CỘNG HOÀ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAMĐộc lập - Tự do - Hạnh phúc BÁO CÁO SÁNG KIẾN BIỆN PHÁP VIẾT NHẬT KÍ CẢM XÚC TRƯỚC VÀ SAU KHI HỌC VĂN BẢN GIÚP HỌC SINH HỌC TỐT PHÂN MÔN ĐỌC- HIỂU TRONG
Trang 1CỘNG HOÀ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập - Tự do - Hạnh phúc
BÁO CÁO SÁNG KIẾN BIỆN PHÁP VIẾT NHẬT KÍ CẢM XÚC TRƯỚC VÀ SAU KHI HỌC VĂN BẢN GIÚP HỌC SINH HỌC TỐT PHÂN MÔN ĐỌC- HIỂU TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 6 TẠI TRƯỜNG PTDTBT THCS TRÀ DƠN
1 Mô tả bản chất của sáng kiến:
1.1 Mô tả sáng kiến
Có thể nói mỗi tác phẩm văn học là một sáng tạo độc đáo của nhà văn và tất nhiên mỗi học sinh là một chủ thể tiếp nhận riêng biệt Sự đồng sáng tạo cùng với tác giả sẽ giúp các em hứng thú và cảm thụ tốt hơn văn bản Thật buồn khi tình trạng học sinh không có hứng thú với môn văn diễn ra hầu hết các khối lớp Đặc biệt đối với học sinh lớp 6, các em phải tiếp cận với bộ môn khác hoàn toàn với môn Tiếng Việt mà các em đã được học Sự ngỡ ngàng, lúng túng khiến các em khó có thể học tốt bộ môn này Qua thực tế giảng dạy văn ở trường PTDTBT THCS Trà Dơn, tôi nhận thấy các em chưa có thói quen chủ động tìm hiểu khám phá bài học, chưa thật sự cảm, hiểu và sống cùng với nhân vật Hơn nữa đặc tính vốn có của học sinh người dân tộc thiểu số là các em có vốn từ hạn hẹp, khả năng hiểu nghĩa của từ còn hạn chế nên cách diễn đạt còn nhiều khó khăn Trước những vấn đề văn học cần bộc lộ quan điểm, các em thường dựa vào cách hiểu, cách cảm, cách đánh giá của người khác Nhất là trong phân môn đọc- hiểu, các em chưa hình thành thói quen đọc kĩ văn bản, thường đọc qua loa, điều này gây khó khăn trong quá trình tiếp thu và cảm thụ văn bản Hơn nữa, đối với học sinh học lớp 6, lứa tuổi hồn nhiên, tâm lí ngây thơ, những trải nghiệm cuộc sống các em chưa có nhiều, kinh nghiệm sống cũng ít, các em chưa thể cảm nhận ngay cái hay, cái đẹp, những bài học cuộc sống mà tác giả gửi gắm trong từng văn bản Điều đó khiến tôi luôn trăn trở, suy nghĩ và tìm ra giải pháp
để phát triển năng lực cảm thụ văn bản cho học sinh đầu cấp Dù tôi đã sử dụng
Trang 2nhiều phương pháp vẫn không thay đổi được lối học vẹt, tình trạng ngơ ngác của các em khi hỏi về ý nghĩa văn bản, hay ý nghĩa về một nhân vật, một chi tiết, một hình ảnh nào đấy Các em còn chưa mạnh dạn bày tỏ quan điểm, cảm xúc, suy nghĩ của bản thân trước vấn đề đặt ra trong văn bản Tuy nhiên, khi tôi áp dụng biện pháp: “Đọc viết nhật kí cảm xúc trước và sau khi học văn bản”, khi lần đầu tiếp xúc với các biện pháp mới mà giáo viên thực hiện, các em cảm thấy hứng thú bởi nó phù hợp với tâm lí tiếp nhận của các em, bởi những yếu tố gần gũi, thoải mái, không gò bó, không mang tính áp đặt, Chính vì vậy cũng gây được sự hứng thú và ham học của các em Một số học sinh nhiệt tình trong việc phát biểu xây dựng qua các tình huống đưa ra, sôi nổi trong việc bày tỏ cách cảm, cách nghĩ của bản thân về văn bản Từ đó tạo hiệu quả cao, đạt mục tiêu về
kiến thức, kĩ năng cần đạt trong mỗi tiết học Đó là lí do tôi chọn biện pháp:
“Thông qua hình thức viết nhật kí cảm xúc trước và sau khi học văn bản giúp học sinh học tốt phân môn Đọc- hiểu trong chương trình Ngữ văn 6 tại trường PTDTBT THCS Trà Dơn.”
