Trong chương trình giáo dục phổ thông 2018, Bộ GDĐT đã có rất nhiều những thay đổi về nội dung của bài học, về số lượng câu hỏi, bài tập, bài thực hành, sơ đồ, biểu đồ, lược đồ… Những sự thay đổi đó nhằm mục đích nâng cao chất lượng giáo dục ở đối tượng học sinh, mà chất lượng của học sinh phụ thuộc chủ yếu vào phương pháp dạy học của đội ngũ giáo viên đứng lớp. Nếu như trước đây việc truyền thụ kiến thức là nhiệm vụ quan trọng và đòi hỏi người dạy phải đóng vai trò chủ đạo, tận dụng hết mọi năng lực của mình để giúp học sinh nắm bắt vấn đề bằng phương pháp thuyết giảng là chính, thì nay phương pháp này không phù hợp. Phương pháp dạy học hiện đại lấy học sinh làm trung tâm, học sinh đóng vai trò chủ đạo trong tiến trình học đòi hỏi người giáo viên khi soạn bài phải xây dựng tổ chức những phương pháp dạy học mới, tích cực và phù hợp, tạo niềm đam mê và hứng thú học tập cho học sinh. Trong chuỗi những phương pháp mà tôi đã sử dụng và đổi mới trong nhiệm vụ dạy học của mình thì tôi tâm đắc nhất là phương pháp thảo luận nhóm. Từ đó tôi quyết định lựa chọn nghiên cứu đề tài “Sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học Lịch sử THCS.”
Trang 1
PHÒNG GD & ĐT ………
TRƯỜNG THCS ………….
TÊN CHUYÊN ĐỀ
SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP THẢO LUẬN NHÓM
TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ THCS
Họ và tên: ………
Môn: Lịch sử Đơn vị công tác: Trường THCS ………
, tháng 10 năm 2023
Trang 2
M C L CỤC LỤC ỤC LỤC
7.2.3 Kết quả thực trạng trước khi thực hiện chuyên đề 4
7.3.1 Bản chất của phương pháp thảo luận nhóm 6
7.3.5 Vai trò của giáo viên trong trong dạy học Lịch sử thảo
luận nhóm
8
9 Các điều kiện cần thiết để áp dụng chuyên đề 13
10 Đánh giá lợi ích thu được hoặc dự kiến có thể thu được do áp
dụng chuyên đề
13
11 Danh sách những tổ chức/cá nhân đã tham gia áp dụng thử
hoặc áp dụng chuyên đề (nếu có)
16
Trang 3
CHUYÊN ĐỀ
SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP THẢO LUẬN NHÓM
TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ THCS
1 Lời giới thiệu
Cũng như các bộ môn khoa học khác, bộ môn Lịch sử ở trường THCS là vô cùng quan trọng, giúp các em hiểu được cội nguồn dân tộc, sự hình thành và phát triển của xã hội loài người để phù hợp với xu thế phát triển của xã hội, trình độ tiếp nhận và học tập của các em Bộ giáo dục đã thực hiện chương trình thay sách, thực hiện phương pháp dạy học theo phương hướng tích cực Muốn giờ học trở nên sinh động, hấp dẫn, gây hứng thú lôi cuốn học sinh học tập chủ động, tích cực thì giáo viên phải biết sử dụng các phương pháp dạy học Lịch sử theo đúng đặc trưng bộ môn như: Dạy học vấn đáp, đàm thoại, dạy và học phát hiện và giải quyết vấn đề, dạy học theo phương pháp thảo luận nhóm Trong đó phương pháp dạy học vấn đáp, đàm thoại, dạy và học phát hiện và giải quyết vấn đề là những phương pháp dạy học đã có từ trước Còn phương pháp dạy học thảo luận nhóm là một trong những phương pháp mới Một số giáo viên trong quá trình giảng dạy cũng đã tìm hiểu phương pháp này nhưng chưa mạnh dạn đưa vào giảng dạy Nhưng từ khi cải cách giáo dục, thực hiện dạy học theo chương trình giáo dục phổ thông 2018, qua các lớp tập huấn, bồi dưỡng bản thân tôi nhận thấy một trong những phương pháp hiệu quả trong dạy học Lịch sử đó là phương pháp thảo luận nhóm
Phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học Lịch sử THCS là một trong những hình thức tổ chức dạy học phát huy tính chủ động, tích cực, sáng tạo giúp tăng cường sự tương tác giữa giáo viên và học sinh, đồng thời thu hút học sinh vào các hoạt động học tập, tiếp thu kiến thức bằng chính khả năng của mình dưới sự tổ chức hướng dẫn của giáo viên
Mục đích của phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học Lịch sử là giúp các thành viên trong nhóm chia sẻ các kiến thức, kinh nghiệm của bản thân cùng nhau lĩnh hội tri thức mới Từ đó, mỗi người có thể nhận rõ trình độ hiểu biết của mình
Trang 4
về chủ đề nêu ra, đồng thời bổ sung thêm những kiến thức, kĩ năng mình thiếu sót Qua cách học này, bài học trở thành quá trình học hỏi lẫn nhau chứ không phải là
sự tiếp nhận thụ động từ giáo viên
Thành công của một bài học Lịch sử phụ thuộc vào sự nhiệt tình tham gia của các thành viên trong nhóm Trong hoạt động nhóm, tư duy tích cực của học sinh được phát huy và tác dụng của phương pháp này giúp rèn luyện năng lực hợp tác giữa các thành viên trong tổ chức hoạt động Thông qua hoạt động thảo luận nhóm như vậy, học sinh nắm vững, nhớ sâu kiến thức bài học, đồng thời giúp các em rèn luyện và phát triển kỹ năng làm việc nhóm, tạo thói quen học hỏi lẫn nhau, phát huy vai trò, trách nhiệm, tính tích cực trên cơ sở hợp tác Có như vậy mới dần dần xoá bỏ thói quen thụ động “ghi chép” của học sinh
2 Tên chuyên đề: SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP THẢO LUẬN NHÓM TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ THCS
3 Tên tác giả:
4 Chủ đầu tư sáng tạo ra chuyên đề:
5 Lĩnh vực áp dụng chuyên đề: Phân môn Lịch sử
6 Ngày chuyên đề được áp dụng: Tháng 09/2022
7 Mô tả bản chất của chuyên đề
7.1 Mục đích nghiên cứu
Trong chương trình giáo dục phổ thông 2018, Bộ GD&ĐT đã có rất nhiều những thay đổi về nội dung của bài học, về số lượng câu hỏi, bài tập, bài thực hành, sơ đồ, biểu đồ, lược đồ… Những sự thay đổi đó nhằm mục đích nâng cao chất lượng giáo dục ở đối tượng học sinh, mà chất lượng của học sinh phụ thuộc chủ yếu vào phương pháp dạy học của đội ngũ giáo viên đứng lớp
Nếu như trước đây việc truyền thụ kiến thức là nhiệm vụ quan trọng và đòi hỏi người dạy phải đóng vai trò chủ đạo, tận dụng hết mọi năng lực của mình để giúp học sinh nắm bắt vấn đề bằng phương pháp thuyết giảng là chính, thì nay phương pháp này không phù hợp Phương pháp dạy học hiện đại lấy học sinh làm trung tâm, học sinh đóng vai trò chủ đạo trong tiến trình học đòi hỏi người giáo viên khi
Trang 5
soạn bài phải xây dựng tổ chức những phương pháp dạy học mới, tích cực và phù hợp, tạo niềm đam mê và hứng thú học tập cho học sinh
Trong chuỗi những phương pháp mà tôi đã sử dụng và đổi mới trong nhiệm vụ dạy học của mình thì tôi tâm đắc nhất là phương pháp thảo luận nhóm Từ đó tôi
quyết định lựa chọn nghiên cứu đề tài “Sử dụng phương pháp thảo luận nhóm
trong dạy học Lịch sử THCS.”
