CÁI NHÌN NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN
Khái niệm cái nhìn nghệ thuật
Trong quá trình phản ánh đời sống, các nhà văn thể hiện cái nhìn chủ quan của mình về sự vật, hiện tượng và con người, từ đó bộc lộ ý nghĩa của đời sống Cái nhìn nghệ thuật đóng vai trò quan trọng trong sáng tạo nghệ thuật Viện sĩ Nga M.B.Khrapchenko nhấn mạnh rằng chân lý cuộc sống trong sáng tác nghệ thuật chỉ tồn tại bên trong cái nhìn cá nhân của từng nghệ sĩ, không tách rời khỏi đặc điểm tư duy hình tượng và bút pháp sáng tác của họ.
Khái niệm về cái nhìn nghệ thuật đã được các nhà thi pháp Nga giới thiệu từ đầu thế kỷ XX, và được M Bakhtin phát triển, hiện nay đã trở thành một phần quan trọng trong thi pháp học hiện đại.
Nhà văn Pháp Mácxen Prutxt nhấn mạnh rằng phong cách của nhà văn và nhà họa sĩ không chỉ là kỹ thuật mà còn là cái nhìn, thể hiện tài năng và cá tính của tác giả Cái nhìn này được bộc lộ qua tri giác, cảm quan và quan sát, giúp phát hiện cái đẹp, cái xấu, cái hài hước và cái bi thương Nó xuất phát từ cá nhân, mang theo thị hiếu và cảm xúc yêu ghét, đồng thời gắn liền với liên tưởng, tưởng tượng và cảm giác nội tâm Cái nhìn có khả năng đặt các thuộc tính khác nhau bên cạnh nhau hoặc tách rời thuộc tính khỏi sự vật một cách trừu tượng.
Trong cuốn "Dẫn luận thi pháp học", GS Trần Đình Sử định nghĩa rằng cái nhìn là một năng lực tinh thần đặc biệt của con người, cho phép thâm nhập sâu vào bản chất của sự vật.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên giúp nhận diện và khám phá những đặc điểm của sự vật mà vẫn giữ được sự toàn vẹn thẩm mỹ của nó, từ đó tạo ra những góc nhìn đa dạng trong nghệ thuật.
Sáng tạo nghệ thuật bao giờ cũng gắn liền với một tư tưởng nhất định
Tư tưởng của tác giả thể hiện qua cái nhìn nghệ thuật độc đáo, phản ánh đời sống một cách sâu sắc GS Trần Đình Sử nhấn mạnh rằng, nếu thiếu sự chú ý đến cái nhìn nghệ thuật của nhà văn, người phê bình sẽ khó khăn trong việc đánh giá đúng giá trị và sự phong phú của tác phẩm.
Trong nghệ thuật, cái nhìn được thể hiện qua các chi tiết, vì chúng là điểm nhấn của cái nhìn Chi tiết không chỉ là vật được quan sát mà còn mang tính tổng quát, phản ánh hệ thống nghệ thuật của nghệ sĩ Nó biểu hiện đặc điểm và nhận thức của nghệ sĩ về thế giới xung quanh, thể hiện quan điểm riêng của họ Nhờ vào chi tiết, nhà văn có thể phát hiện ra những mối quan hệ, đặc điểm và màu sắc mới, cho thấy rằng chi tiết chính là bút pháp của tác giả.
Chi tiết trong tác phẩm thể hiện cái nhìn sâu sắc của nhà văn về cuộc sống Khi nhà văn tập trung vào một khía cạnh cụ thể, điều đó cho thấy họ có sự am hiểu thực thụ Sự chú ý của từng tác giả đến các vấn đề khác nhau giúp độc giả nhận ra thế mạnh và phong cách viết riêng biệt của họ.
Trong tác phẩm "Chí Phèo", chi tiết kết thúc đầy bi thương khi Chí Phèo đâm chết Bá Kiến và sau đó tự sát đã tạo nên một cú sốc lớn Thị Nở, nhân vật quan trọng, nhìn xuống bụng và bất ngờ nhận ra điều gì đó, phản ánh sự đau đớn và bi kịch của cuộc sống mà họ phải chịu đựng.
Cái lò gạch bỏ hoang gần nhà không chỉ phản ánh sự bế tắc của người nông dân mà còn thể hiện cái nhìn sâu sắc của Nam Cao về xã hội Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám Chi tiết nghệ thuật này góp phần làm rõ quan điểm của nhà văn, như Banzắc đã nói: “Chi tiết nhỏ làm nên nhà văn lớn” Chính chi tiết độc đáo và giàu ý nghĩa này đã tạo nên sắc thái cho hình tượng Chí Phèo, đồng thời làm nổi bật cái nhìn nghệ thuật của Nam Cao.