Nội dung sáng kiến: Sáng kiến là một bài viết đưa ra một số cải tiến các
biện pháp đã dạy học trên lớp và biện pháp dạy mới trong bộ môn Ngữ văn 6 phân môn Đọc- hiểu văn bản tại trường PTDTBT THCS Trà Dơn Thông qua những biện pháp này tạo hứng thú, giúp cho học sinh có tâm thế chủ động trong việc tiếp cận, khám phá, cảm thụ văn bản tiếp thu bài học tại lớp nhanh hơn, sẵn sàng và mong muốn tìm tòi kiến thức mới và khắc sâu hơn, nhớ lâu hơn bài học
Để thực hiện sáng kiến “Biện pháp viết nhật kí cảm xúc trước và sau khi
học văn bản giúp học sinh học tốt phân môn Đọc-hiểu trong chương trình Ngữ
văn 6” và nhằm nâng cao chất lượng dạy học các tiết đọc-hiểu văn bản, tôi thực
hiện các biện pháp sau:
- Biện pháp 1: Cho học sinh đọc văn bản và viết những cảm nhận ban đầu.
Cách 1: Viết cảm nhận tự nhiên, ban đầu sau khi đọc một đoạn, cả bài.
Cách 2: Viết cảm nhận về một chi tiết hay, một nhân vật mà em yêu thích
- Biện pháp 2: Thiết kế mẫu nhật kí, khơi gọi cảm hứng từ học sinh
Trang 3Trong quá trình tiếp cận ban đầu với biện pháp viết nhật kí, một số em còn
xa lạ, lúng túng do vậy tôi đã thiết kế mẫu nhật kí làm cơ sở cho các em
- Biện pháp 3: Viết lại nhật kí sau khi học văn bản.
- Biện pháp 4: Tổ chức câu lạc bộ “Nhật kí cảm xúc”.
- Biện pháp 5: Đa dạng hóa hình thức viết nhật kí cảm xúc.
1.2 Các bước thực hiện giải pháp, cách thức thực hiện giải pháp: 1.2.1 Các bước thực hiện giải pháp:
Bước 1: Vào đầu năm học tôi khảo sát và tiến hành chọn khối lớp để áp dụng thử nghiệm sáng kiến
Bước 2: Lên kế hoạch chọn biện pháp nào vào từng giai đoạn của tiến trình bài học, có kế hoạch cụ thể cho việc học sinh trình bày trước lớp
Bước 3: Tiến hành áp dụng biện pháp trong các tiết dạy tại lớp
Bước 4: Thu thập số liệu và đánh giá ưu nhược điểm của biện pháp áp dụng vào tiết học, chỉnh sửa phù hợp với học sinh
Bước 5: So sánh kết quả đạt được qua quá trình thực hiện so với khi chưa
áp dụng các biện pháp
1.2.2 Cách thức thực hiện biện pháp:
Lên kế hoạch giảng dạy cụ thể cho từng văn bản, mỗi văn bản sẽ áp dụng biện pháp hoặc kết hợp các biện pháp sao cho phù hợp với từng văn bản
Chọn lớp và đối tượng học sinh để tiến hành thực dạy – học và áp dụng biện pháp
Mời đồng nghiệp dự giờ góp ý, đánh giá quá trình dạy học cũng như quá trình hoạt động của học sinh trong tiết học, đánh giá mức độ hiệu quả, khả năng
áp dụng biện pháp trong các khối lớp khác
Thu thập và thông kê số liệu so sánh đối chiếu kết quả học tập của học sinh trước và sau khi áp dụng biện pháp
1.2.3 Điều kiện để thực hiện giải pháp:
Dù áp dụng biện pháp nào thì mục đích cuối cùng vẫn là sự tiến bộ, ý thức
và ham muốn học tập của học sinh Chính vì vậy, học sinh là yếu tố không thể thiếu quyết định sự thành công và hiệu quả của quá trình áp dụng biện pháp
Trang 4trong giảng dạy Thế nên học sinh phải đi học chuyên cần và có ý thức học tập cao Có thái độ hợp tác đối với giáo viên và nhóm học tập của mình
Trang thiết bị cần đồng bộ và đầy đủ để học sinh có thể tham gia vào hoạt động chung của nhóm
