Tiểu luận VH thành thị miền nam giai đoạn 1954-1975: "Hương rừng Cà Mau" từ góc nhìn sinh thái

Tập truyện “Hương rừng Cà Mau” được xuất bản Phù Sa in lần đầu tiên vào năm 1962. Tập truyện ngắn được xếp ở vị trí cao trong số những tác phẩm văn học đặc sắc nhất của Nam Bộ. Với cách dựng truyện đơn giản nhưng hấp dẫn, ngôn ngữ đậm đà màu sắc miền Tây Nam Bộ, “Hương rừng Cà Mau” được xem là một trong những tập truyện ngắn xuất sắc trong sự nghiệp sáng tác của nhà văn Sơn Nam. Tiểu luận này sử dụng ấn bản “Hương rừng Cà Mau” gồm 65 truyện ngắn được Nhà xuất bản Trẻ tái bản lần thứ 6, năm 2014 tại Thành phố Hồ Chí Minh.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HIẾN

- -

VĂN HỌ THÀNH THỊ MIỀN NAM GIAI ĐOẠN 1954-1975

“HƯƠNG RỪNG CÀ MAU” ỦA SƠN NAM

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HIẾN

VĂN HỌ THÀNH THỊ MIỀN NAM GIAI ĐOẠN 1954-1975

“HƯƠNG RỪNG CÀ MAU” ỦA SƠN NAM

TP HỒ C MINH, 3/2022

MỤ LỤ

I PH N MỞ Đ U ……… 1

II PH N NỘI DUNG ……… 2

1 Chương 1 Từ lý thuyết phê bình sinh thái đến “Hương rừng Cà Mau” của Sơn Nam ……… 2

1.1 Lý thuyết phê bình sinh thái ………2

1.1.1 Tổng quan về phê bình sinh thái ……… 2

1.1.2 Các khái niệm về phê bình sinh thái ……… 3

1.2 “Hương rừng Cà Mau” - sự hòa quyện giữa văn chương và sinh thái ……… 6

1.2.1 Vài nét về nhà văn Sơn Nam ……… 6

1.2.2 Tập truyện “Hương rừng cà Mau” ……… 7

2 Chương 2.Dấu ấn sinh thái trong “Hương rừng Cà Mau” của Sơn Nam ……… 10

2.1 Thiên nhiên hoang sơ, khắc nghiệt, dữ dội và sự chinh phục của con người………10

2.2 Thiên nhiên gần gũi, gắn bó với cuộc sống con người ………….… 15

2.3 Thông điệp về mối quan hệ giữa con người với tự nhiên …………. 21

III KẾT LUẬN ……… ……… 22

“HƯƠNG RỪNG CÀ MAU” ỦA SƠN NAM

TỪ G NH N SINH TH I

I Đ T V N ĐỀ

Khi con người nhận ra thiên nhiên là hữu hạn thì vấn đề môi trường càng trở nên bức thiết Con người dần nhận thức được trách nhiệm của mình đối với việc bảo vệ môi trường Nhà văn cũng dấn thân nhập cuộc Những dấu ấn sinh thái trong tác phẩm như là một cách thể hiện quan điểm của nhà văn về sinh thái Tuy nhiên, với sứ mệnh của người cầm bút, nhà văn chọn cách thể hiện phê bình sinh thái qua những tác phẩm văn học mang sắc màu của thẩm mĩ sinh thái

và thể hiện theo cách riêng của họ

Con người đang phải trả giá rất đắt cho việc tự phụ đến mức quên cả cảm thông với thiên nhiên Vấn đề thời sự này đã được nhiều tác giả đề cập: Sơn Nam, Trang Thế y, Bình Nguyên Lộc, Trần Kim Trắc Nhưng nói đến Sơn Nam –vừa là nhà văn, nhà báo vừa là nhà khảo cứu về Nam Bộ; những tác phẩm của ông giúp người đọc có thể hiểu nhiều hơn về thiên nhiên, tập tục tập quán, lối sống, văn hóa của Nam Bộ Có lẽ vì thế mà người Nam Bộ gọi ông bằng nhiều cái tên thân mật, kính trọng như “ông già Nam Bộ”, “pho từ điển sống về miền Nam”, “nhà Nam Bộ học” Trong sự nghiệp sáng tác của ông giai đoạn