7.2 Thực trạng của vấn đề
7.2.1 Đối với giáo viên
Qua nhiều năm thực hiện chương trình cải cách giáo dục, thay sách và đặc biệt
là thực hiện phương pháp dạy học theo hướng tích cực, nhiều giáo viên Lịch sử đã
có ý thức, sáng kiến sử dụng phương pháp thoả luận nhóm trong bài dạy, tiết dạy của mình Thông qua phương pháp dạy học thảo luận nhóm chúng ta đã tạo cơ hội, môi trường thuận lợi để các em tham gia tích cực, chủ động vào quá trình học tập, còn giáo viên chỉ là người tổ chức, hướng dẫn các em tham gia hoạt động để làm sao đạt được hiệu quả giáo dục cao nhất Tuy nhiên, bên cạnh đó vẫn còn nhiều bất cập cần khắc phục như giáo viên không sử dụng hoặc ít sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy các kiểu bài, hoặc sử dụng mang tính hình thức, đối phó qua loa cho là có sử dụng phương pháp dạy học mới mà không hoặc ít đem lại kết quả cao (hiệu quả giáo dục chưa cao)
Nguyên nhân của thực trạng này là do:
- Một số giáo viên chưa nhận thức đúng về tầm quan trọng của phương pháp dạy học thảo luận nhóm trong dạy học Lịch sử của từng bài, từng tiết, từng chương, từng phần
- Do giáo viên còn lúng túng trong phương pháp áp dụng, không định hình rõ nên
sử dụng phương pháp này trong từng dạng bài nào, áp dụng máy móc, nội dung câu hỏi chưa thành thạo
- Trong quá trình giảng dạy có một số tiết dung lượng kiến thức quá nhiều (đặc biệt là phần Lịch sử Việt Nam ở khối 8, khối 9) sợ không hết bài nên nhiều giáo viên thường lướt qua câu hỏi thảo luận nhóm hoặc không sử dụng
Trang 6
- Dập khuôn một hình thức thảo luận nhóm mà chưa có sự đầu tư (về thời gian, kinh tế ) dẫn đến tiết dạy nhàm chán, kết quả không cao
7.2.2 Đối với học sinh
Như đã nói ở trên, môn Lịch sử bị học sinh xem như là một môn học phụ dù chưa bao giờ Lịch sử mang tên “phụ” Việc học bài, chuẩn bị bài của học sinh hầu như chỉ mạng tính chất đối phó với việc kiểm tra bài cũ và các con điểm thường xuyên hay định kì trong năm học
Theo kinh nghiệm và trong thực tế cho thấy: khi hoạt động cả lớp, có một số
em không chú ý, nói chuyện hoặc làm việc riêng… khi giáo viên gọi đến tên thì không biết trả lời về vấn đề gì Chỉ có những học sinh khá, giỏi, tập trung nghe giảng thì thường hay phát biểu và trả lời câu hỏi dạn dĩ, lưu loát và chính xác nội dung yêu cầu
Chúng ta thấy với những nguyên nhân nói trên làm cho việc dạy học Lịch sử
sử dụng phương pháp thảo luận nhóm gặp nhiều khó khăn, dẫn đến hiệu quả giáo dục chưa cao và đặc biệt không lôi cuốn được học sinh tham gia vào quá trình học
7.2.3 Khảo sát thực trạng trước khi thực hiện chuyên đề
Lớp
Tổng
số học
Sinh
Hứng thú Bình thường Không hứng thú Số
lượng Tỉ lệ %
Số lượng Tỉ lệ %
Số lượng Tỉ lệ %
Bảng 1: Bảng kết quả khảo sát mức độ hứng thú học môn Lịch sử của học sinh
trước khi áp dụng chuyên đề
Tôi từng tiến hành một cuộc khảo sát nhỏ đối với khối 8 (131 học sinh) trường THCS Thanh Trù – Thành Phố Vĩnh Yên nơi tôi công tác năm học 2022- 2023 và kết quả chỉ có 20% (27 học sinh) có thái độ tích cực, hứng thú với môn Lịch sử; 24,3% (31 học sinh) không thích và 55,7% (73 học sinh) có thái độ bình thường
Lí do mà các em đưa ra để lí giải vì sao không thích chủ yếu là do bài học Lịch sử
Trang 7
quá dài, có nhiều mốc thời gian, có nhiều sự kiện và nhân vật khiến học sinh khó nhớ, khó tiếp thu
Đối với phương pháp thảo luận nhóm: có khoảng 74% (97 học sinh) được hỏi không biết cách thảo luận nhóm, không mạnh dạn đóng góp ý kiến và không nắm được nội dung cần học ở lớp cũng như nội dung cần luyện tập ở nhà Khoảng 26% (34 học sinh) có khả năng trình bày, diễn đạt kiến thức trước cả lớp
Trước yêu cầu thực hiện phương pháp dạy học theo hướng tích cực của nghành giáo dục nói chung và bộ môn Lịch sử nói riêng, trước tầm quan trong, ý nghĩa của việc sử dụng phương pháp thảo luận nhóm để dạy tốt bộ môn Lịch sử trong nhà trường THCS và trước thực trạng hiện nay Là giáo viên được đào tạo chuyên môn sư phạm Lịch sử, tại trường THCS Tân Tiến tôi được phân công giảng dạy bộ môn Lịch sử Để từng bài, từng tiết dạy đạt kết quả cao bản thân tôi luôn trăn trở, suy nghĩ, thử nghiệm, trao đổi cùng đồng nghiệp trong tổ, trong trường cùng với nghiên cứu tài liệu và đặc biệt là tài liệu bồi dưỡng thường xuyên