Giáo viên cần cụ thể hóa kế hoạch dạy học của mình để thực hiện áp dụng kết hợp nhiều biện pháp trong tiết dạy Giáo viên có năng lực chuyên môn, tâm huyết và cần có sự chuẩn bị chu đáo cho tiết học
Cần có sự giúp đỡ của toàn thể hội đồng nhà trường, giáo viên để góp ý xây dựng cho tiết dạy đạt hiệu quả
Xuất phát từ việc tôn trọng tâm lý tiếp nhận của học sinh cùng với định hướng đúng về việc giúp học sinh cảm thụ tốt văn bản, học tốt phân môn đọc-hiểu, rèn thêm kĩ năng nói và viết của học sinh, tôi đã rút ra một số biện pháp cần thiết để áp dụng biện pháp viết nhật kí cảm xúc trong mỗi văn bản cụ thể nhằm đạt đến mục đích cuối cùng của việc dạy và học
1.3 Phân tích tình trạng của giải pháp đã biết:
1.3.1 Biện pháp 1: Cho học sinh đọc và viết nhật kí ở nhà
Thực tế, trong một tiết học 45 phút, việc đọc một văn bản sẽ chiếm một thời lượng rất lớn Vì vậy, đa số giáo viên sẽ cho học sinh đọc trước ở nhà nhưng thử hỏi có được bao nhiêu học sinh đọc văn bản Chưa nói đến vấn đề đọc kĩ, đọc để nắm bắt vấn đề được nói đến trong văn bản Chình vì vậy, cần hình thành cho học sinh thói quen đọc trước văn bản ở nhà và đọc như thế nào cho có hiệu quả Đọc cảm nhận và kết hợp viết nhật kí sẽ mang lại sự chuẩn bị chắc chắn cho việc tiếp thu bài học trên lớp
Thứ nhất, đối với những học sinh mà trước đây các em chưa được tiếp cận hình thức đọc, viết nhật kí cảm xúc trước ở nhà (đa số các em chỉ đọc trước văn bản ở nhà) thì người giáo viên cần có phương pháp khơi gợi sự thích thú, tò mò của các em khi tiếp cận Việc khơi gợi ấy có thể là một lời giới thiệu các hình thức viết nhật kí, nêu lên những gì các em có thể làm khi sáng tạo cùng tác giả Điều đó vừa góp phần tạo sự thành công trong tiết dạy mà còn tạo đà hưng phấn cho các em
Trang 5Thứ hai, đối với những học sinh đã có tiếp cận hình thức đọc và viết trước khi học văn bản Các em đã có một sự hiểu biết nhất định về phương pháp này Tuy nhiên, các em chỉ quen với việc đọc qua và soạn câu hỏi trước ở nhà, chưa hiểu sâu sắc việc viết nhật kí cảm xúc là đồng sáng tạo cùng với tác giả, là cơ hội nói ra những cảm xúc và suy nghĩ thật nhất của bản thân Và biện pháp viết nhật kí cảm xúc là dịp để cho các em sống thật với chính mình, cùng tác giả đi sâu vào ngóc ngách của tác phẩm
1.3.2 Biện pháp 2: Thiết kế mẫu nhật kí, khơi gợi cảm hứng của học sinh
Việc cho học sinh đọc và soạn bài trước ở nhà vốn là biện pháp mà đa số các giáo viên Ngữ văn đã áp dụng từ rất lâu trong quá trình giảng dạy của mình Tuy nhiên, các em chỉ đọc qua văn bản và trả lời các câu hỏi trong sách giáo khoa Khi đến lớp, giáo viên thường chỉ kiểm tra qua bài soạn của các em Tôi nhận thấy, với cách làm như vậy chỉ hình thành cho các em thói quen đọc trước văn bản ở nhà, chưa thể tạo cho các em một tâm thế chủ động trong việc tiếp cận văn bản tại lớp Vậy bằng cách nào chúng ta cho các em có một nền tảng cơ bản, một cái nhìn sâu sắc trước mỗi tác phẩm văn học? Đọc và soạn câu hỏi thôi chưa
đủ, tôi cho các em viết theo cảm nhận của riêng mình, tự do nói lên suy nghĩ, cách nhìn nhận của cá nhân các em Đồng thời, khuyến khích các em tạo ra những mẫu nhật kí theo ý thích có thể kết hợp hội họa Với những niềm yêu thích riêng, các em sẽ có cơ hội được kết hợp nhiều sở thích của mình Từ đó, tạo hứng thú cho các em trong quá trình đọc và viết nhật kí ở nhà