1954 – 1975, tác phẩm đáng lưu ý nhất và cũng làm cho Sơn Nam có một vị trí

cao trong văn học Nam bộ là tập truyện “Hương rừng Cà Mau”

Thời gian gần đây, những vấn đề về sinh thái đã đánh động toàn xã hội: môi trường sông, biển bị ô nhiễm làm cá chết hàng loạt; phá rừng bừa bãi dẫn đến sạt lở đất nghiêm trọng; tỉ lệ các chất khí thiên nhiên gây hiệu ứng nhà kính, đặc biệt là khí cacbonic, trong cấu tạo của bầu khí quyển có thay đổi,… Văn hóa ứng xử của con người đối với môi trường được đưa ra soi xét, nhìn nhận và đánh giá Trong các tác phẩm của Sơn Nam, thiên nhiên hoang sơ, dữ dội, đầy cam

go, bất trắc,tuy nhiên thiên nhiên cũng ban tặng cho con người rất nhiều nguồn

lợi Ngoài ra, các tác giả còn chỉ ra trong quan hệ giữa con người với thiên nhiên, thiên nhiên được coi là một thách thức, một trở ngại nhân tình mà con người cần phải chinh phục và chiến thắng

Đã đến lúc con người phải nhìn nhận lại mối quan hệ giữa sinh thái và con người Cách ứng xử của con người đối với môi trường sinh thái phải như thế nào

để vừa đảm bảo phát triển đời sống, vừa không làm hại đến môi trường Và phê bình sinh thái có ý nghĩa lớn lao trong việc làm cho con người nhìn nhận lại tất

cả các vấn đề theo một quan điểm mới là quan điểm sinh thái

Nhiều người cho rằng, các tác phẩm của Sơn Nam là “đặc sản Nam Bộ” vì

mang đặc trưng văn hóa Nam Bộ Ở đây, tiểu luận xem xét tác phẩm “Hương

rừng Cà Mau” ở góc nhìn sinh thái để thấy được bên cạnh nét văn hóa Nam Bộ,

tác phẩm còn mang tính thời sự ; đồng thời nhìn thấy ở ông một khía cạnh khác – một cây bút phê bình sắc sảo bên cạnh sự mộc mạc, chất phác thường thấy trong “ông già Nam Bộ”

II NỘI DUNG

1 hương 1: Từ lý thuyết phê bình sinh thái đến “Hương rừng Cà Mau”

của Sơn Nam

1.1 Lý thuyết phê bình sinh thái

1.1.1 Tổng quan về phê bình sinh thái

Mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên từng được đề cập trong văn chương từ thời cổ đại Tuy nhiên, cảm hứng thiên nhiên trong thơ cổ chưa phải

là cảm hứng phê bình sinh thái Cho đến giữa thế kỉ XX mới có lí luận về phê

trong văn học hiện đại không chỉ là ngợi ca mà còn là những tiếng kêu phản tỉnh, vì lúc này con người đã nhận ra rằng thiên nhiên là hữu hạn Và cũng từ

đây, lí thuyết ph nh sinh th i ecocritisim ra đời

Phê bình sinh thái manh nha từ những năm 70 của thế kỉ XX Tuy nhiên,

đến thập niên 80 thì mới phát triển thành hệ thống mang tính hàn lâm Phê bình

sinh thái đã thay đổi cơ bản cách nhìn nhận, tiếp cận đối tượng, vì trước đây,

nghiên cứu văn học đều lấy con người làm trung tâm, còn bây giờ, phê bình sinh

thái lấy sinh thái làm trung tâm

Các học giả trên thế giới đã đưa ra nhiều tên gọi khác của ph nh sinh thái, như: phê bình xanh (green studies), phê bình văn hóa xanh (green cultural studies), phê bình văn học môi trường (environmental literary criticism) Tên gọi phê bình sinh thái do Wiliam Rueckert khởi xướng vào năm 1978 trong khảo luận “Văn học và sinh thái học: một thử nghiệm mới trong phê bình sinh

thái” (Literature and Ecology: An Experiment in Ecocritism) Mục đích của ông

là ứng dụng sinh thái học và các thuật ngữ sinh thái học vào nghiên cứu văn học (1, tr.138)