Cái nhìn nghệ thuật đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành hình tượng tác giả Giáo sư Trần Đình Sử trong cuốn Dẫn luận thi pháp học đã chỉ ra rằng hình tượng tác giả thể hiện qua cách nhìn riêng biệt, độc đáo và nhất quán, mang ý nghĩa tư tưởng, đạo đức và thị hiếu.
Cái nhìn độc đáo của nhà văn về thế giới không chỉ thể hiện qua nội dung tư tưởng mà còn qua phong cách riêng của họ Quan niệm nghệ thuật về con người trong thi pháp học phản ánh cách cảm thụ và lý giải của chủ thể sáng tác Văn học, với bản chất là nhân học, là nghệ thuật mô tả và biểu hiện con người Dù miêu tả thần linh, ma quỷ, đồ vật hay con vật, các tác phẩm văn học đều truyền tải những giá trị nhân sinh sâu sắc.
"Nhân học" mang một ý nghĩa phong phú, bao gồm tất cả những gì liên quan đến con người trong văn học Nó thể hiện từ các khía cạnh xã hội đến thuộc tính tự nhiên, từ hữu thức đến vô thức, từ dã man đến văn minh, từ tội ác đến đạo đức, và từ quá khứ đến tương lai Văn học không chỉ phản ánh sự đa dạng của con người mà còn yêu cầu người sáng tác phải có hiểu biết và cảm nhận sâu sắc về nhân sinh.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên, việc thể hiện hình tượng con người trong văn học không chỉ đơn thuần là một biện pháp, mà còn tạo nên chiều sâu và tính độc đáo cho nhân vật Quan niệm nghệ thuật về con người giúp giải thích và cảm nhận, cho thấy con người được thể hiện qua các nguyên tắc và phương tiện nghệ thuật, từ đó tạo ra giá trị thẩm mỹ cho hình tượng Điều này ảnh hưởng đến cả quá trình sáng tác và tiếp nhận văn học, khẳng định vai trò quan trọng của nó trong nghiên cứu thi pháp học.
Trong nghệ thuật sáng tạo, mỗi nhà văn mang đến một góc nhìn riêng Nguyễn Tuân, với cái nhìn độc đáo của mình, luôn khắc họa con người qua phẩm chất tài hoa và tài tử Điều này thể hiện rõ nét qua nhân vật Huấn Cao trong tác phẩm "Chữ người tử tù" và hình tượng người lái đò trong "Người lái đò Sông Đà" từ tùy bút "Sông Đà".
Cái nhìn nghệ thuật trong truyện ngắn Kim Lân
1.2.1 Cái nhìn nghệ thuật giàu lòng nhân hậu về cuộc sống, con người làng quê Việt Nam
Nhà văn Kim Lân bắt đầu cái nhìn nghệ thuật từ hiện thực cuộc sống, nhưng mỗi tác giả lại có cách nhìn riêng Ông quan niệm sâu sắc về nghề viết, từ đó hình thành cái nhìn nhân hậu về cuộc sống và con người làng quê Việt Nam Kim Lân từng chia sẻ: “Tôi nghĩ nhà văn cũng là một con người như mọi người, cũng đầy những khuyết tật những cá tính riêng nhưng khi đã là người viết văn, ngồi trước trang giấy trắng thì hình như lúc ấy mình sống, mình nghĩ đẹp hơn.” Văn chương chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó làm cho lòng người trở nên trong sạch và thanh cao, hướng đến những điều cao đẹp và thiêng liêng trong cuộc sống.
Văn chương được coi như một đạo làm người, một tôn giáo đòi hỏi sự thương yêu giữa con người, quyền làm người, và giá trị bình đẳng, tự do, bác ái.
[21,tr.267] Do vậy, Kim Lân đã có cái nhìn thật nhân hậu và trách nhiệm
Những người có tài năng viết văn, làm thơ thường thể hiện bản thân một cách tự nhiên và đầy hứng khởi, điều này có thể mang lại sự sinh động cho tác phẩm và thu hút độc giả Tuy nhiên, nhà văn Kim Lân lại không đi theo con đường này trong sáng tác của mình.
Kim Lân không phải là người ngại viết, mà ông từng trải qua nhiều đêm trăn trở, chuẩn bị giấy bút và không gian sáng tác nhưng vẫn không thể viết nên câu chữ Ông hiểu rằng văn chương, giống như các loại hình nghệ thuật khác, quan trọng ở chất lượng hơn là số lượng.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
Văn chương đối với Kim Lân là một điều thiêng liêng, ông chỉ viết khi cảm thấy đó là máu thịt của mình Ông tạo ra những tác phẩm thân thuộc, phản ánh đạo lý cuộc sống và mang đến cái nhìn nghệ thuật đầy nhân hậu về hiện thực Nghề văn của ông không chỉ là vinh quang mà còn là nỗi nhọc nhằn, khi phải gắn bó với những ý tưởng và cảm xúc, tạo ấn tượng sâu sắc cho người đọc thông qua hình tượng nghệ thuật.
