thị Ngọc Trầm (2006), “Nhà nước pháp quyền, xã hội dân sự với vấn đề quyền và nghĩa vụ công dân” [147], đã chỉ rõ thực trạng ý thức, trách nhiệm của công dân trong việc thực hiện quyền, nghĩa vụ của bản thân đối với Tổ quốc; trong đó tác giả nhấn mạnh, giai đoạn hiện nay, khi hệ thống pháp luật vẫn còn những “lỗ hổng”, chưa đầy đủ, thiếu đồng bộ; hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước chưa theo kịp với đòi hỏi của thực tiễn; ý thức, trách nhiệm của một bộ phận nhân dân còn hạn chế, đặc biệt là “chưa tự ý thức được sự cân bằng giữa quyền lợi và nghĩa vụ công dân đối với xã hội và đối với nhà nước” [147, tr 8]

Nguyễn Văn Chuộng (2009), “Phát triển ý thức bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa cho học viên đào tạo sĩ quan dự bị ở nhà trường quân đội” [34], đã có những nhận định, đánh giá khái quát về thực trạng ý thức bảo

vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa của học viên đào tạo sĩ quan dự bị ở các nhà trường quân đội, đó là: Đa số họ đều “có tinh thần yêu nước, có ý thức giác ngộ cách mạng; có tình cảm, thái độ đúng đắn và trách nhiệm đối với quê hương, đất nước; có niềm tin, ý chí quyết tâm và tinh thần tự giác thực hiện nghĩa vụ của người công dân đối với Tổ quốc” [34, tr 66]

Tuy nhiên, tác giả cũng chỉ ra, bên cạnh những ưu điểm, ý thức bảo vệ

Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa của một bộ phận học viên đào tạo sĩ quan

dự bị ở các nhà trường quân đội cũng còn những tồn tại, hạn chế, như: “nhận thức về quan điểm, mục tiêu, yêu cầu nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc của Đảng ta hiện nay chưa thật sâu sắc và triệt để; trình độ giác ngộ cách mạng chưa cao, bản lĩnh chính trị chưa thật vững vàng; tinh thần yêu nước, ý thức tự tôn dân tộc còn hạn chế ” [34, tr 66 - 67]

Đặng Cảnh Khanh (2010), Tuổi trẻ Thăng Long - Hà Nội - những nét

đẹp truyền thống và hiện đại [61], đã có những nhận định, đánh giá khái quát

về thực trạng thực hiện nghĩa vụ bảo vệ Tổ quốc của thanh niên thành phố Hà Nội thời gian qua Theo tác giả, trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc, các thế hệ trẻ Thăng Long - Hà Nội luôn là những người đi tiên phong trong học tập, lao động và chiến đấu, gìn giữ những phẩm chất tốt đẹp, đặc trưng của người Tràng An Ngày nay, trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, thanh niên thành phố Hà Nội vẫn phát huy được những truyền thống quý báu của các thế hệ cha ông, đặc biệt là tính cách “xung kích và sáng tạo trong học tập, lao động, chiến đấu” [61, tr 7], luôn gương mẫu, đi đầu trong công cuộc đổi mới, xây dựng, kiến thiết đất nước và bảo vệ Tổ quốc nói chung, trong thực hiện nghĩa vụ quân sự nói riêng

Nguyễn Đắc Vinh (2014), “Phát huy vai trò của thanh niên trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay” [165], đã nhấn mạnh thực trạng phát huy vai trò của thanh niên trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Theo tác giả, trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay, thanh niên vẫn luôn khẳng định được vai trò là lực lượng xung kích, đi đầu, “đại bộ phận thanh niên luôn tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng; trung thành, kiên định mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; nêu cao tinh thần yêu nước, sẵn sàng hy sinh vì độc lập dân tộc, vì hạnh phúc của nhân dân” [165, tr 5] Tuy nhiên, giai đoạn hiện nay, dưới tác động từ mặt trái của nền kinh tế thị trường, sự chống phá của các thế lực thù địch, dẫn tới vẫn còn một bộ phận “thanh, thiếu niên có biểu hiện suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức; lối sống “lệch chuẩn”, chạy theo giá trị vật chất tầm thường, thiếu ý chí phấn đấu, vươn lên” [165, tr 6]

Đào Tuấn Anh (2016), “Thái Bình thực hiện tốt công tác tuyển chọn, gọi công dân nhập ngũ” [2], đã có những tổng kết, đánh giá về thực trạng việc thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên ở một tỉnh thuộc khu vực đồng bằng Bắc

Bộ trong những năm gần đây Theo tác giả, nguyên nhân của những thành công

ưu điểm để Tỉnh luôn hoàn thành chỉ tiêu giao quân hằng năm, đó là: Tỉnh đã chỉ đạo Hội đồng Nghĩa vụ quân sự các cấp làm tốt công tác đăng

ký, quản lý công dân trong độ tuổi sẵn sàng nhập ngũ; tổ chức sơ tuyển, khám tuyển chặt chẽ, đúng quy trình, quy định; đã làm tốt việc “bình cử” một cách dân chủ, công khai; “danh sách đăng ký nam thanh niên độ tuổi

17, độ tuổi từ 18 đến hết 25, danh sách khám tuyển nghĩa vụ quân sự, danh sách tạm hoãn, miễn gọi nhập ngũ, được thông báo công khai trên hệ thống loa truyền thanh của xã” [2, tr 71] Bên cạnh đó, tỉnh còn chỉ đạo các địa phương đẩy mạnh “kết hợp chặt chẽ giữa tuyên truyền, giáo dục thường xuyên với tổ chức các đợt cao điểm trong mùa tuyển quân, chủ động lồng ghép, đưa các nội dung Luật Nghĩa vụ Quân sự, vào chương trình giảng dạy, bồi dưỡng kiến thức quốc phòng và an ninh cho các đối tượng; phổ biến kiến thức pháp luật toàn dân” [2, tr 71]

Tô An (2017), “Đóng góp của thanh niên Thủ đô trong cuộc kháng chiến chống Mỹ” [1], đã phân tích một cách khái quát, đồng thời làm nổi bật

sự sục sôi cách mạng cùng những cống hiến to lớn của tuổi trẻ Hà Nội xuyên suốt cuộc kháng chiến hào hùng của dân tộc Theo tác giả, trong những năm kháng chiến, Hà Nội có vinh dự là nơi khởi nguồn cho phong trào “Ba sẵn sàng” và “tuổi trẻ Thủ đô trở thành người thắp đuốc và truyền lửa cho một phong trào hành động cách mạng, một trường học, rèn luyện của thanh niên” [1, tr 27] Tiếp nối truyền thống đó, ngày nay các thế hệ thanh niên Thủ đô đã

và đang ra sức phấn đấu học tập, rèn luyện, tham gia tích cực vào các hoạt động, phong trào tình nguyện vì cộng đồng, ngày càng có nhiều tấm gương thanh niên xung phong, viết đơn tình nguyện lên đường nhập ngũ để thực hiện nghĩa vụ vẻ vang của công dân đối với Tổ quốc

Phạm Tuấn Long (2021), “Quận Hoàn Kiếm với công tác tuyển chọn,

văn hoá, nhận thức, thái độ và trách nhiệm của thanh niên đối với việc thực

hiện nghĩa vụ quân sự

đó là, Quận uỷ, uỷ ban nhân dân quận đã thường xuyên lãnh đạo, chỉ đạo

biện pháp phong phú, sinh động, thiết thực, hiệu quả Nội dung tuyên

truyền ngắn gọn, dễ hiểu, “tập trung vào những nội dung chủ yếu của Luật

Nghĩa vụ quân sự; quyền và nghĩa vụ của công dân đối với nhiệm vụ bảo

vệ Tổ quốc; truyền thống vẻ vang của Quân đội nhân dân, Công an nhân

dân, các chế độ, chính sách mà quân nhân và gia đình được hưởng khi tại

ngũ, xuất ngũ” [69, tr 94]