và Những vấn đề chung về đổi mới giáo dục THCS môn Lịch sử
Do thời gian và khuôn khổ của đề tài có hạn, tôi chỉ áp dụng phương pháp dạy học thảo luận nhóm với các kiểu bài cung cấp kiến thức mới, ôn tập, làm bài tập Lịch sử, quan sát tranh ảnh và lược đồ Tôi hi vọng chuyên đề này sẽ góp phần vào việc nâng cao năng lực của giảng dạy của giáo viên dạy học Lịch sử ở trường THCS và hoàn thành mục tiêu mà môn học đề ra là học sinh được tích cực, lôi cuốn vào các hoạt động học tập, tiếp thu kiến thức bắng chính khả năng của mình với sự tổ chức hướng dẫn của giáo viên Từ đó các em yêu thích và hăng say học
bộ môn Lịch sử, tìm tòi khám phá cái mới Trên cơ sở đó giáo dục cho các em lòng yêu quê hương đất nước, truyền thống dân tộc, con người Việt Nam, tiếp thu
có chọn lọc tinh hoa văn hoá nhân loại qua nhiều thế hệ, tạo cho học sinh có năng lực tư duy biết tìm tòi suy nghĩ được tự do thể hiện suy nghĩ của mình, thông qua phương pháp thảo luận nhóm ý kiến của mỗi cá nhân được bộc lộ, khẳng định hay bác bỏ, qua đó người học được năng lực của mình lên một trình độ mới Nhờ phương pháp dạy học thảo luận nhóm, bài học vận dụng được vốn hiểu biết và
Trang 8
kinh nghiệm của mỗi học sinh, của cả lớp chứ không chỉ dựa trên vốn hiểu biết kinh nghiệm của thầy cô giáo
7.3 Biện pháp thực hiện
Để thực hiện được tốt và đạt hiệu quả cao khi sử dụng phương pháp dạy học Lịch sử thảo luận nhóm thì người giáo viên phải hiểu được: Bản chất của phương pháp thảo luận nhóm, Cách chia nhóm, các kiểu nhóm, cơ cấu nhóm, và vai trò của giáo viên trong dạy học Lịch sử thảo luận nhóm Cụ thể như sau:
7.3.1 Bản chất của phương pháp thảo luận nhóm
Phương pháp thảo luận nhóm là phương pháp, trong đó giáo viên tổ chức đối thoại giữa học sinh và giáo viên hoặc giữa học sinh và học sinh nhằm huy động trí tuệ của tập thể để giải quyết một vấn đề do môn học đặt ra hoặc một vấn đề do thực tế cuộc sống đòi hỏi nhằm tìm hiểu hoặc đưa ra những giải pháp, những kiến nghị, những quan niệm mới…
7.3.2 Cách chia nhóm
Phương pháp dạy học thảo luận nhóm là hình thức dạy học đặt học sinh vào môi trường học tập tích cực trong đó học sinh được chia thành các nhóm nhỏ (2,
4, 6 em) một cách thích hợp tuỳ thuộc vào mục đích và yêu cầu của vấn đề học tập Theo tôi việc chia nhóm nhiều hay ít học sinh là do giáo viên yêu cầu và quy định
Theo bản thân tôi chúng ta có thể chia nhóm bằng những cách sau:
- Gọi ngẫu nhiên: Tuỳ theo mục đích chia nhóm (phụ thuộc vào từng hoạt động) Giáo viên có thể chia nhóm thích hợp Bằng cách gọi số, giáo viên nên tiến hành chia nhóm như sau: Lần lượt cho học sinh đếm từ số 1 đến số n Theo dự kiến chia (Ví dụ dự kiến chia 6 nhóm: Cho học sinh đếm từ số 1 đến số 6 rồi quay lại đếm từ số 1 đến số 6) sau đó cho học sinh cùng số ngồi với nhau thành nhóm (nhóm số 1, nhóm số 2 )
- Chỉ định : Giáo viên lần lượt (gọi) đọc tên học sinh vào từng nhóm
- Chia theo biểu tượng: Giáo viên có thể dùng các biểu tượng: hình (tam giác, hình vuông, hình tròn ) hoa (hoa hồng, lan, đào ); quả (táo, ổi, na ) để chia
Trang 9
nhóm Các em có cùng biểu tượng sẽ vào một nhóm Chia theo cách nào giáo viên phải chuẩn bị trước các phiếu trước khi chia nhóm học sinh bốc thăm Cách chia này tạo ra sự ngẫu nhiên và thoải mái cho học sinh
- Chia từng cặp: Giáo viên chỉ định cho hai học sinh ngồi gần nhau làm việc Cách này thường diễn ra sau khi học sinh làm việc cá nhân
Ví dụ: Bài 14: Nhà nước Văn Lang - Âu Lạc (Sách Lịch sử & Địa Lý 6), phần 1:
“Nhà nước đầu tiên của người Việt Cổ”
Sau khi cho học sinh đọc nội dung sách giáo khoa, quan sát lược đồ về tổ chức
bộ máy nhà nước dưới thời vua Hùng, giáo viên cho học sinh thảo luận cặp đôi Lệnh của giáo viên là: Hai em ngồi cạnh nhau thảo luận nhóm theo câu hỏi: “ Em
có nhận xét gì về tổ chức của nhà nước đầu tiên này?”