1.2.1.1 Cái nhìn nghệ thuật giàu lòng nhân hậu về cuộc sống làng quê Việt Nam Để tạo ra cái nhìn nghệ thuật chân chính, Kim Lân đã sống hết mình với những cảnh đời lầm than đau khổ Cảnh đời đó nằm ngay trong đời ông, trong những con người gần gũi thân thiết với ông Suốt một đời cầm bút, Kim Lân đã chắt lọc ra những gì mình sống, mình biết để viết thành văn Do vậy những tác phẩm của ông sống mãi với kí ức bản thân và neo đậu vĩnh hằng trong trái tim người đọc
Sinh ra và lớn lên tại mảnh đất Kinh Bắc giàu truyền thống văn hóa, Kim Lân đã thấm nhuần vẻ đẹp của quê hương với đồng ruộng phù sa màu mỡ và dòng Sông Hồng mộc mạc, sâu lắng Những câu ca dao nơi đây đã để lại trong lòng nhà văn những cảm xúc sâu sắc và xao động.
Con cò lặn lội bờ sông
Gánh gạo đưa chồng tiếng khóc nỉ non
Miền quê đã hình thành trong Kim Lân cái nhìn sâu sắc về cuộc sống với những cảnh đời lam lũ, thể hiện sự vất vả của người nông dân Việt Nam qua hình ảnh "lặn lội thân cò", một nắng hai sương Cái nhìn này phản ánh cái nghèo khó và nỗ lực không ngừng của họ trong suốt cuộc đời.
Sống làng quê là một phần không thể thiếu trong văn hóa miền quan họ vùng Kinh Bắc, nơi những câu hát giao duyên vang vọng, thể hiện tâm hồn và tình cảm của người dân nơi đây.
Tiền xinh em đi chợ Giầu Mua trầu cánh phượng mua câu tự tình
Làng Phù Lưu là một biểu tượng của truyền thống văn hóa Kinh Bắc, nơi mà văn hóa cộng đồng đã in sâu vào tâm trí của nhà văn Kim Lân Tầm nhìn của ông được hình thành từ những phong tục, tập quán và những câu chuyện xưa, cùng với sự hiện diện của văn minh thương nghiệp Dấu ấn văn hóa trong cái nhìn của Kim Lân còn thể hiện qua hoạt động tại đình làng, nơi có kiến trúc bề thế, được công nhận là một trong những ngôi đình có giá trị lịch sử quý hiếm của Việt Nam Đặc biệt, làng Phù Lưu còn nổi bật với Ba khu Ngõ Mái, tạo nên nét riêng biệt cho vùng đất này.
Khu cư trú dân Phù Lưu chủ yếu buôn bán các mặt hàng như trầu không, gáo, muôi và đồ dùng từ sọ dừa như rổ rá, giần sàng, nồi đất Người dân thường mặc váy đụp, vá một miếng vải dày ở mông để sử dụng lâu bền Chợ làng xa xôi, trong những ngày mưa trơn, nhiều người đã bị trượt chân và làm vỡ nồi đất, khiến nước mắt họ chảy cùng với nước mưa Cuộc sống của người dân nơi đây không phải là lười biếng, nhưng vẫn đầy khó khăn và thiếu thốn.
Khu vực này tập trung những cư dân nghèo khó, dù đã sống nhiều thế hệ vẫn chỉ là người ngụ cư Nhiều quy định của làng cấm họ tham gia vào các hoạt động cộng đồng tại đình, cũng như không cho phép họ mua chức danh, dù chỉ là danh nghĩa.
Nhiều người trong làng Phù Lưu không có tiếng nói và không tham gia vào các hoạt động cộng đồng Họ nhận ruộng khoán để nộp sản phẩm thóc, trong khi những chủ ruộng trước đây, do tổ tiên khai khẩn rừng, đã chuyển sang buôn bán và trở nên khá giả Những người này đã xây dựng nhà cửa khang trang, từ nhà gạch ngói đến nhà bê tông cốt thép, mở cửa hiệu để kinh doanh.
Khu vực này chủ yếu có dân cư làm các công việc tạp dịch Một số người có ít vốn đầu tư vào nghề bán rong, chuyên cung cấp các loại bánh tự chế biến như bánh đúc chấm tương và bánh đa.
Khoai lang, bánh trôi và chay là những món ăn quen thuộc, trong khi khoai sọ luộc được xiên thành que và chấm với muối vừng Ngoài ra, công việc may vá, chăm sóc người già ốm yếu, và gánh nước thuê cũng được nhắc đến Những công việc này thường bị coi là hèn mọn, từ đào huyệt, bốc mộ, đến rửa xương và đòi nợ thuê, thể hiện sự khắc nghiệt trong cuộc sống hàng ngày.