Trần Thị Phương Hoa (2022) “Quận Cầu Giấy tăng cường lãnh đạo, chỉ

đạo nâng cao chất lượng công tác tuyển quân” [59], đã đề cập trực tiếp đến

thực trạng công tác tuyển quân của địa phương; đồng thời, xem kết quả của

công tác này như là sự phản ánh một mặt ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của

thanh niên trong quá trình đăng ký, khám tuyển nghĩa vụ quân sự và thực hiện

nhân dân quận Cầu Giấy thường xuyên quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo bằng nhiều

giải pháp quyết liệt, đồng bộ, không ngừng nâng cao chất lượng

quân với chất lượng tốt, được các đơn vị nhận quân và Bộ Tư lệnh Thủ đô

đánh giá cao; đại đa số thanh niên đã xác định tốt nghĩa vụ của công dân đối

với Tổ quốc, tích cực, chủ động thực hiện việc đăng ký, khám tuyển, lên

đường nhập ngũ theo lệnh gọi Tuy nhiên, bên cạnh đó, vẫn còn một số thanh

niên nhận thức chưa đúng đắn nghĩa vụ của bản thân đối với Tổ quốc, chấp

Đã định dạng: Phông: (Mặc định) Times New Roman, 14 pt,

Màu phông: Tự động, Cô đọng 0.1 pt, Không Tô sáng

Đã định dạng: Phông: (Mặc định) Times New Roman, 14 pt,

Màu phông: Tự động, Cô đọng 0.1 pt, Không Tô sáng

Đã định dạng: Phông: (Mặc định) Times New Roman, 14 pt,

Màu phông: Tự động, Cô đọng 0.1 pt, Không Tô sáng

Đã định dạng: Phông: (Mặc định) Times New Roman, 14 pt,

Màu phông: Tự động, Cô đọng 0.1 pt, Không Tô sáng

Đã định dạng: Phông: (Mặc định) Times New Roman, 14 pt,

Màu phông: Tự động, Cô đọng 0.1 pt, Không Tô sáng

Đã định dạng: Phông: (Mặc định) Times New Roman, 14 pt,

Màu phông: Tự động, Cô đọng 0.1 pt, Không Tô sáng

Đã định dạng: Phông: Times New Roman, 14 pt, Màu

phông: Tự động

hành thời gian theo lệnh gọi chưa nghiêm, một số còn thờ ơ, thiếu chủ động,

tự giác trong việc đăng ký, khám tuyển nghĩa vụ quân sự

1.1.3 Những công trình khoa học tiêu biểu liên quan đến giải pháp nâng cao ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội

Đinh Quốc Triệu (2008), “Về giáo dục ý thức bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa cho thanh niên hiện nay” [148], cho rằng: “giáo dục ý thức bảo vệ Tổ quốc cho thanh niên là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị, của tất cả các cấp, các ngành và mỗi địa phương, gia đình” [148, tr 56]

Để nâng cao chất lượng, hiệu quả giáo dục ý thức bảo vệ Tổ quốc Việt Nam

xã hội chủ nghĩa cho thanh niên hiện nay, cần phải thực hiện đồng bộ các giải pháp, như: Phát huy vai trò của gia đình trong giáo dục ý thức bảo vệ

Tổ quốc cho thanh niên; nâng cao nhận thức, trách nhiệm của các chủ thể trong khơi dậy ý chí quyết tâm thực hiện nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc của thanh niên; kết hợp chặt chẽ giữa gia đình với nhà trường và xã hội trong giáo dục ý thức bảo vệ Tổ quốc cho thanh niên hiện nay

Phạm Văn Nhuận (2009), “Đổi mới phương thức xây dựng ý thức bảo

vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa trong thời kỳ mới” [102], trên cơ sở làm rõ một

số vấn đề lý luận và thực tiễn về xây dựng ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa, bước đầu tác giả đã đề xuất một số giải pháp nhằm đổi mới phương thức xây dựng ý thức bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong thời

kỳ mới, đó là: Một là, đẩy mạnh hoạt động tuyên truyền, giáo dục ý thức bảo

vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa sâu rộng trong nhân dân nhằm nâng cao nhận

thức, củng cố niềm tin, lý tưởng tạo động lực tinh thần cách mạng; Hai là, tổ

chức tốt các phong trào thi đua yêu nước sâu rộng trong toàn dân, tiếp tục

nâng cao ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa trong thời kỳ mới; Ba là,

phối kết hợp chặt chẽ các lực lượng cùng tham gia xây dựng ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa trong thời kỳ mới

Lê Minh Vụ, Nguyễn Bá Dương (2011), Xây dựng ý thức bảo vệ Tổ

quốc xã hội chủ nghĩa cho người dân Việt Nam định hướng và giải pháp [166]

đã nhấn mạnh đến sự tác động của tình hình thế giới, khu vực, yêu cầu, nhiệm

vụ bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới đối với ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa của người dân Việt Nam, cùng những tồn tại, hạn chế trong ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa của một bộ phận nhân dân Việt Nam Từ đó,

đề xuất một số giải pháp xây dựng ý thức bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa cho người dân nói chung và thanh niên nói riêng, trong đó nhấn mạnh việc “bồi dưỡng truyền thống yêu nước, lòng tự tôn, tự hào dân tộc và giá trị văn hóa giữ nước” [166, tr 249] cho người dân là giải pháp đặc biệt quan trọng

Võ Văn Thưởng (2011), “Phát huy vai trò xung kích của thanh niên

trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc thời kỳ mới” [141], đã khẳng định, 80 năm qua, dưới sự lãnh đạo của Đảng, được kế thừa truyền thống vẻ vang của dân tộc, các thế hệ thanh niên Việt Nam luôn là lực lượng xã hội to lớn, một trong những nhân tố quan trọng quyết định tương lai, vận mệnh dân tộc Giai đoạn hiện nay, để phát huy vai trò xung kích của thanh niên trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp, như:

Tăng cường giáo dục nâng cao ý thức, trách nhiệm của tuổi trẻ đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa; tiếp tục thực hiện có hiệu quả Cuộc vận động “Tuổi trẻ Việt Nam học tập và làm theo lời Bác” và Chương trình “Thắp sáng ước mơ tuổi trẻ Việt Nam vì dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng văn minh”; phát huy tính tự giác và khả năng sáng tạo của thanh niên trong tu dưỡng, rèn luyện [141, tr 3 - 4]

Nguyễn Đình Bắc (2016), Tuổi trẻ quân đội phát huy chủ nghĩa yêu

nước Việt Nam trong thời kỳ mới [14], đã khẳng định, phát huy chủ nghĩa yêu

nước ở tuổi trẻ quân đội là nhân tố trực tiếp tác động đến việc nâng cao nhận thức, định hướng và điều chỉnh hành vi cho họ về nhiệm vụ của cách mạng, thực hiện các nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, bảo vệ Tổ quốc

Để phát huy chủ nghĩa yêu nước ở tuổi trẻ quân đội, cần “khơi dậy, bồi đắp và phát triển tri thức, tình cảm và ý chí của tuổi trẻ , trên cơ sở đó làm gia

tăng động lực tinh thần thúc đẩy tuổi trẻ quân đội sẵn sàng nhận và hoàn thành tốt các nhiệm vụ” [14, tr 42]; đồng thời cần thực hiện tốt một số giải pháp cơ bản, như: Nâng cao chất lượng giáo dục, bồi dưỡng và tự giáo dục, tự bồi dưỡng chủ nghĩa yêu nước của thanh niên quân đội; tích cực đưa thanh niên quân đội vào hoạt động thực tiễn để hiện thực hóa và kiểm nghiệm việc phát huy chủ nghĩa yêu nước của họ; giải quyết và thực hiện đúng đắn các lợi ích cơ bản, tạo động lực phát huy chủ nghĩa yêu nước của thanh niên quân đội Bùi Trọng Quỳnh (2016), “Nâng cao chất lượng công tác tuyển chọn và

gọi công dân nhập ngũ trên địa bàn Thủ đô” [130], đã phân tích, đánh giá thực

trạng công tác tuyển chọn và gọi công dân nhập ngũ trên địa bàn thành phố

Hà Nội thời gian qua, từ đó cho rằng, để nâng cao chất lượng công tác tuyển chọn và gọi công dân nhập ngũ trên địa bàn Thủ đô hiện nay, cần thực hiện tốt một số giải pháp, như: Các quận, huyện, thị xã của Thành phố cần quán triệt nghiêm túc Nghị quyết của Đảng bộ thành phố Hà Nội, các chỉ thị, hướng dẫn của Uỷ ban nhân dân Thanh phố và Bộ Tư lệnh Thủ đô; phát huy vai trò Hội đồng Nghĩa vụ quân sự các cấp của Thành phố trong tham mưu giúp Thành ủy, Ủy ban nhân dân lãnh đạo, chỉ đạo nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác tuyền truyền, giáo dục và vận động thanh niên tham gia thực hiện nghĩa vụ quân sự; tập trung khắc phục những hạn chế trong quy trình tuyển chọn và gọi công dân nhập ngũ trên địa bàn; đồng thời, phát huy vai trò, trách nhiệm, sự đồng thuận vào cuộc của hệ thống chính trị và các ban, ngành, đoàn thể, địa phương các cấp