Các nhà phê bình sinh thái công bố các tác phẩm vào cuối những năm 60 và

70 của thế kỉ XX nhưng phê bình sinh thái chưa trở thành một phong trào thống nhất Joseph Mecker với công trình “Bi kịch của sự sống sót” (The Comedy of

Survial, 1974) đã đưa ra một vấn đề sau này trở thành cốt yếu của phê bình sinh thái và triết học môi trường: cuộc khủng hoảng môi sinh chủ yếu bắt nguồn từ truyền thống văn hóa phương Tây vốn chia tách văn hóa ra khỏi tự nhiên và dành ưu thế cho văn hóa Thuyết con người là trung tâm (anthropocentrism) vốn tồn tại lâu đời trong văn hóa phương Tây mà bỏ qua lợi ích của môi trường

Đến giữa thập niên 80 của thế kỉ XX, ở phương Tây, phê bình sinh thái phát

triển mạnh mẽ hơn với sự cộng tác của nhiều nhà nghiên cứu Người có công phát triển phong trào phê bình sinh thái là Giáo sư văn học và Môi trường Cheryll Glotfelty người Mĩ Năm 1992, bà sáng lập ra ASLE (the Association

for the Study of Literature and Environment) – iệp hội Nghiên cứu Văn học và Môi trường ASLE có một tờ báo riêng là ISLE (Interdisciplinary Studies in Literature and Environment) – Nghiên cứu Liên ngành Văn học và Môi trường,

ra đời năm 1993 Nhờ đó, phê bình sinh thái đã chính thức trở thành một phong

trào nghiên cứu hàn lâm Năm 1996, Cheryll Glotfelty cùng Harold Fromm xuất bản một tuyển tập các bài viết có tính định hướng quan trọng là “Tuyển tập Phê bình sinh thái: Các mốc quan trọng trong Sinh thái học Văn học” (1996) Trần Thị Ánh Nguyệt, 24/02/2016)

Ở Việt Nam, một số tác giả có những tác phẩm có đề cập vấn đề sinh thái, như: Sơn Nam, Trang Thế y, Bình Nguyên Lộc, Trần Kim Trắc Phê bình

sinh thái cũng là một khuynh hướng nghiên cứu văn học mới được giới thiệu

khoảng 5 năm gần đây thế kỉ XXI), hơn nữa, bản thân nó cũng là một khuynh hướng nghiên cứu văn học chưa hoàn toàn định hình, còn đang trong quá trình

điều chỉnh, hoàn thiện Phê bình sinh thái vận dụng các phương pháp nghiên

cứu liên ngành để xử lí văn bản văn học, vừa đảm bảo tính thực tiễn, vừa đảm bảo tính thẩm mĩ

Có thể nói, hiện nay, trào lưu phê bình sinh thái đang dần dần lan rộng trên

toàn thế giới

1.1.2 Các khái niệm về phê bình sinh thái

Mặc dù có nhiều định nghĩa về phê bình sinh thái của nhiều nhà nghiên cứu (Wiliam Rueckert, Joseph Meeker… , nhưng ở đây, tiểu luận xin trích dẫn hai định nghĩa tiêu biểu, một đại diện cho phê bình văn học phương Tây (Cheryll Glotfelty) và một đại điện cho phương Đông Vương Nặc

Định nghĩa của Cheryll Glotfelty về phê bình sinh thái rất giản dị và rõ ràng:

“Nói một cách đơn giản, phê bình sinh thái là việc nghiên cứu mối quan hệ giữa

văn học và môi trường tự nhiên” Trần Thị Ánh Nguyệt, 24/02/2016) Theo

Nguyễn Thị Tịnh Thy (2017), nếu sử dụng định nghĩa nêu trên của Cheryll

Glotfelty thì “sẽ thiếu đi tính chất nghệ thuật của phê bình văn học” [1, tr.152]

