HOÀN THIỆN CƠ CHẾ PHÁP LÝ THỰC HIỆN DÂN CHỦ CƠ SỞ

Dân chủ là hình thức tổ chức thiết chế chính trị của xã hội dựa trên việc thừa nhận nhân dân là nguồn gốc của quyền lực, thừa nhận nguyên tắc bình đẳng, tự do và quyền con người. Dân chủ cũng được vận dụng vào tổ chức và hoạt động của những tổ chức và thiết chế chính trị nhất định. Là hình thức tổ chức chính trị của Nhà nước, dân chủ xuất hiện cùng với sự xuất hiện của Nhà nước, như vậy dân chủ là một phạm trù lịch sử, cũng như các biểu hiện khác của hình thái ý thức xã hội, dân chủ do tồn tại xã hội quyết định, do phương thức sản xuất vật chất của xã hội quyết định; và do đó, trình độ của phương thức sản xuất khác nhau tất yếu dẫn đến sự khác nhau về trình độ dân chủ (mức độ thực hiện dân chủ và dân chủ hoá trong xã hội). Dân chủ biến đổi và phát triển không ngừng cả về chất và lượng trong từng giai đoạn phát triển của lịch sử xã hội loài người. Tuy nhiên, dân chủ với tính cách là giá trị xã hội, là thành quả giá trị nhân văn trước hết được sinh ra từ phương thức tổ chức hợp tác sản xuất vật chất và cấu kết cộng đồng giữa người với người thì đã tồn tại ngay từ xã hội cộng sản nguyên thuỷ. Và do đó, với ý nghĩa này, dân chủ sẽ tồn tại và phát triển cùng với sự tồn tại và phát triển của con người, là một trong những phương thức tồn tại của con người ngay cả khi Nhà nước đã biến mất.

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

LUẬT

HÀ NỘI - 2016

Mã số: 62 38 01 01

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS TS NGUYỄN THỊ VIỆT HƯƠNG

HÀ NỘI - 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định.

Tác giả luận án

Nguyễn Tiến Thành

1.3 Nhận xét chung về tình hình nghiên cứu và những vấn đề đặt ra cần

Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOÀN THIỆN CƠ CHẾ PHÁP LÝ THỰC HIỆN DÂN CHỦ CƠ SỞ Ở VIỆT NAM 32

2.2 Khái niệm, đặc điểm, vai trò của cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở 412.3 Các thành tố của cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở 492.4 Tiêu chí hoàn thiện cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở 60

Chương 3: THỰC TRẠNG CƠ CHẾ PHÁP LÝ THỰC HIỆN DÂN CHỦ

CƠ SỞ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 713.1 Thực trạng xây dựng các nguyên tắc thực hiện dân chủ cơ sở 71

3.3 Thực trạng thiết chế thực hiện dân chủ cơ sở 903.4 Thực trạng các điều kiện đảm bảo thực hiện dân chủ cơ sở 993.5 Thực trạng tác động của cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở 103

Chương 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CƠ CHẾ PHÁP LÝ THỰC HIỆN DÂN CHỦ CƠ SỞ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 1174.1 Dự báo những chuyển biến của xã hội tác động đến quá trình hoàn thiện

cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam 1174.2 Quan điểm hoàn thiện cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trên phương diện nhận thức luận, quyền lực nhân dân trong mọi xã hội hiện

đại đều có thể và cần thiết thể hiện theo hai phương thức: dân chủ đại diện, dân chủtrực tiếp và thực hiện trên các phạm vi không gian của đất nước Điều đó bao hàmcách hiểu, nhân dân - với vị thế chủ thể quyền lực, có thể trao quyền cho cá nhânhay tổ chức đại diện cho mình để thực hiện quyền lực nhân dân đồng thời nhân dâncũng có thể tự mình bày tỏ ý chí của mình để trực tiếp thực hiện quyền lực nhândân Nói cách khác, mặc dù làm chủ thông qua con đường nhà nước là phương thứclàm chủ thông dụng và hữu hiệu nhưng nhân dân không thể trao hết quyền lực chonhà nước Do nhiều nguyên nhân khác nhau, Nhà nước luôn vấp phải những lỗi hệthống và nhân dân luôn gặp khó khăn trong việc kiểm soát hoạt động của các cơquan Đảng và Nhà nước nhằm đảm bảo quyền lực nhân dân Vì vậy, nhân dânkhông thể đặt cược toàn bộ vào nhà nước Nhân dân phải tự mình - thông quanhững hình thức khác nhau, trực tiếp thực hiện quyền của chủ nhân quyền lực Điềunày thể hiện rõ nét nhất tại địa bàn cơ sở Cách đặt vấn đề đó đã chỉ ra nhu cầu phảitìm kiếm căn cứ lý thuyết để tạo khung tư duy cho việc xác lập các cơ chế bảo đảmquyền lực thuộc về nhân dân, trong đó - như một tất yếu - có cơ chế pháp lý thựchiện dân chủ cơ sở