Lê Quang Chính (2017), “Nâng cao hiệu quả thực hiện Luật Nghĩa vụ quân sự” [28], từ việc chỉ rõ sự tác động từ mặt trái của nền kinh tế thị trường, những tồn tại, hạn chế trong quá trình thực hiện Luật Nghĩa vụ quân sự của thanh niên trong thời gian qua, đã đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện Luật nghĩa vụ quân sự trong thời gian tới, đó là: Tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, chính quyền các địa phương trong thực hiện Luật nghĩa vụ quân sự; Phát huy vai trò trách nhiệm của cơ quan quân sự, các

ban, ngành, đoàn thể trong việc tham mưu giúp cấp ủy, chính quyền địa phương lãnh đạo, chỉ đạo, tổ chức thực hiện Luật nghĩa vụ quân sự; Tiếp tục nghiên cứu bổ sung, hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, bảo đảm đồng bộ trong thực hiện Luật và bảo đảm tốt chế độ, chính sách trong công tác tuyển quân Trong đó, đặc biệt chú trọng công tác tuyên truyền, giáo dục Luật nghĩa vụ quân sự cho thanh niên hiện nay

Phạm Công Thưởng (2019), Phát triển ý thức bảo vệ Tổ quốc Việt Nam

xã hội chủ nghĩa của hạ sĩ quan, binh sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay [142], đã chỉ rõ, phát triển ý thức bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ

nghĩa của hạ sĩ quan, binh sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam là quá trình tương tác giữa các chủ thể với hạ sĩ quan, binh sĩ làm chuyển hóa về chất tri thức, tình cảm, niềm tin, ý chí bảo vệ Tổ quốc của hạ sĩ quan, binh sĩ thực hiện nghĩa vụ quân sự tại ngũ theo hướng tiến lên, đáp ứng yêu cầu bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa

Để phát triển ý thức bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa của hạ

sĩ quan, binh sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay cần tiến hành đồng bộ các giải pháp, như: Phát huy vai trò lãnh đạo, chỉ huy các cấp và đổi mới công tác giáo dục, huấn luyện, rèn luyện trong phát triển ý thức bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa của hạ sĩ quan, binh sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay; Tích cực hóa nhân tố chủ quan của hạ sĩ quan, binh sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam trong phát triển ý thức bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa của họ hiện nay; đồng thời, phải phát huy được tác động tích cực của điều kiện kinh tế - xã hội và xây dựng môi trường văn hóa đơn vị cơ

sở trong phát triển ý thức bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa của hạ sĩ quan, binh sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay

Nguyễn Văn Thật (2022), “Phát huy vai trò của thanh niên trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” [137], đã tập trung luận giải về vai trò của thanh niên trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm phát huy vai trò của thanh niên trong sự nghiệp xây

dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay Theo đó, cần nâng cao chất lượng công

tác tuyên truyền, giáo dục và vận động thanh niên tham gia các hoạt động

xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; xây dựng môi trường văn hoá lành mạnh, tạo

điều kiện thuận lợi cho thanh niên học tập, rèn luyện, phấn đấu và nâng cao

nhận thức, trách nhiệm của mỗi thanh niên trong sự nghiệp xây dựng và bảo

vệ Tổ quốc hiện nay

Vũ Thị Thu Trang (2022), “Nâng cao ý thức chính trị cho thanh niên

quân đội trong giai đoạn hiện nay” [146], đã tập trung bàn về giải pháp nâng

cao ý thức chính trị cho thanh niên quân đội, giúp họ nhận thức đúng đắn

quyền và nghĩa vụ của bản thân đối với Tổ quốc Theo đó, cần “Tăng cường

sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, chỉ huy các cấp đối với thanh niên quân đội;

tăng cường công tác giáo dục chính trị tư tưởng, đạo đức, lối sống, bồi dưỡng

nhận thức về chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh;… cho thanh

niên quân đội hiện nay” [146, tr 77 - 78]

1.2 Giá trị của các công trình khoa học đã tổng quan và những vấn

đề luận án tập trung nghiên cứu

1.2.1 Giá trị của các công trình khoa học đã tổng quan đối với đề tài luận án

Từ tổng quan các công trình khoa học tiêu biểu liên quan đến đề tài

luận án, với những phương pháp, góc độ tiếp cận khác nhau, các công trình đã

làm rõ nhiều vấn đề cơ bản có giá trị trên nhiều phương diện, cụ thể:

Giá trị về mặt lý luận Nhìn chung, các công trình nghiên cứu đã đề

cập một cách khá phong phú, toàn diện dưới nhiều góc độ tiếp cận khác

nhau, từ triết học, chính trị học, luật học, khoa học lịch sử,… về những

vấn đề lý luận cơ bản liên quan đến ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của

thanh niên thành phố Hà Nội, như ý thức bảo vệ Tổ quốc, quan niệm, cấu

trúc, quá trình hình thành, phát triển, nhân tố cơ bản quy định ý thức bảo

vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa nói chung, việc thực hiện quyền,

nghĩa vụ của công dân đối với Tổ quốc nói riêng Qua đó, giúp nghiên

cứu sinh hiểu rõ hơn các góc độ tiếp cận về thực hiện nghĩa vụ của công

dân đối với Tổ quốc, về ý thức bảo vệ Tổ quốc, thực hiện nghĩa vụ quân

sự, làm cơ sở cho việc tiếp cận, triển khai, luận giải những vấn đề lý

Đã định dạng: Đều, Thụt lề: Dòng đầu tiên: 0.5", Giãn

cách dòng: Nhiều 1.3 dòng

Đã định dạng: Đều, Thụt lề: Dòng đầu tiên: 0.5", Giãn

cách dòng: Nhiều 1.3 dòng

luận cơ bản về ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố

Hà Nội theo hướng nghiên cứu của mình

Trên cơ sở tổng quan các công trình khoa học tiêu biểu liên quan đến

đề tài luận án, nghiên cứu sinh nhận thức được rằng: Ý thức thực hiện nghĩa

vụ quân sự của thanh niên là sự phản ánh nhận thức, thái độ và trách nhiệm của thanh niên trong thực tiễn thực hiện nghĩa vụ của họ đối với Tổ quốc Ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên có quá trình hình thành, phát triển lâu dài cùng với quá trình phát triển của thực tiễn, gắn liền và chịu sự chi phối bởi bản chất của nhà nước, điều kiện kình tế - xã hội, truyền thống lịch sử - văn hoá và chế độ xã hội mà công sinh sinh sống

Từ các vấn đề có liên quan trực tiếp đến đề tài luận án, thông qua nghiên cứu, tìm hiểu ở các công trình khoa học đã tổng quan, nghiên cứu sinh nhận thấy: Ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên là yếu tố cốt lõi cấu thành phẩm chất, nhân cách của họ; ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự đóng vai trò là động lực tinh thần định hướng nhận thức, chỉ đạo hành động thực tiễn, thôi thúc thanh niên sẵn sàng tham gia thực hiện nghĩa vụ của bản thân đối với

Tổ quốc Trên thực tế, chỉ khi thanh niên được bảo đảm về quyền lợi của bản thân, được tuyên truyền, giáo dục, bồi dưỡng, có nhận thức đúng đắn về quyền, nghĩa vụ của bản thân trước Tổ quốc; khi đó, họ sẽ phát huy được tính tích cực,

tự giác, hoàn thành nghĩa vụ, bổn phận của mình trước Tổ quốc và ngược lại Tổng quan các công trình khoa học tiêu biểu liên quan đến đề tài luận

án đã gợi mở cho nghiên cứu sinh cách tiếp cận ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội theo góc độ chuyên ngành chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, với tư cách là một hình thái ý thức xã hội đặc thù, phản ánh một lĩnh vực đặc thù - thực hiện nghĩa vụ quân sự; là một chỉnh thể có cấu trúc phức tạp với nhiều yếu tố cấu thành, đó là: nhận thức, thái độ và trách nhiệm của công dân đối với việc thực thi pháp luật hiện hành về nghĩa vụ quân sự Các yếu tố cấu thành ý thức thực hiện nghĩa

vụ quân sự có mối quan hệ gắn bó chặt chẽ, ràng buộc, tác động qua lại lẫn

nhau và đều có ý nghĩa quan trọng trong quá trình hình thành, phát triển ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự

Tổng quan các công trình khoa học tiêu biểu liên quan đến đề tài luận

án là nguồn tư liệu quý báu giúp nghiên cứu sinh có thể tham khảo, kế thừa và tiếp tục phát triển trong xây dựng quan niệm ý thức thực hiện nghĩa vụ quân

sự của thanh niên thành phố Hà Nội hiện nay theo góc độ chuyên ngành chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử

Các công trình khoa học đã tổng quan cũng cho thấy, vấn đề ý thức bảo

vệ Tổ quốc, thực hiện nghĩa vụ của công dân đối với Tổ quốc nói chung, thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên nói riêng không phải là sản phẩm chủ quan tư biện, cũng không phải là yếu tố bẩm sinh trong mỗi thanh niên, mà có quá trình hình thành, phát triển cùng với sự vận động, phát triển của thực tiễn

xã hội, gắn liền với bản chất, chế độ chính trị - xã hội của nhà nước trong từng giai đoạn lịch sử và luôn chịu sự chi phối, quy định bởi những nhân tố

cơ bản, như: Công tác tuyên truyền, giáo dục và vận động thanh niên; điều kiện kinh tế - xã hội, truyền thống lịch sử - văn hoá của dân tộc và địa phương cùng nhân tố chủ quan của bản thân mỗi thanh niên Đây là “chìa khóa” để tác giả luận án định hình, xây dựng và luận giải những nhân tố cơ bản quy định ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội

Vì vậy, những kiến thức cơ bản rút ra từ kết quả tổng quan, có tác dụng định hướng, cung cấp cho nghiên cứu sinh những căn cứ, cơ sở khoa học quan trọng trong quá trình xây dựng và hoàn hoàn thiện phần lý luận của

đề tài luận án

Hai là, giá trị về mặt thực trạng

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu đã đánh giá theo những phương pháp, góc độ, mức độ khác nhau về thực trạng ý thức bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa nói chung, việc thực hiện nghĩa vụ của công dân đối với Tổ quốc nói riêng trên cả hai mặt, ưu điểm và hạn chế Bên cạnh những

ưu điểm là cơ bản, như: Phần lớn công dân Việt Nam nói chung, thanh niên Việt Nam nói riêng đã phát huy được vai trò, trách nhiệm trong thực hiện nghĩa vụ đối với Tổ quốc; tuy vậy, các công trình nghiên cứu cũng đã chỉ ra những hạn chế về ý thức bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa, việc thực hiện nghĩa vụ đối với Tổ quốc được biểu hiện cả trong nhận thức, thái độ và trách nhiệm của công dân, nhất là sự nhận thức chưa đầy đủ, sự thiếu tự giác, cố gắng của họ trong thực hiện nghĩa vụ của bản thân trước Đảng, Tổ quốc và Nhân dân Các công trình nghiên cứu cũng đã chỉ ra cả nguyên nhân khách quan và chủ quan của những tồn tại, hạn chế đó, từ nhận thức, trách nhiệm của các chủ thể, đến chất lượng công tác tuyên truyền, giáo dục và vận động thanh niên, đến vai trò của điều kiện kinh tế - xã hội, truyền thống lịch sử - văn hóa; đặc biệt là nguyên nhân hạn chế từ nhân tố chủ quan bản thân mỗi thanh niên trong thực hiện nghĩa vụ đối với Tổ quốc Từ đó, đã gợi mở cho nghiên cứu sinh cách tiếp cận, đánh giá thực trạng ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội theo cấu trúc của nó Vì vậy, kết quả nghiên cứu của các công trình khoa học đã tổng quan có giá trị, ý nghĩa quan trọng đối với nghiên cứu sinh trong đánh giá thực trạng, chỉ ra nguyên nhân của thực trạng ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội hiện nay Trong một số công trình nghiên cứu, bước đầu các tác giả đã đề cập đến một số yêu cầu nhằm nâng cao ý thức bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa nói chung, việc thực hiện nghĩa vụ của công dân đối với Tổ quốc nói riêng Từ kết quả các công trình khoa học đã tổng quan, nhất là từ thực trạng và yêu cầu nâng cao ý thức bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa nói chung, việc thực hiện nghĩa vụ của công dân đối với Tổ quốc nói riêng, đã gợi mở cho nghiên cứu sinh cách tiếp cận, luận giải yêu cầu nâng cao ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội hiện nay

Ba là, giá trị về mặt giải pháp

Những giải pháp ở các công trình khoa học đã tổng quan, với những

góc độ tiếp cận và phương pháp nghiên cứu khác nhau liên quan đến ý thức

bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa nói chung, việc thực hiện nghĩa

vụ của công dân đối với Tổ quốc nói riêng đã gợi mở cho nghiên cứu sinh

cách tiếp cận, triển khai và xây dựng hệ thống giải pháp đồng bộ, có cơ sở lý

luận và thực tiễn, gắn với thực trạng ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của

thanh niên thành phố Hà Nội

Theo đó, để nâng cao ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên

thành phố Hà Nội hiện nay, phải bắt đầu từ việc nâng cao chất lượng công tác

tuyên truyền, giáo dục và vận động thanh niên; đặc biệt là vai trò lãnh đạo, chỉ

đạo của cấp ủy, chính quyền các cấp của thành phố Hà Nội; sự tham gia vào

cuộc của Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị - xã hội, nhà trường, gia đình

trong chăm lo giáo dục, bồi dưỡng và rèn luyện thanh niên Cùng với đó, cần

chú trọng phát huy vai trò của điều kiện kinh tế - xã hội, giá trị truyền thống

lịch sử - văn hoá của của Thủ đô Hà Nội và phát huy nhân tố chủ quan của

bản thân người thanh niên thành phố Hà Nội đối với việc thực hiện nghĩa vụ

quân sự hiện nay Đây là cơ sở, tiền đề quan trọng để nghiên cứu sinh có thể

tham khảo, kế thừa và tiếp tục đi sâu nghiên cứu, đề xuất các giải pháp cơ bản

nhằm nâng cao ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố

Hà Nội hiện nay

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu liên quan đến những vấn đề lý

luận, thực trạng và giải pháp đối với ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của

thanh niên thành phố Hà Nội đều có ý nghĩa thiết thực đối với quá trình xây

dựng và hoàn thiện luận án Đây là nguồn tư liệu có giá trị để nghiên cứu sinh

có thể tham khảo, kế thừa, tiếp tục phát triển phục vụ trực tiếp cho quá trình

nghiên cứu của mình Thực tế cũng cho thấy, cho đến nay, chưa có công trình

khoa học nào nghiên cứu một cách có hệ thống, chuyên sâu dưới góc độ khoa

học chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử vấn đề ý thức thực hiện

nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội hiện nay Do vậy, việc

Đã định dạng: Thụt lề: Dòng đầu tiên: 0.5", Không thêm

khoảng trắng giữa các đoạn văn có cùng kiểu, Giãn cách dòng: Nhiều 1.45 dòng, Không có kiểm soát dòng mồ côi/thiếu

nghiên cứu một cách cơ bản vấn đề này dưới góc độ chuyên ngành chủ nghĩa

duy vật biện chứng và duy vật lịch sử được đặt ra cấp thiết trên cả phương

diện lý luận và thực tiễn Theo đó, luận án là một hướng đi riêng, một công

trình khoa học độc lập được tác giả lựa chọn nghiên cứu, không trùng lặp với

các công trình khoa học đã nghiệm thu, công bố

1.2.2 Những vấn đề luận án tập trung nghiên cứu

Từ kết quả tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

cho thấy, để thực hiện được mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu đã đặt ra, luận án

xác định những vấn đề tiếp tục nghiên cứu, giải quyết, đó là:

Về lý luận, ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự là một khái niệm tuy

chưa có nhà khoa học nào đầu tư nghiên cứu, song, những vấn đề liên quan

trực tiếp như ý thức bảo vệ Tổ quốc, việc thực hiện nghĩa vụ của công dân đối

với Tổ quốc đã được tiếp cận, luận giải ở nhiều góc, phạm vi nghiên cứu khác

nhau Chính vì vậy, trên cơ sở những vấn đề có liên quan trực tiếp, việc

nghiên cứu, khái quát, đưa ra quan niệm về ý thức thực hiện nghĩa vụ quân

sự nói chung; luận giải, chỉ ra tính đặc thù của thanh niên thành phố Hà Nội,

làm rõ sự khác biệt về đặc điểm giữa thanh niên thành phố Hà Nội so với đặc

điểm của thanh niên ở các địa phương khác trong cả nước Từ đó, xây dựng

quan niệm ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội

theo góc độ chuyên ngành chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử

có ý nghĩa quan trọng, mang tính cấp thiết

Quá trình tổng quan những vấn đề lý luận liên quan đến đề tài luận án,

qua những phân tích, luận giải về ý thức bảo vệ Tổ quốc, đặc điểm của thanh

niên Việt Nam và ý thức bảo vệ Tổ quốc của công dân Việt Nam nói chung,

cho thấy việc làm rõ những nhân tố cơ bản quy định ý thức thực hiện nghĩa vụ

quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội là vấn đề lý luận cơ bản mà luận án

phải tiếp tục nghiên cứu và giải quyết

Đã định dạng: Đều, Thụt lề: Dòng đầu tiên: 0.5", Giãn

cách dòng: Nhiều 1.45 dòng

Về thực trạng, thời gian qua, ý thức bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội

chủ nghĩa, việc thực hiện nghĩa vụ của công dân đối với Tổ quốc nói chung, thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội nói riêng đã có sự phát triển; nhận thức, thái độ, trách nhiệm của thanh niên về nghĩa vụ đối với Tổ quốc, về thực hiện nghĩa vụ quân sự từng bước được nâng lên, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới Bên cạnh những ưu điểm là cơ bản, việc thực hiện nghĩa vụ đối với Tổ quốc của công dân Việt Nam nói chung, của thanh niên thành phố

Hà Nội nói riêng vẫn còn bộc lộ một số tồn tại, hạn chế nhất định Khảo sát thực trạng để có những tư liệu, căn cứ nhằm đánh giá khách quan, toàn diện

về ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội hiện nay là nhiệm vụ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, là cơ sở để nhận diện những tồn tại, vướng mắc trong thực tiễn; từ đó, xác định yêu cầu, đề xuất các giải pháp cơ bản nhằm nâng cao ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội hiện nay

Kết quả tổng quan các công trình khoa học tiêu biểu liên quan đến

đề tài luận án cho thấy, vấn đề thực trạng ý thức bảo vệ Tổ quốc, việc thực hiện nghĩa vụ của công dân đối với Tổ quốc đã được phân tích, đánh giá trên những phương diện, góc độ, tiêu chí khác nhau, đa dạng và phong phú Chính vì vậy, tham khảo, kế thừa có chọn lọc và tiếp tục nghiên cứu, phân tích, đánh giá một cách có hệ thống, khách quan, toàn diện theo góc

độ chuyên ngành chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử về ưu điểm, hạn chế, rút ra nguyên nhân của ưu điểm, hạn chế về ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội hiện nay; đồng thời, xác định yêu cầu nâng cao ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội hiện nay là vấn đề cấp thiết đặt ra mà luận

án cần tập trung nghiên cứu

Về giải pháp, kết quả tổng quan cho thấy, hệ thống giải pháp các tác giả

đã đề xuất, tuy khá đa dạng, phong phú, nhưng, nhìn chung, đa phần các giải pháp đều mang ý nghĩa nhằm nâng cao ý thức bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa, việc thực hiện nghĩa vụ của công dân đối với Tổ quốc nói chung theo cách tiếp cận của những ngành khoa học khác nhau Tuy nhiên, tiếp cận theo góc độ chuyên ngành chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử để đưa ra hệ thống giải pháp cơ bản nhằm nâng cao ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên ở một địa bàn cụ thể là thành phố Hà Nội, cho tới thời điểm hiện tại vẫn chưa có công trình khoa học nào tập trung nghiên cứu một cách chuyên sâu và mang tính hệ thống

Chính vì vậy, trên cơ sở khung lý luận và thực trạng đã phân tích, việc luận giải, đề xuất hệ thống giải pháp cơ bản mang tính toàn diện và đồng bộ theo góc độ chuyên ngành chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử

để nâng cao ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội hiện nay, đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ xây dựng và phát triển thành phố

Hà Nội văn minh, giàu đẹp, góp phần xây dựng và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong tình hình mới là vấn đề mà luận án cần tập trung nghiên cứu

Kết luận chương 1

Với phương pháp tiếp cận tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan

đến đề tài luận án, đi từ xa đến gần, từ lý luận đến thực trạng và giải pháp;

trong đó, tác giả đã chú ý cập nhật các công trình khoa học được công bố

trong thời gian gần nhất Nhìn chung, dưới góc độ tiếp cận và phạm vi nghiên

cứu khác nhau, các nhà khoa học đã làm rõ được một số vấn đề cơ bản liên

quan đến ý thức bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa nói chung, việc

thực hiện nghĩa vụ của công dân đối với Tổ quốc nói riêng; đã luận giải một

cách trực tiếp hoặc gián tiếp, từ đó làm sáng tỏ nhiều vấn đề liên quan đến

quan niệm, cấu trúc, nhân tố quy định, thực trạng, yêu cầu và giải pháp nhằm

nâng cao ý thức bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa nói chung, việc

thực hiện nghĩa vụ của công dân đối với Tổ quốc nói riêng

Tổng quan các công trình khoa học tiêu biểu liên quan đến đề tài luận án

giúp nghiên cứu sinh bổ sung kiến thức nền tảng, có cách nhìn toàn diện, sâu

sắc về những vấn đề lý luận, thực trạng và giải pháp liên quan đến ý thức thực

hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội Đây là nguồn tài liệu

có giá trị giúp nghiên cứu sinh có thể tham khảo, kế thừa, tiếp tục phát triển và

làm sâu sắc thêm vấn đề nghiên cứu dưới góc độ chuyên ngành chủ nghĩa duy

vật biện chứng và duy vật lịch sử

Kết quả tổng quan cho thấy, việc nghiên cứu trực tiếp, có hệ thống và

chuyên sâu dưới góc độ chuyên ngành chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật

lịch sử những vấn đề lý luận, thực trạng về ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự

của thanh niên thành phố Hà Nội hiện nay đang là vấn đề cấp thiết Theo đó,

luận án xác định, cần tiếp tục nghiên cứu, khái quát, đưa ra quan niệm ý thức

thực hiện nghĩa vụ quân sự, ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên

thành phố Hà Nội; luận giải, làm rõ nhân tố quy định ý thức thực hiện nghĩa vụ

quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội; đánh giá đúng thực trạng, xác định

yêu cầu và đề xuất hệ thống giải pháp cơ bản nhằm nâng cao ý thức thực hiện

nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội hiện nay

Đã định dạng: Đều, Thụt lề: Dòng đầu tiên: 0.5"

Chương 2 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ Ý THỨC THỰC HIỆN

NGHĨA VỤ QUÂN SỰ CỦA THANH NIÊN THÀNH PHỐ HÀ NỘI 2.1 Quan niệm về ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự và ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên thành phố Hà Nội

2.1.1 Quan niệm về ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự

* Nghĩa vụ quân sự

Theo Từ điển Tiếng Việt, “nghĩa vụ là việc bắt buộc phải làm đối với

xã hội, đối với người khác mà pháp luật hay đạo đức quy định” [151, tr 889]; trong khi, “quân sự là việc xây dựng lực lượng vũ trang và đấu tranh vũ trang” [151, tr 1056] Như vậy, nghĩa vụ quân sự là nghĩa vụ bắt buộc công dân phải làm đối với quốc gia, dân tộc mà pháp luật quy định, nhằm xây dựng lực lượng vũ trang và đấu tranh vũ trang

Ở những nước có quy định thực hiện nghĩa vụ quân sự bắt buộc, công dân được yêu cầu phải gia nhập quân đội trong một thời gian nhất định, bất chấp việc họ có mong muốn phục vụ trong quân đội hay không Bên cạnh đó, công dân có thể được chính phủ của họ yêu cầu thực hiện những nghĩa vụ khác tương đương với nghĩa vụ quân sự Nếu trốn tránh việc thực hiện nghĩa

vụ quân sự, công dân có thể chịu sự trừng phạt của pháp luật

Trong thực tế, nghĩa vụ quân sự đã xuất hiện từ thời cổ đại tại nhiều quốc gia và đối tượng thực hiện hầu hết đều là nam giới trong độ tuổi thanh niên Đây là nghĩa vụ của công dân đến tuổi trưởng thành phải tham gia vào lực lượng vũ trang

Theo từ điển Tiếng Việt, “Nghĩa vụ quân sự là nghĩa vụ của công dân tham gia lực lượng vũ trang” [151, tr 889] Đây là nghĩa vụ do pháp luật quy định đối với mỗi công dân trong một thời gian nhất định, nhằm xây dựng quân đội, bảo vệ đất nước