Còn ở phương Đông, nhà nghiên cứu Vương Nặc định nghĩa: “Phê bình sinh

thái là phê bình văn học nghiên cứu mối quan hệ giữa văn học và tự nhiên từ định hướng tư tưởng của chủ nghĩa sinh thái, đặc iệt là chủ nghĩa chỉnh thể sinh thái Nó phải phơi bày nguồn gốc văn hóa tư tưởng của nguy cơ sinh thái được phản ánh trong tác phẩm văn học, đồng thời khám phá thẩm mĩ sinh thái

và iểu hiện nghệ thuật của nó trong tác phẩm” [1, tr.153]

Các định nghĩa của Cheryll Glotfelty và Vương Nặc được đa số các nhà nghiên cứu chấp nhận Tuy nhiên, ở phương Đông, Trung Quốc chuộng định nghĩa của Vương Nặc hơn Cũng theo ý kiến của Nguyễn Thị Tịnh Thy, định nghĩa của Vương Nặc có điểm khác biệt so với các nhà nghiên cứu phương Tây

là “có chú ý đến đặc trưng thẩm mĩ của phê bình sinh thái qua đề xuất khám phá

thẩm mĩ sinh thái và iểu hiện nghệ thuật của nó trong tác phẩm” Tuy nhiên,

Nguyễn Thị Tịnh Thy cũng cho rằng định nghĩa của Vương Nặc còn hạn chế ở

ch “nếu đòi hỏi phê bình sinh thái phải phơi bày nguồn gốc văn hóa tư tưởng

của nguy cơ sinh thái thì đã khuôn hẹp đối tượng khảo sát, ỏ qua những thành tựu không chứa nguy cơ sinh thái như trong một số tác phẩm thơ chữ Hán các nước Đông Á, thơ Haiku Nhật Bản, văn học đồng quê phương Tây…” [1, tr.156-

157]

Tổng hợp một số định nghĩa và trên cơ sở phân tích định nghĩa của Vương Nặc, Nguyễn Thị Tịnh Thy (2017) đã đưa ra định nghĩa phê bình sinh thái như

sau: “Phê bình sinh thái là phê bình văn học nghiên cứu mối quan hệ giữa văn

học và tự nhiên từ định hướng tư tưởng của chủ nghĩa sinh thái, đặc iệt là chủ nghĩa chỉnh thể sinh thái thông qua việc khám phá thẩm mĩ sinh thái và iểu hiện nghệ thuật của nó trong tác phẩm” [1, tr.157]

Với đề tài “Hương rừng Cà Mau của Sơn Nam dưới góc nhìn sinh thái”,

chúng tôi chọn định nghĩa của Nguyễn Thị Tịnh Thy để định hướng nghiên cứu,

vì văn chương mang dấu ấn sinh thái không thể tách rời tính thẩm mĩ, và ở đây,

là thẩm mĩ sinh thái

1.2 “Hương rừng Cà Mau” - sự hòa quyện giữa văn chương và sinh thái

1 2 1 Vài nét về nhà văn Sơn Nam

Nhà văn Sơn Nam tên thật là Phạm Minh Tài, sinh ngày 11 tháng 12 năm

1926 tại làng Đông Thái, quận An Biên, tỉnh Rạch Giá nay thuộc xã Đông Thái, huyện An Biên, tỉnh Kiên Giang Do nhầm lẫn của nhân viên hộ tịch nên tên của ông bị viết sai thành Phạm Minh Tày Thời thơ ấu, Sơn Nam được đắm mình trong hương sắc của cõi rừng U Minh với muôn vàn cỏ cây, hương thơm

và mật ngọt Những ký ức đó đã trở thành vốn sống, nguồn cảm hứng bất tận trong những sáng tác của Sơn Nam sau này Suốt thời niên thiếu, ông tham gia Thanh niên Tiền phong giành lấy chính quyền ở địa phương, rồi lần lượt tham gia công tác ở ội Văn hóa cứu quốc tỉnh, phòng chính trị quân khu, phòng văn nghệ Ban tuyên huấn xứ ủy Nam Bộ Cùng thời điểm đó, bút danh Sơn Nam ra đời như một cách để tưởng nhớ người phụ nữ Khmer - mẹ của ông - đã nuôi ông

từ thời thơ ấu Sơn là một họ lớn của người Khmer, Nam là để nhắc nhớ mình là người phương Nam Sau iệp định Giơ-ne-vơ ông về lại Rạch Giá Năm 1955,