Trên phương diện thực tiễn, Đảng ta luôn coi trọng nhân dân, luôn xác định

vị thế chủ thể quyền lực của nhân dân và phấn đấu vì lợi ích của nhân dân Trongquá trình đổi mới, tính pháp quyền của Nhà nước, nền dân chủ xã hội chủ nghĩa(XHCN) đã từng bước được xây dựng, củng cố Bước tiến đó đã có khả năngthâm nhập sâu rộng vào mọi lĩnh vực hoạt động của Nhà nước, vào đời sống xãhội trên nhiều vùng của đất nước, đang tạo ra những mô hình, những điển hình cósức lan tỏa lớn Tuy nhiên, trong thực tế, cơ chế bảo đảm quyền lực thuộc về nhândân vẫn đang tồn tại những bất cập Một mặt, tuy Hiến pháp 2013 đã có nhữngthay đổi quan trọng trong ghi nhận chủ quyền nhân dân và các cơ chế thực thi dânchủ nhưng trên thực tế, quá trình triển khai thi hành Hiến pháp mới đượckhởi

động, mặt khác, dân chủ cơ sở ở nước ta chưa được phát huy đúng mức - xét cả ởgóc độ nhận thức cũng như ở hiện thực của các hình thức và cơ chế đảm bảoquyền tham gia và quyết định trực tiếp của nhân dân đối với các vấn đề của địaphương và đất nước Trong suốt những năm đổi mới vừa qua, để đảm bảo tính antoàn và ổn định xã hội, quá trình phát huy dân chủ ở nước ta vẫn căn bản dựa trên

cơ sở chiêm nghiệm thực tế, vừa làm vừa đúc rút lý luận và kinh nghiệm, do vậytính tổng thể, tính đồng bộ, tính phù hợp và hiệu quả còn bị hạn chế Đặc biệt, tạiđịa bàn cơ sở, tình trạng vi phạm dân chủ vẫn là hiện tượng tương đối phổ biến Đikèm với nó là trạng thái suy giảm lòng tin của dân chúng và hiệu ứng ngược đốivới năng lực thực hành dân chủ của nhân dân Những nỗ lực phát huy dân chủ ở

cơ sở trong những năm gần đây vẫn chưa phát huy hết được tác động thực tế Các

cơ chế, hình thức thực thi dân chủ của người dân và các cơ chế bảo vệ, bảo đảmquyền dân chủ của người dân ở cơ sở vẫn có không ít khoảng trống về mặt lý luận

và thiết kế pháp lý Nhìn một cách tổng thể, phương châm "Dân biết, dân bàn, dânlàm, dân kiểm tra" tại cơ sở vẫn chưa có được những căn cứ chính trị và pháp lývững chắc cho việc thực hiện nhất quán để một mặt bảo đảm vai trò và sứ mệnhlãnh đạo nhà nước, lãnh đạo xã hội của Đảng, quyền làm chủ của nhân dân, hiệulực và hiệu quả quản lý của Nhà nước, mặt khác, bảo đảm để có sự cầm quyền vàthực thi quyền lực chính đáng, hợp hiến vì nhân dân, ngăn chặn có hiệu quả mọibiểu hiện của sự lạm dụng quyền lực và nguy cơ phát triển chệch hướng, vượt rangoài quỹ đạo phục vụ nhân dân

Nhu cầu khắc phục tình trạng nói trên đã được Đảng và Nhà nước ta nhậnthức rất rõ Nhiệm vụ nghiên cứu những vấn đề lý luận và tổng kết thực tiễn để hìnhthành một chủ thuyết đầy đủ về chủ quyền nhân dân, trên cơ sở đó xác lập cơ chếhữu hiệu đảm bảo quyền lực thuộc về nhân dân, tăng cường các cơ chế, hình thứcđảm bảo phát huy dân chủ cơ sở, giải quyết các mối quan hệ giữa quyền làm chủtrực tiếp của người dân với các thiết chế thuộc hệ thống chính trị cơ sở… đã đượcxác định là một yêu cầu cấp bách và trở thành một định hướng quan trọng trongnghiên cứu khoa học và được đặt trong bối cảnh đổi mới chính trị hiện nay nhằmkhơi thông một cách tiếp cận và quảng bá xã hội về quyền của người dân, vềkhả

năng nhân dân được làm gì và làm như thế nào để bảo vệ và thực thi quyền lựcnhân dân trong một trật tự nhà nước pháp quyền Đặc biệt, thực hiện tốt và đẩymạnh dân chủ cơ sở không chỉ đơn thuần là một phản ứng chính trị của Đảng vàNhà nước trước tình hình phức tạp của những điểm nóng ở cơ sở mà còn thể hiệncái nhìn hướng tới cơ sở, coi trọng cái gốc ở cơ sở, do vậy mang tính chiến lược,căn bản, lâu dài Theo hướng đó, trên từng bình diện cụ thể, nhiều đề tài nghiên cứu

đã được triển khai Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu đến nay vẫn chưa phúc đáp đượcyêu cầu