Ở Việt Nam, ngay bản Hiến pháp đầu tiên năm 1946, tại Điều 5 xác định: “Công dân Việt Nam có nghĩa vụ phải đi lính”; Điều 42, Hiến pháp năm

1959, quy định: “Công dân có bổn phận làm nghĩa vụ quân sự để bảo vệ Tổ quốc” Tiếp đó, tại Điều 77, Hiến pháp năm 1980, hiến định: “Công dân có bổn phận làm nghĩa vụ quân sự và tham gia xây dựng quốc phòng toàn dân” Điều

77, Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi, bổ sung năm 2001), tiếp tục nhấn mạnh:

“Công dân phải làm nghĩa vụ quân sự và tham gia xây dựng quốc phòng toàn dân” Điều 45, Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013 quy định: “Bảo vệ Tổ quốc là nghĩa vụ thiêng liêng và quyền cao quý của công dân Công dân phải thực hiện nghĩa vụ quân sự và tham gia xây dựng nền quốc phòng toàn dân” [117, tr 34] Như vậy, theo quy định của Hiến pháp Việt Nam, công dân phải thực hiện nghĩa vụ quân sự và tham gia xây dựng nền quốc phòng toàn dân nhằm bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa

Thực tiễn cho thấy, nghĩa vụ quân sự ở Việt Nam chính thức được xác định vào ngày 04/11/1949, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh ký sắc lệnh số 126-SL quy định nghĩa vụ quân sự cho nam thanh niên từ 18 đến 45 tuổi [24] Từ đó đến nay, nghĩa vụ quân sự dần được luật hóa và ngày càng hoàn thiện Luật Nghĩa vụ quân sự đã được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua tại kỳ họp thứ 2, ngày 30 tháng 12 năm 1981, được sửa đổi,

bổ sung qua các năm 1990, 1994, 2005, 2015 Điều 4, Luật Nghĩa vụ quân sự năm 2015 quy định: “nghĩa vụ quân sự là nghĩa vụ vẻ vang của công dân phục

vụ trong Quân đội nhân dân” [121, tr 8 - 9]

Dưới góc độ tiếp cận triết học, có thể quan niệm, nghĩa vụ quân sự là

một phạm trù dùng để chỉ trách nhiệm và hành động vẻ vang của công dân tham gia phục vụ trong Quân đội nhân dân theo quy định của pháp luật; góp phần bảo vệ Tổ quốc ở từng giai đoạn lịch sử - xã hội nhất định

Theo đó, nghĩa vụ quân sự vừa là niềm vinh dự, tự hào, vừa là trách nhiệm và hành động vẻ vang của công dân đối với Tổ quốc, được quy định cụ thể trong các văn bản quy phạm pháp luật do mỗi Nhà nước ban hành Khi công dân tham gia thực hiện nghĩa vụ quân sự là họ đã thực hiện nghĩa vụ thiêng liêng của mình đối với sự nghiệp xây dựng quân đội, củng cố quốc

phòng, an ninh, bảo vệ Tổ quốc Vì vậy, trong các quy định về nghĩa vụ quân

sự đối với công dân của một quốc gia cụ thể, các nhà nước, giai cấp cầm quyền đều phải xuất phát từ thực tiễn tình hình kinh tế - xã hội, truyền thống lịch sử - văn hoá của dân tộc, tương quan so sánh lực lượng, để quy định quyền, nghĩa vụ của công dân khi tham gia thực hiện nghĩa vụ quân sự; cùng với đó là sự đồng bộ của các chế độ, chính sách nhằm bảo đảm quyền lợi của bản thân và gia đình họ Đặc biệt là các quy định nhằm thể hiện sự ghi nhận, tôn vinh của Nhà nước, xã hội và Nhân dân đối với sự cống hiến của mỗi công dân với Tổ quốc

Với tư cách là một phạm trù mang tính lịch sử, nghĩa vụ quân sự chỉ xuất hiện cùng sự ra đời của giai cấp, nhà nước và quân đội; nghĩa vụ quân sự hình thành, phát triển lâu dài, phụ thuộc vào chế độ chính trị - xã hội, lợi ích của giai cấp cầm quyền và bản chất của các nhà nước khác nhau trong từng giai đoạn lịch sử - xã hội Ở các chế độ chính trị - xã hội khác nhau (chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa, xã hội chủ nghĩa), cũng như ở các giai đoạn lịch

sử khác nhau (cổ đại, trung đại, cận đại, hiện đại), nghĩa vụ quân sự cũng khác nhau Và, khi xã hội phát triển đến trình độ cao, khi không còn giai cấp, không còn nhà nước và quân đội thì nghĩa vụ quân sự cũng không còn

* Thực hiện nghĩa vụ quân sự

Theo Từ điển Tiếng Việt, thực hiện là “làm cho trở thành sự thật bằng những việc làm hoặc hành động cụ thể” [151, tr 1277] Theo đó, thực hiện

nghĩa vụ quân sự là những việc làm hoặc hành động cụ thể của mọi công dân khi đủ độ tuổi, có đủ những điều kiện, tiêu chuẩn theo quy định của pháp luật, tham gia phục vụ trong Quân đội nhân dân góp phần bảo vệ Tổ quốc Ở những Nhà nước khác nhau, việc quy định công dân tham gia thực hiện nghĩa vụ quân sự cũng khác nhau, có thể là bắt buộc, có thể là tự nguyện, cũng có thể

là kết hợp giữa tự nguyện và bắt buộc

Việt Nam là một trong số những quốc gia thực hiện chế độ nghĩa vụ quân sự bắt buộc có tuyển chọn, đồng thời kết hợp cả tự nguyện Luật Nghĩa

vụ quân sự nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2015 quy định đối tượng đăng ký nghĩa vụ quân sự là: “Công dân nam đủ 17 tuổi trở lên” [121, tr 14] Bên cạnh đó, luật còn quy định, công dân nữ đủ 18 tuổi trở lên có ngành, nghề chuyên môn phù hợp yêu cầu của Quân đội nhân dân, nếu tự nguyện, có thể đăng ký nghĩa vụ quân sự Đồng thời, Luật quy định rõ: “Thực hiện nghĩa vụ quân sự bao gồm phục vụ tại ngũ và phục vụ trong ngạch dự bị của Quân đội nhân dân” [121, tr 8 - 9]; đối tượng thực hiện nghĩa vụ quân sự trong thời bình là: “công dân đủ 18 tuổi được gọi nhập ngũ; độ tuổi gọi nhập ngũ từ đủ 18 tuổi đến hết 25 tuổi; công dân được đào tạo trình độ cao đẳng, đại học đã được tạm hoãn gọi nhập ngũ thì độ tuổi gọi nhập ngũ đến hết 27 tuổi” [121, tr 26] Không những thế, Luật Nghĩa vụ quân sự năm 2015 còn quy định việc thực hiện nghĩa vụ quân sự tại ngũ như sau:

1 Công dân nam trong độ tuổi thực hiện nghĩa vụ quân sự có nghĩa

vụ phục vụ tại ngũ trong Quân đội nhân dân; 2 Công dân nữ trong độ tuổi thực hiện nghĩa vụ quân sự trong thời bình nếu tự nguyện và quân đội có nhu cầu thì được phục vụ tại ngũ [121, tr 10] Độ tuổi phục vụ trong ngạch dự bị của hạ sĩ quan, binh sĩ, đối với: 1 Công dân nam đến hết 45 tuổi; 2 Công dân nữ đến hết

40 tuổi [121, tr 24]

Khi có lệnh tổng động viên hoặc động viên cục bộ, việc gọi nhập ngũ thực hiện theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ và lệnh của Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Mặc dù vậy, trên thực tế, chỉ có một tỷ lệ nhất định công dân tham gia thực hiện nghĩa vụ quân sự tại ngũ trong các đơn vị Quân đội nhân dân, các đơn vị thuộc lực lượng Cảnh sát biển; số còn lại hoặc thuộc diện được miễn, hoặc thực hiện nghĩa vụ trong ngạch dự bị, phục vụ trên tàu kiểm ngư, tham gia dân quân tự vệ, tham gia công an nhân dân

Tại khoản 4, Điều 4, Luật Nghĩa vụ quân sự năm 2015 quy định, công dân thuộc một trong các trường hợp sau đây được công nhận hoàn thành nghĩa vụ quân sự tại ngũ trong thời bình:

a) Dân quân tự vệ nòng cốt đã hoàn thành nghĩa vụ tham gia dân quân tự vệ, trong đó có ít nhất 12 tháng làm nhiệm vụ dân quân tự