1.3.3 Viết lại nhật kí sau khi học xong văn bản
Trong chương trình Ngữ văn các năm trước, tiết viết sẽ được thực hiện trong phân môn Tập làm văn Các phân môn văn bản chỉ rèn cho học sinh kĩ năng đọc- hiểu là chủ yếu, thời gian cũng rất hạn hẹp không đủ để giáo viên thực hiện cho học sinh đầy đủ các kĩ năng như yêu cầu Theo công văn 5512 quá trình lên lớp trong một tiết dạy gồm có 5 bước, hoạt động vận dụng là cơ hội để giáo viên cho học sinh rèn kĩ năng viết Vì vậy, tôi tổ chức cho học sinh viết lại nhật kí sau khi học văn bản trong phần hoạt động vận dụng Quá trình viết lại sẽ
Trang 6giúp cho học sinh nhìn nhận lại vấn đề, điều chỉnh những cảm xúc, suy nghĩ của bản thân đã có trước đó
1.3.4 Tổ chức câu lạc bộ nhật kí cảm xúc
Câu lạc bộ được tổ chức nhằm tạo cơ hội cho học sinh được trải nghiệm, được nói trước lớp Thật ra một tiết học 45 phút, không đủ thời gian để học sinh vừa tiếp thu kiến thức, vừa viết và nói trước lớp Chính vì vậy, tôi tổ chức một buổi sinh hoạt ngoài giờ, tại đây, học sinh sẽ trình bày trước lớp những ý kiến, suy nghĩ, cảm xúc của bản thân Một không khí cởi mở, thân thiện, mang tính giao lưu học hỏi sẽ là cơ hội tốt để các em rèn luyện kĩ năng nói, nghe và đóng góp ý kiến trước vấn đề đăth ra trong văn bản Hình thành thói quen tôn trọng và tiếp thu ý kiến của người khác
1.3.5 Đa dạng hóa các hình thức viết nhật kí
Hình thức viết nhật kí không chỉ được thực hiện bằng một đoạn văn xuôi quen thuộc, có thể đa dạng bằng các hình thức khác nhau như: thơ, vè, nhạc, họa… Việc kết hợp các hình thức khác nhau sẽ tạo cho các em sự hứng thú, các
em được trải nghiệm và phát huy khả năng vốn có của mình
Các em cũng có nhiều hứng thú khi giáo viên yêu cầu vẽ tranh kết hợp với thơ ca, nhạc khi thể hiện cảm xúc của bản thân mình Qua nắm bắt việc vẽ tranh, các em có sự tưởng tượng tốt, mọi tranh vẽ đều thể hiện rõ từng nội dung cảm xúc của các em Các hình thức khác nhau trong việc thể hiện suy nghĩ, tình cảm, ý kiến cũng là cơ hội để các em kết hợp nhiều kĩ năng khác nhau trong học tập, khơi gợi tình sáng tạo và tư duy của các em
1.4 Cải tiến các biện pháp
1.4.1 Cho học sinh đọc và viết nhật kí trước ở nhà
a Hình thành thói quen đọc- viết nhật kí cảm xúc cho học sinh
Con đường cảm thụ văn bản nhất thiết phải đi qua giai đoạn đọc, không thể không có bước đọc văn bản Và đọc như thế nào, đọc với tâm thế ra sao lại là vấn đề cần quan tâm Ngữ văn là bộ môn đòi hỏi phải đọc nhiều, viết nhiều nhưng thực tế cho thấy, học sinh rất lười đọc, có một số em khi đến lớp vẫn chưa đọc văn bản, đọc lướt hoặc đọc xong nhưng không hề có một chút ấn
Trang 7tượng nào Đặc biệt trong thời đại công nghệ số phát triển, các em thường mất thời gian vào những trang mạng facebook, zalo, tiktok hơn là những trang sách Điều này gây khó khăn cho việc nắm bắt nội tâm cảm xúc tác giả, học sinh khó tiếp cận và cảm thụ văn bản Để khắc phục tình trạng này, tôi chọn cách cho các