ông lên Sài Gòn cộng tác với các báo: Nhân loại, Công lý, Ánh s ng, Tiếng

chuông, Lẽ sống… Năm 1960 - 1961, ông bị chính quyền Việt Nam Cộng hòa

bắt giam ở nhà lao Phú Lợi Ra tù, ông tiếp tục làm báo, viết văn và khảo cứu về Nam Bộ Sau năm 1975, ông tiếp tục hoạt động trên lĩnh vực văn hóa nghệ thuật Ông là hội viên ội nhà văn Việt Nam, thành viên Ban chấp hành ội liên hiệp văn học nghệ thuật và Ban chấp hành ội nhà văn Thành phố ồ Chí Minh Có thể nói, cuộc đời Sơn Nam vô cùng phong phú và đa dạng Ông đã chứng kiến những bước ngoặt lớn của lịch sử và trải qua nhiều thăng trầm trong cuộc sống Vốn là nhà văn sống dưới chế độ cũ nên để tồn tại và phát triển cùng

sự nghiệp văn chương, Sơn Nam đã chọn cho mình một cách viết riêng theo kiểu dã sử hiện đại và khảo cứu lịch sử về vùng đất Nam Bộ trong những ngày đầu đi khai hoang mở đất Với cách viết này, ông đã thu hút được sự quan tâm

từ đông đảo bạn đọc và tránh được sự kiểm soát gắt gao từ chính quyền Sài Gòn

Tác phẩm đầu tay của Sơn Nam là một tập thơ mang tựa đề “Lúa reo”, do

hội văn hóa kháng chiến Kiên Giang xuất bản năm 1948 Và sau đó, với hai

truyện ngắn “B n rừng Cù Lao Dung” và “Tây đầu đỏ” sáng tác năm 1952 -

1953, Sơn Nam đã ghi lại dấu ấn trên các văn đàn khi ông giành được giải nhất trong cuộc thi viết do Ủy ban Kháng chiến - ành chính Nam Bộ tổ chức Đến thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, sự nghiệp sáng tác của Sơn Nam đạt đến đỉnh

cao, với sự ra đời của nhiều tập truyện lớn như “Hương rừng Cà Mau”, “Hai

cõi U Minh”…; các tiểu thuyết “Chim quy n xuống đất”, “Bà chúa hòn”; các

tập khảo cứu “Văn minh miệt vườn”, “T m hiểu đất Hậu Giang” và “Lịch sử đất

sử hình thành, đấu tranh và phát triển của mảnh đất Nam Bộ xa xưa Đó là những cống hiến không phải ai cũng có được Sơn Nam qua đời ngày 13 tháng 8 năm 2008 tại thành phố ồ Chí Minh, nhưng tên tuổi và dấu ấn của ông trong sự nghiệp văn chương về đề tài Nam Bộ sẽ còn sống mãi và trở thành niềm cảm hứng bất tận cho những thế hệ sau khao khát được khám phá mảnh đất này

1 2 2 Tập truyện “Hương rừng cà Mau”

Tập truyện “Hương rừng Cà Mau” được xuất bảnPhù Sa in lần đầu tiên vào năm1962 Tập truyện ngắn được xếp ở vị trí cao trong số những tác phẩm văn học đặc sắc nhất của Nam Bộ Với cách dựng truyện đơn giản nhưng hấp dẫn,

ngôn ngữ đậm đà màu sắc miền Tây Nam Bộ, “Hương rừng Cà Mau” được xem

là một trong những tập truyện ngắn xuất sắc trong sự nghiệp sáng tác của nhà

văn Sơn Nam Tiểu luận này sử dụng ấn bản “Hương rừng Cà Mau” gồm 65

truyện ngắn được Nhà xuất bản Trẻ tái bản lần thứ 6, năm 2014 tại Thành phố

ồ Chí Minh

Tập truyện “Hương rừng Cà Mau” tuyển tập những câu chuyện viết về cuộc

sống mưu sinh, phong tục, tập quán của con người đất mũi với những nghề đặc trưng như: câu cá sấu, bắt rắn, săn bắt heo rừng M i câu chuyện được Sơn Nam ghi chép lại đúng như những gì nó đã xảy ra Trong vùng đất ấy luôn ẩn chứa bao điều thú vị về thiên nhiên - đất nước - con người với những yếu tố lạ