đ) Công dân phục vụ trên tàu kiểm ngư từ đủ 24 tháng trở lên [121,

tr 9 - 10]

Như vậy, trên thực tế, thực hiện nghĩa vụ quân sự là một quá trình bao gồm nhiều khâu, nhiều bước, kể từ khâu đăng ký nghĩa vụ quân sự, khám tuyển nghĩa vụ quân sự, chấp hành lệnh gọi nhập ngũ, phục vụ trong lực lượng thường trực của Quân đội nhân dân và lực lượng Cảnh sát biển Đồng thời, thực hiện nghĩa vụ quân sự cũng có nhiều hình thức: Phục vụ tại ngũ; phục vụ trong ngạch dự bị; phục vụ trên tàu kiểm ngư; tham gia dân quân tự vệ; tham gia công an nhân dân, Thực chất, đó là quá trình tham gia, đóng góp một phần sức lực, trí tuệ của mỗi công dân cho sự nghiệp xây dựng quân đội, củng cố quốc phòng, an ninh, bảo vệ Tổ quốc Thực hiện nghĩa vụ quân

sự không giống như thực hiện những nhiệm vụ khác trong xã hội, như: Nhiệm

vụ học tập; nhiệm vụ lao động sản xuất; nhiệm vụ xây dựng quy hoạch, kế hoạch, Bởi, những nhiệm vụ này không phải quá trình trực tiếp tham gia xây dựng quân đội, củng cố quốc phòng, an ninh, bảo vệ Tổ quốc

Từ những luận giải trên, có thể quan niệm, thực hiện nghĩa vụ quân sự

là tổng hợp các hoạt động thực thi pháp luật về quyền và nghĩa vụ của công dân tham gia phục vụ trong Quân đội nhân dân theo những hình thức khác nhau, góp phần bảo vệ Tổ quốc ở từng giai đoạn lịch sử - xã hội nhất định

Để hoàn thành nghĩa vụ quân sự, mỗi công dân phải có ý thức cơ bản, đầy

đủ, rõ ràng về hoạt động này Cụ thể, mỗi công dân phải có sự hiểu biết, nhận thức đúng đắn về nghĩa vụ, bổn phận của bản thân đối với Tổ quốc, có thái độ nghiêm túc, trách nhiệm cao trong quá trình thực hiện

* Ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự

Ý thức là sự phản ánh hiện thực khách quan vào trong bộ óc con người một cách năng động, sáng tạo; là “hình thức cao của sự phản ánh của thực tại khách quan, hình thức mà chỉ riêng con người mới có” [153, tr 656] Ý thức thể hiện năng lực điều khiển, điều chỉnh hành vi của con người nhằm đạt được mục tiêu đề ra, là “hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan” [107, tr 138]

Ý thức không phải là hiện tượng thuần tuý cá nhân mà là một hiện tượng có tính chất xã hội Trong đó, ý thức xã hội thuộc lĩnh vực đời sống tinh thần của xã hội, nảy sinh từ tồn tại xã hội, phản ánh tồn tại xã hội trong từng giai đoạn lịch sử, biểu hiện dưới nhiều hình thái, như: Ý thức chính trị, ý thức pháp quyền, ý thức đạo đức,… Giữa các hình thái ý thức xã hội có mối quan hệ biện chứng, tác động qua lại lẫn nhau, phản ánh quy luật nội tại trong quá trình phát triển của ý thức xã hội Dưới góc độ triết học, luận án của tác giả tiếp cận ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự là một loại hình đặc thù của ý thức xã hội, là

sự tổng hoà các yếu tố nhận thức, thái độ và trách nhiệm của công dân đối với việc thực hiện nghĩa vụ quân sự

Từ sự luận giải trên, có thể quan niệm: Ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự

là tổng hoà các yếu tố nhận thức, thái độ và trách nhiệm, phản ánh thực tiễn hoạt động thực thi pháp luật về nghĩa vụ vẻ vang của công dân phục vụ trong Quân đội nhân dân dưới những hình thức khác nhau, góp phần bảo vệ Tổ quốc ở từng giai đoạn lịch sử - xã hội nhất định

Về bản chất, ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự là kết quả của sự phản

ánh thực tiễn thực hiện nghĩa vụ quân sự của công dân ở các nhà nước khác

nhau trong từng giai đoạn lịch sử Sự phản ánh đó luôn chịu sự chi phối bởi lăng kính chủ quan của các chủ thể (các nhà nước, giai cấp, dân tộc và ở từng con người, từng thời điểm lịch sử khác nhau; đặc biệt về mặt lợi ích)

Ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự dù nội dung là khách quan nhưng

hình thức lại mang tính chủ quan, gắn liền với từng chủ thể, phản ánh và thể

hiện đặc điểm chủ quan của mỗi chủ thể Ở mỗi chủ thể khác nhau, ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự không hoàn toàn giống nhau Ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự vừa tồn tại trong ý thức của mỗi cá nhân, vừa tồn tại trong ý thức cộng đồng xã hội, phù hợp với từng điều kiện, hoàn cảnh cụ thể của mỗi quốc gia, dân tộc

Về cấu trúc, ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự là tổng hoà các yếu tố

nhận thức, thái độ và trách nhiệm của công dân đối với việc thực hiện nghĩa

vụ quân sự

Theo quan điểm Triết học Mác - Lênin, nhận thức là quá trình phản

ánh biện chứng hiện thực khách quan vào trong bộ óc của con người, có tính tích cực, năng động, sáng tạo, trên cơ sở thực tiễn; nhận thức là “kết quả của quá trình phản ánh và tái hiện hiện thực vào trong tư duy; kết quả con người nhận biết, hiểu biết thế giới khách quan” [151, tr 934], là sự thống nhất hữu

cơ giữa tri thức với tư tưởng và quan điểm thành sự hiểu biết có tính định hướng Ở đây, tri thức được hiểu là “những điều hiểu biết có hệ thống về sự vật, hiện tượng tự nhiên hoặc xã hội” [151, tr 1354]

Trong khi đó, thái độ là “tổng thể nói chung những biểu hiện của ý

nghĩ, tình cảm được thể hiện ra bên ngoài qua nét mặt, cử chỉ, lời nói, hành động trước một đối tượng, một sự việc nào đó” [151, tr 1195]; thái độ là một trạng thái cảm xúc của con người, là sự thống nhất chặt chẽ giữa nhận thức với tình cảm và niềm tin Đây là một trong những động lực quan trọng đối với hoạt động của con người

Còn, trách nhiệm là “phần việc được giao cho hoặc coi như được giao

cho, phải bảo đảm làm tròn, nếu kết quả không tốt thì phải gánh chịu hậu

quả” [151, tr 1337] Trách nhiệm là sự thống nhất hữu cơ giữa nhận thức với thái độ và ý chí tạo thành một xung lực chủ quan, trực tiếp quy định hành vi của con người; trách nhiệm tạo thành một hệ thống chuẩn mực riêng

có của chủ thể trong mọi hoạt động

Nhận thức, thái độ và trách nhiệm là các yếu tố cơ bản cấu thành ý thức

thực hiện nghĩa vụ quân sự, các yếu tố này luôn có mối quan hệ biện chứng, tác động qua lại, ảnh hưởng, ràng buộc lẫn nhau, quy định sự hình thành, phát triển ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của công dân Tuy nhiên, vị trí, vai trò của các yếu tố là không ngang bằng nhau Trong đó, nhận thức là yếu tố cơ bản, quan trọng nhất; là cơ sở, tiền đề cho sự hình thành, tồn tại và phát triển của ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự, đồng thời có vai trò chi phối, định hướng và quyết định mức độ biểu hiện của các yếu tố khác

Ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự được biểu hiện ở một số nội dung cơ

bản, đó là:

Thứ nhất, ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự thể hiện nhận thức, thái độ

và trách nhiệm của công dân đối với hoạt động đặc biệt của xã hội - hoạt

động quân sự Hoạt động quân sự được hiểu là hoạt động về xây dựng lực

lượng vũ trang, đấu tranh vũ trang, trong đó Quân đội nhân dân làm nòng cốt, nhằm thực hiện nhiệm vụ “sẵn sàng chiến đấu, chiến đấu bảo vệ Tổ quốc; thực hiện công tác vận động, tuyên truyền chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; lao động sản xuất, phòng thủ dân sự, cùng toàn dân xây dựng đất nước; thực hiện nghĩa vụ quốc tế” [124, tr 36] Hoạt động quân sự phải tuyệt đối tuân thủ Hiến pháp, pháp luật do Nhà nước ban hành; đồng thời, phải đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp về mọi mặt của đảng cầm quyền, sự quản lý tập trung, thống nhất của Nhà nước