em viết nhật kí cảm xúc ban đầu khi đọc văn bản Các em có thể tùy ý viết những gì mình thích trong phạm vi nội dung văn bản.Trong quá trình đọc ban đầu có thể các em chưa có ấn tượng với văn bản, cũng có thể hình thành tâm lí chán nản, đọc qua loa và viết đối phó, giáo viên cần định hướng cho học sinh và đưa ra yêu cầu để tránh tình trạng này Tất nhiên, lúc đầu cách ghi nhật ký này còn mới mẻ, các em chưa biết cách ghi Nên tôi đã đặt ra một vài gợi ý từ những câu hỏi nhỏ, dẫn dắt các em đến vấn đề cần tiếp nhận Tôi đã viết mẫu sau đó hướng dẫn các em ghi vào trọng tâm, tránh ghi vụn vặt, tản mạn Và tôi bắt buộc tất cả các em phải thực hiện Điều này có thể làm xuất hiện trong suy nghĩ của các em những cảm giác bị gò ép vì bị đưa vào khuôn khổ Nhưng tôi cũng sẽ có phần thưởng riêng cho các em có những phần nhật kí hay, sáng tạo và có những khám phá thú vị về văn bản
Chúng ta có thể xác định rằng, muốn hình thành được thói quen đọc và viết nhật kí cảm xúc, phải tiến hành hai bước:
Đầu tiên là việc đọc tác phẩm ở học sinh, điều này rất quan trọng Việc tiếp cận ban đầu với tác phẩm với tâm thế như thế nào? Những khía cạnh của vấn đề đặt ra trong văn bản phải bắt đầu từ đâu? Học sinh có thể lúng túng với bước đầu tiên này, nên giáo viên cần động viên, khuyến khích học sinh kiên nhẫn đọc vài lần, đọc chậm và thật kĩ
Bước thứ hai - bước quan trọng nhất chính là việc định hướng học sinh bày
tỏ suy nghĩ, cảm xúc của cá nhân trước vấn đề đặt ra trong văn bản Việc giúp học sinh thông qua một chi tiết hay một nhân vật, những hoàn cảnh nhất định
mà nhân vật được đặt vào để có những cách cảm cách hiểu sâu sắc nhất Cảm xúc của mỗi người khác nhau, suy nghĩ và cách nhìn nhận cũng khác nhau, vì thế tôi khuyến khích các em tự do sáng tạo, thành thật với cảm xúc và suy nghĩ của chính mình
Trang 8b Hướng dẫn học sinh cách viết và cách thể hiện cảm xúc bản thân
Sau khi xây dựng mẫu nhật kí, tôi cũng đã giới hạn đề tài để học sinh viết như: nhân vật, hình ảnh, chi tiết, lời nhắn nhủ hoặc một lời tâm tình với nhân vật các em yêu thích, ấn tượng cũng có thể bằng hình thức một bức thư chẳng hạn
Từ đó các em có được những cảm nhận đầu tiên, có một hiểu biết nhất định về văn bản Đồng thời, trong quá trình viết các em cũng sẽ nảy sinh những thắc mắc, những điều cần được giải đáp, khiến các em mong chờ đến tiết học để được nói ra những khúc mắc trong lòng Ý nghĩ đó phần nào khiến các em hứng thú với tiết học đến Với việc ghi nhật ký trước khi đến lớp, trong quá trình giáo viên dẫn dắt học sinh khám phá, cảm thụ tác phẩm, các em sẽ chủ động hơn, có thể so sánh những ý kiến, lý giải của thầy cô, của các bạn khác trong lớp với những suy nghĩ của mình đã ghi trong nhật ký Từ đó thôi thúc các em muốn trình bày ý kiến, phát biểu những cảm nhận chủ quan của bản thân, tạo ra một cuộc đối thoại trong nhiều mối quan hệ giữa người học với tác phẩm, giữa người học với thầy cô và người học với nhau
Ví dụ: Đối với văn bản: Lượm- Tố Hữu
Tôi sẽ định hướng cho các em viết cảm nhận ở nhà bằng các câu hỏi gợi ý như sau:
- Đọc xong văn bản em ấn tượng với hình ảnh nào nhất?