đã thu hút thị hiếu của con người nơi khác Nhân vật của Sơn Nam trong tập truyện chủ yếu hoạt động trong môi trường làng rừng, trong những xóm ấp còn hoang dã, họ biểu hiện tính cách bằng hành động và giọng nói mang tính hài hước Cũng chính trên những mảnh đất ấy, thời xa xưa đã có rất nhiều người tự xưng là hảo hán lớn, lập nên những băng đảng quậy phá trong các làng ấp, trên

các kênh rạch Những câu chuyện như “Đảng c nh uồm đen”, “Đảng xăm

mình” đã ghi lại dấu tích một thời về vùng đất cuối cùng trong hành trình khai

hoang mở đất Ngoài ra, truyện ngắn Sơn Nam cũng thường viết về những ông già, đó là những nhân vật trải nghiệm cuộc đời Trải qua bao hạnh phúc, đắng cay, họ hiểu được cách đối nhân xử thế vì biết rằng cuộc đời m i con người là

có hạn Khi phải đối mặt với cuộc sống mưu sinh, nhân vật của Sơn Nam thường hòa mình vào cuộc sống như khuất phục thiên nhiên, nhưng ẩn sâu bên trong họ

là những trí khôn và sức mạnh tiềm tàng không dễ gì khuất phục Với giọng điệu rất riêng, văn của Sơn Nam không trau chuốt tới từng câu chữ nhưng trong m i câu chữ luôn căng tràn sức sống, trên m i câu văn đều thể hiện một lối nói mộc mạc, chân thành của người dân Nam Bộ Với lối kể chuyện rất riêng, Sơn Nam dẫn dắt người đọc về thế giới của vùng sông nước với cách dựng truyện lần lượt, tuần tự theo không gian, thời gian Mặc dù không phải tác phẩm nào trong tập truyện cũng đặc sắc nhưng trong m i câu chuyện đều có những chi tiết ấn tượng

như cuộc chiến của ông Năm Tự với Con heo khịt truyện Con heo khịt), ông Năm ên bắt cá sấu truyện Bắt sấu rừng U Minh Hạ , chú Tư Đức câu con sấu

trên “Sông Gành Hào” và trong tập truyện này cũng có những câu chuyện rất hay như “Mùa len trâu”, “Hương rừng”, “H t ội giữ rừng”, “Con Bảy đưa

đò” Xuyên suốt các tác phẩm, chúng ta thấy sự xuất hiện của những địa danh

rất thực như Rạch Giá, Kiên Giang, Cà Mau qua đó tác giả đã dựng lên những làng quê sống động với hình ảnh con người xuất hiện trong những không gian bình dị, hiền hòa, thơ mộng, gần gũi và gắn bó mật thiết với thiên nhiên Chuyện bắt đầu từnhững điều bình dị nhất là cách ăn, cách ở, lối sống, sinh hoạt của người dân đến những cuộc chiến đấu với thiên nhiên oanh liệt Đánh cọp, bắt cá sấu, len trâu, hạ từng đàn khỉ, bẫy heo rừng chuyên phá hoại mùa màng sống giữa vùng quê trù phú, con người cũng phải gồng mình lên chiến đấu để giành giật sự sống và bảo vệ cuộc sống yên bình nơi đây