Hoạt động quân sự là tổng hợp các hoạt động giáo dục, rèn luyện, thực tập, diễn tập, huấn luyện chiến đấu và sẵn sàng chiến đấu; hoạt động phải chịu nhiều áp lực về trí lực và thể lực, phải trải qua nhiều cam go, thử thách, yêu cầu con người phải có bản lĩnh, sức khoẻ, tinh thần gan dạ, dũng cảm, sự chịu đựng

khó khăn, gian khổ Chính vì thế, để hoàn thành nghĩa vụ quân sự, mỗi công dân phải nhận thức đầy đủ, sâu sắc về nghĩa vụ, bổn phận của bản thân trước

Tổ quốc; có thái độ đúng đắn, trách nhiệm cao, luôn tích cực, chủ động, tự giác trong học tập, rèn luyện, không ngừng phấn đấu nhằm nâng cao trình độ, sức khoẻ, bản lĩnh, tác phong, nhiệt tình, trách nhiệm trong quá trình thực hiện

Thứ hai, ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự thể hiện nhận thức, thái độ

và trách nhiệm của công dân về một bổn phận cao cả - tham gia quân đội

Đó là “nghĩa vụ thiêng liêng và quyền cao quý của công dân” [117, tr 34] khi được tham gia vào sự nghiệp xây dựng Quân đội, củng cố quốc phòng,

an ninh, bảo vệ Tổ quốc

Thực hiện nghĩa vụ quân sự là thực hiện nhiệm vụ đặc thù, nhiệm vụ

mà chỉ những công dân trong độ tuổi quy định, có đủ điều kiện, tiêu chuẩn mới được tham gia, nhằm đóng góp một phần sức lực, trí tuệ của bản thân cho công cuộc giữ gìn và bảo vệ sự toàn vẹn thống nhất của Tổ quốc, bảo vệ lợi ích quốc gia dân tộc, giữ vững môi trường hoà bình, ổn định để phát triển đất nước Quá trình tham gia quân đội, một mặt, thể hiện việc thực hiện nghĩa

vụ thiêng liêng và quyền cao quý của công dân, giúp con người trưởng thành vượt bậc về bản lĩnh, ý chí, nghị lực và thể lực; mặt khác, quá trình này cũng luôn chứa đựng sự thiệt thòi, hy sinh, mất mát (nhất là trong thời chiến) Vì vậy, đây là bổn phận cao cả của mỗi công dân khi thực hiện

Thứ ba, ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự thể hiện nhận thức, thái độ và

trách nhiệm của công dân trong việc thực thi pháp luật về nghĩa vụ đối với Tổ quốc chịu sự chế ước bởi bản chất của Nhà nước Thực tế cho thấy, ý thức thực

hiện nghĩa vụ quân sự của công dân luôn mang tính giai cấp, phụ thuộc vào bản chất của giai cấp cầm quyền, gắn liền với thể chế chính trị của nhà nước

Là công dân, sống trong một nhà nước cụ thể, nhận thức, tư tưởng, quan điểm của mỗi công dân luôn có sự ý thức về lợi ích của giai cấp, lợi ích dân tộc, quốc gia, từ đó luôn có sự tự ý thức để bảo vệ những lợi ích đó Mặt khác, nghĩa vụ quân sự luôn được quy định cụ thể trong các văn bản quy phạm pháp

luật do các Nhà nước ban hành và bảo đảm thực hiện, đó là nghĩa vụ bắt buộc phải thực hiện, không có quyền được từ chối, thoái thác Theo đó, xét trên một khía cạnh cụ thể, ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của công dân luôn chịu sự chế ước bởi bản chất của Nhà nước

Ở nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam, công dân trong độ tuổi thực hiện nghĩa vụ quân sự, “không phân biệt dân tộc, thành phần xã hội, tín ngưỡng, tôn giáo, trình độ học vấn, nghề nghiệp, nơi cư trú phải thực hiện nghĩa vụ quân sự theo quy định” [121, tr 9] Chính vì vậy, mọi công dân trong

độ tuổi nếu có đủ điều kiện, tiêu chuẩn, không có lý do được miễn đều phải tham gia thực hiện nghĩa vụ quân sự theo quy định của pháp luật Mọi trường hợp trốn tránh, vi phạm pháp luật khi thực hiện nghĩa vụ quân sự đều bị xử lý nghiêm minh theo quy định

Thứ tư, ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự là một hình thái biểu hiện đặc

thù của ý thức xã hội, có mối quan hệ biện chứng với các hình thái ý thức xã hội khác, nhất là ý thức chính trị, ý thức pháp luật và ý thức đạo đức

Trong quan hệ với ý thức chính trị, ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự

là một hình thức biểu hiện cụ thể của ý thức chính trị Theo đó, mối quan hệ giữa ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự với ý thức chính trị là mối quan hệ phụ thuộc, bao hàm Ý thức chính trị bao hàm ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự; trong khi, ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự lại phụ thuộc vào ý thức chính trị Nhận thức, thái độ, trách nhiệm đối với giai cấp, đảng phái lãnh đạo,

sự quản lý, điều hành của nhà nước; mục tiêu, lý tưởng chiến đấu, yêu cầu, nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc luôn chi phối, định hướng sự hình thành, phát triển

ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của mỗi chủ thể nhất định Ngược lại, ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của mỗi chủ thể vừa là biểu hiện, vừa là điều kiện để củng cố, phát triển ý thức chính trị của họ

Trong quan hệ với ý thức pháp luật, đó là biểu hiện của mối quan hệ

nhân - quả Ý thức pháp luật của mỗi chủ thể biểu hiện ở việc chấp hành pháp luật nhà nước, quy định của địa phương, cơ quan, đơn vị mà họ là thành viên

Các khâu, các bước của quá trình thực hiện nghĩa vụ quân sự liên quan mật thiết đến các quy định của pháp luật; cụ thể là Hiến pháp, hệ thống pháp luật của nhà nước về quốc phòng, an ninh, bảo vệ Tổ quốc, về nghĩa vụ quân sự

Vì vậy, pháp luật không chỉ là phương tiện, công cụ quản lý nhà nước trong việc thực hiện nghĩa vụ quân sự, mà còn là cơ sở, điều kiện để củng cố, điều chỉnh, phát triển ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của công dân

Khi mỗi công dân hoàn thành tốt nghĩa vụ quân sự chính là họ đã chấp hành nghiêm pháp luật của nhà nước về nghĩa vụ quân sự Lúc này, ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự là một hình thức biểu hiện cụ thể của ý thức pháp luật Ngược lại, khi mỗi công dân luôn chấp hành nghiêm pháp luật của Nhà nước nói chung, pháp luật về nghĩa vụ quân sự nói riêng, họ sẽ hoàn thành tốt nghĩa vụ quân sự theo quy định Do đó, xét ở một khía cạnh nhất định, ý thức pháp luật lại tạo điều kiện để từng bước củng cố, hoàn thiện và nâng cao ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của công dân

Trong quan hệ với ý thức đạo đức, ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự

có mối quan hệ biện chứng, gắn bó chặt chẽ Ý thức đạo đức có chức năng điều chỉnh hành vi, mối quan hệ, kích thích tính tự giác, tinh thần tự nguyện của mỗi chủ thể trong thực hiện nghĩa vụ quân sự Nhờ chức năng điều chỉnh hành vi của ý thức đạo đức mà các mối quan hệ của chủ thể được điều chỉnh một cách tự giác theo các nguyên tắc, chuẩn mực nhất định đã được xã hội thừa nhận Việc công dân thực hiện tốt nghĩa vụ quân sự, hay vi phạm, trốn tránh nghĩa vụ quân sự phản ánh sự tiến bộ hay thoái hoá trong đời sống đạo đức của một xã hội

Vì vậy, ở một khía cạnh cụ thể, ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự là một hình thức biểu hiện của ý thức đạo đức Ý thức đạo đức đóng vai trò là động lực quan trọng thúc đẩy mỗi chủ thể tích cực học tập, nghiên cứu, tìm hiểu,… nhằm gìn giữ, phát huy các giá trị, chuẩn mực đạo đức tốt đẹp của dân tộc, quê hương, đất nước; từ đó, ngày càng củng cố, phát triển và nâng cao ý thức thực hiện nghĩa vụ quân sự của họ