- Em có thích chú bé Lượm ở điểm nào?
- Em thấy cái chết của chú bé Lượm có bi thương không? Em có suy nghĩ
gì về cái chết ấy?
Hay văn bản: Lòng yêu nước- E-ren-bua
Các câu hỏi được gợi ý như sau:
- Theo suy nghĩ của em lòng yêu nước là gì?
- Em có nhận xét gì về những biểu hiện của lòng yêu nước được nêu trong văn bản?
- Em sẽ thể hiện lòng yêu nước của mình bằng những việc làm nào?
Đối với văn bản: nếu cậu muốn có một người bạn
Tôi sẽ định hướng bằng những gợi ý:
Trang 9- Theo em điều gì khiến chúng ta vui vẻ và hạnh phúc trong cuốc sống?
- Em nghĩ thế nào nếu chúng ta sống không có bạn bè?
- Để có một người bạn, em cần làm gì?
- Kể về một người bạn em yêu quý
Dựa trên những gợi ý của giáo viên, học sinh hình thành một giới hạn để bày tỏ cảm xúc, suy nghĩ, tránh hiện tượng đi xa, đi lệch và không đúng trong phạm vi văn bản
1.4.2 Biện pháp 2: Thiết kế mẫu nhật kí, khơi gợi cảm hứng của học sinh
Tâm lí lứa tuối học sinh THCS rất dễ xúc động, lại thích khám phá, thích khẳng định, thể hiện bản thân nên tôi khuyến khích các em viết nhật kí trên những mẫu các em tự thiết kế Càng sáng tạo, càng bắt mắt, độc, lạ về hình thức
và hay về nội dung càng tốt
Ví dụ: Đối với văn bản Thánh Gióng các em có thể xây dựng hình tượng
vị anh hùng chống giặc ngoại xâm theo cách của mình, có thể vẽ ra theo trí tưởng tượng của bản thân Kèm theo đó là những tình cảm, cảm xúc, suy nghĩ của các em về nhân vật Qua đó, giúp các em cảm nhận được vẻ đẹp của nhân vật: oai phong, lẫm liệt, hình tượng người anh hùng không màng tính mạng để đánh đuổi giặc ngoại xâm
Thực tế, cái gì càng áp đặt, rập khuôn càng khiến các em nhàm chán và không có tâm thế để tiếp nhận Ngược lại, khơi gợi tính sáng tạo, thỏa niềm đam mê, tự do sẽ giúp học sinh có hứng thú hơn trong việc đọc và khám phá văn bản Với những câu hỏi quen thuộc hay những áp đặt của giáo viên trong cách suy nghĩ, những quan điểm đã theo lối mòn không còn phù hợp với lứa tuổi học sinh hiện nay Các em cần được tôn trọng theo cách được nói, được trình bày những suy nghĩ, quan điểm của bản thân Chính vì vậy, khi cho các
em được tự thiết kế và viết lên dòng suy nghĩ, cảm xúc của mình kết hợp sáng tạo cùng hội họa sẽ khơi gợi cảm hứng và tạo hứng thú cho học sinh
Sau đây là một số mẫu nhật kí của các em:
Trang 10Văn bản: Bài học đường đời đầu tiên
Văn bản: Thạch Sanh