Đọc qua tất cả 65 truyện ngắn, chúng ta thấy mảng đề tài chính, xuyên suốt tác phẩm được tác giả hướng tới đó là chủ đề thiên nhiên, cuộc sống, con người

sự chiến thắng của con người trước những khó khăn, thử thách với thiên nhiên Thiên nhiên Nam Bộ như lòng mẹ; vừa chan hòa gần gũi nhưng cũng vô cùng

dữ dằn, ghê rợn Dựa vào hoàn cảnh sống của người dân Nam Bộ được tác giả ghi lại tại hai thời điểm, người viết chia tập truyện thành hai mảng thời gian chính là thời di dân khai hoang và giai đoạn Pháp thuộc Trong những tác phẩm viết về đề tài khai hoang, yếu tố thời gian được tác giả làm mờ đi chính vì vậy chúng ta không thể xác định rõ thời điểm tác phẩm ra đời Chỉ biết rằng, những tác phẩm đó được sáng tác trong phạm vi đề tài miệt vườn, lấy bối cảnh là không gian sông nước, xoay quanh cuộc sống của những con người giữa chốn U Minh hoang sơ dữ dội Với những truyện ngắn còn lại, tác giả để mốc thời gian

cụ thể vào khoảng năm 1930- 1946 Qua bối cảnh thiên nhiên, xã hội trong m i câu chuyện, tác giả mong muốn cung cấp cho bạn đọc cái nhìn toàn diện nhất về quê hương ông trong những ngày gian khó Với tập truyện ngắn này, Sơn Nam

đã chạm tới những vấn đề nóng của thế giới hậu hiện đại đó chính là sinh thái

Trong tác phẩm “Nh n lại một chặng đường văn học” (2000) do NXB Thành

phố ồ Chí Minh ấn hành, nhà nghiên cứu văn học Trần ữu Tá đã nhận xét:

“Đất nước, lịch sử và con người Nam Bộ đã được Sơn Nam say sưa phản nh trong tập truyện Hương rừng Cà Mau Miền đất Hậu Giang chạy dài từ Long Xuy n, Châu Đốc tới Rạch Gi , Cà Mau và những con người sống ở đó đem lại cho t c giả những cảm xúc say người… T c giả đã không t ch những nỗ lực chinh phục thi n nhi n của người dân miền Nam khỏi tinh thần chiến đấu anh dũng để ảo vệ qu hương đất nước của họ” [4, tr.72]

2 hương 2: Dấu ấn sinh thái trong “Hương rừng Cà Mau” của Sơn Nam

2.1 Thiên nhiên hoang sơ, khắc nghiệt, dữ dội và sự chinh phục của con người

Khoảng thế kỷ XVII – XVIII, phần lớn đất đai ở Nam Bộ vẫn còn là rừng hoang cỏ rậm, trũng thấp sình lầy nên người dân trong những ngày đầu đi khai hoang mở đất ngoài việc phải đương đầu với sự khắc nghiệt của thiên nhiên, họ còn phải lo chống lại các loại thú dữ, cá sấu, mu i mòng, rắn rết, cùng nhiều thứ bệnh tật hiểm ác Thời kỳ này, đại bộ phận đất đai còn bị ngập úng vào mùa mưa, thiếu nước ngọt vào mùa khô, nhiều vùng nhiễm phèn, mặn nghiêm trọng Chính môi trường này đã tạo điều kiện thuận lợi cho nhiều loại chuột bọ, sâu bệnh phá hoại mùa màng phát triển Trong nhiều câu ca dao, chuyện kể đã nói lên n i lo sợ của người dân thời bấy giờ trước khung cảnh hoang sơ huyền bí của đất rừng phương Nam: “Chèo ghe sợ sấu cắn chưn/ Xuống sông sợ đỉa l n rừng sợ ma” Nét hoang sơ huyền bí của nơi đây đã từng in dấu trong ca dao:

“Rừng thi ng nước độc, thú ầy/ Muỗi k u như s o thổi, đỉa lội đầy như nh

canh” Thậm chí: “Cỏ mọc thành tinh, rắn đồng iết g y” Giữa thiên nhiên

hoang sơ, hùng vĩ có thú dữ hoành hành, con người trong buổi đầu khi mới đặt chân đến vùng đất này đều cảm thấy lạ lẫm trước một khung cảnh thiên nhiên

mà ở nơi quê cha đất tổ họ chưa từng gặp phải Rừng rậm thâm u, chướng khí

mù sương, mu i mòng đỉa vắt đã trở thành n i ám ảnh đầu tiên của con