7.3.3 Các kiểu nhóm
- Tuỳ thuộc vào nội dung kiến thức yêu cầu của tiết dạy học giáo viên lựa chọn các kiểu nhóm phù hợp:
* Nhóm nhiều trình độ (trong nhóm có cả học sinh khá, trung bình, giỏi, kém)
* Nhóm cùng trình độ (trong nhóm gồm có các em có khả năng học tập như nhau)
* Nhóm tình bạn (gồm các em kết bạn với nhau, không phụ thuộc vào lực học)
* Nhóm cùng sở thích (gồm các em có cùng sở thích)
* Nhóm cùng nhu cầu học tập
Trong các kiểu nhóm trên, kiểu 1 và 2 theo tôi được sử dụng nhiều trong quá trình dạy học Lịch sử Hoạt động nhóm chỉ có ý nghĩa và có tác dụng thiết thực khi nhóm hoạt động có hiệu quả Tính hiệu quả của nhóm trong dạy học là thước
đo chất lượng của hình thức dạy học thảo luận nhóm
7.3.4 Cơ cấu nhóm
Để nhóm hoạt động có hiệu quả, các thành viên phải biết rõ nhiệm vụ của mình, vì vậy giáo viên phải phân công công việc nhiệm vụ cụ thể cho các em Đối với các nhóm lớn từ 6 đến 10 em:
- Trưởng nhóm: Điều khiển hoạt động của nhóm
Trang 10
- Thư ký: Ghi chép kết quả hoạt động của nhóm sau khi đã thống nhất
- Báo cáo viên: Báo cáo kết quả làm việc của nhóm
- Thành viên khác: Có nhiệm vụ tham gia tích cực vào hoạt động của nhóm Nếu như trong quá trình dạy học thảo luận nhóm, tuỳ thuộc vào yêu cầu của bài giáo viên lựa chọn nhóm nhỏ (2- 4 em) thì chỉ cần phân công nhóm trưởng; thư ký
Trong nhóm học sinh lần lượt thay nhau đóng vai của các thành viên trên, nhưng cũng không nhất thiết bao giờ nhóm cũng phải đầy đủ các thành phần, tuy nhiên theo tôi không thể thiếu các nhóm trưởng
7.3.5 Vai trò của giáo viên trong dạy học lich sử thảo luận nhóm
Thứ nhất, Lập kế hoạch bài dạy: Để tổ chức một tiết dạy học Lịch sử thảo luận
nhóm, giáo viên cần lập kế hoạch bài dạy một cách kỹ càng, chu đáo Ngoài việc xác định mục tiêu cụ thể, lập kế hoạch hoạt động của thầy và trò, giáo viên cần:
- Dự kiến:
+ Cách chia nhóm vì chọn kiểu nhóm, số lượng nhóm
+ Nhiệm vụ sẽ giao cho các nhóm hoạt động, các nhóm giải quyết một nhiệm
vụ hay mỗi nhóm giải quyết một nhiệm vụ khác
+ Thời gian cho các hoạt động
+ Thời gian cho các nhóm trình bày (nếu có)
+ Các tình huống xảy ra và khả năng giải quyết các vấn đề thảo luận của học sinh
- Chuẩn bị kỹ các câu hỏi: cần chú ý chuẩn bị kỹ các câu hỏi, nhất là câu hỏi nhằm khuyến khích học sinh suy nghĩ ở mức độ cao hơn, sâu hơn
Ví dụ: Khi dạy bài 16 “Khởi nghĩa Lam Sơn (1418 – 1427)” (Sách Lịch sử & Địa
lý lớp 7): Phần d khởi nghĩa toàn thắng (1426-1427) sau khi cho học sinh đọc sách giáo khoa và kết hợp với lược đồ tường thuật diễn biến trận đánh bằng ngôn ngữ của mình, giáo viên tổ chức cho các em thảo luận bằng những câu hỏi đã được dự kiến từ trước