Trong bối cảnh đó, rất cần thiết phải tiến hành nghiên cứu theo hướng làmsâu sắc thêm về mặt lý luận, tổng kết thực tiễn và định hình một cách cơ bản, đồng

bộ, có hệ thống về các giải pháp tiếp tục hoàn thiện cơ chế pháp lý thực hiện dânchủ cơ sở gắn với yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN, thúc đẩy và bảo

vệ các quyền cơ bản của con người ở Việt Nam Bối cảnh triển khai Hiến pháp năm

2013 hiện nay càng khiến cho chủ đề này trở nên cấp bách

Như vậy, có thể khẳng định, trong tình hình hiện nay việc lựa chọn nghiên

cứu chủ đề “Hoàn thiện cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam

hiện nay” trong quy mô của một luận án tiến sĩ và dưới góc độ tiếp cận của khoa

học pháp lý là rất cần thiết, xét cả từ góc độ lý luận và góc độ thực tiễn

2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích tổng quát của luận án là xây dựng luận cứ khoa học cho các giảipháp hoàn thiện cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam, góp phần pháthuy dân chủ, bảo đảm mọi quyền lực thuộc về nhân dân trong quá trình đổi mới đấtnước hiện nay

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu làm sáng tỏ nhận thức về dân chủ cơ sở; xác định khái niệm,đặc điểm, các yếu tố cấu thành và vai trò của cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ

sở ở Việt Nam hiện nay

- Nhận diện các tiêu chí hoàn thiện và các yếu tố ảnh hưởng đến việc hoànthiện cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam

- Đánh giá thực trạng cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ ở cơ sở ở Việt Nam.Xác định và phân tích các nguyên nhân của ưu điểm và hạn chế của cơ chế pháp lýthực hiện dân chủ cơ sở hiện nay.

- Xác định các quan điểm và đề xuất các giải pháp tiếp tục hoàn thiện cơ chếpháp lý thực hiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam trong giai đoạn tới

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

- Các khía cạnh lý luận về hoàn thiện cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở

- Hệ thống pháp luật và thực hiện pháp luật về quyền dân chủ, các hình thức, phương pháp, trình tự, thủ tục thực hiện dân chủ tại cơ sở

- Hệ thống pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật về tổ chức và hoạt động của các thiết chế thực thi dân chủ tại cơ sở

- Các điều kiện, yếu tố tác động đến quá trình hoàn thiện cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi không gian: Cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở là một phạm

trù có nội hàm rộng, khó có thể giải quyết thấu đáo trong quy mô của luận án tiến sĩluật học

Vì vậy, luận án triển khai nghiên cứu lý luận và đánh giá thực trạng thể chế,thiết chế và các điều kiện đảm bảo thực hiện dân chủ cơ sở trên không gian cả nước

nhưng chỉ giới hạn ở đơn vị hành chính - lãnh thổ cấp cơ sở Khái niệm thực hiện dân chủ cơ sở - đối tượng nghiên cứu của đề tài - được xác định là việc thực hiện

dân chủ tại loại hình cơ sở xã, phường, thị trấn (chủ yếu là xã - đơn vị hành chính

cơ sở phổ biến ở nước ta hiện nay), không bao hàm việc thực hiện dân chủ trongcác cơ quan, doanh nghiệp, tổ chức nhà nước tại cơ sở

29/1998/NĐ-CP ngày 28/5/1998 về việc ban hành quy chế thực hiện quy chế dânchủ cơ sở đến 2015.

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý luận của luận án

Cơ sở phương pháp luận nghiên cứu luận án là lý luận của chủ nghĩa Mác Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền con người, chủ quyền nhân dân và bảnchất của dân chủ XHCN, về chức năng nhiệm vụ của hệ thống chính trị cơ sở, về vịtrí vai trò của các tổ chức quần chúng, về đổi mới tổ chức và hoạt động của bộ máyĐảng và Nhà nước theo hướng phục vụ nhân dân và bảo đảm quyền lực nhân dân

-Luận án trực tiếp dựa trên những quan điểm và định hướng các nhiệm vụchính trị được đề cập trong các Văn kiện Đại hội VIII, IX, X, XI của Đảng về tiếptục phát huy dân chủ, đổi mới hệ thống chính trị, về chiến lược phát triển bền vững

ở Việt Nam, về tiến bộ và công bằng xã hội, về xây dựng hệ thống pháp luật đồng

bộ, minh bạch, đảm bảo các quyền con người, quyền công dân…

Luận án cũng dựa trên cách tiếp cận nghiên cứu của một số lý thuyết phổbiến hiện nay trên thế giới như: lý thuyết về chủ quyền nhân dân, học thuyết nhànước pháp quyền, học thuyết về quyền con người…

4.2 Phương pháp nghiên cứu của luận án

Luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu phổ biến hiện nay của khoahọc pháp lý, trong đó chú trọng các phương pháp: phân tích và tổng hợp, kết hợpgiữa lý luận và thực tiễn, lý thuyết hệ thống Ngoài ra luận văn còn sử dụng một sốphương pháp cụ thể như thống kê, so sánh, điều tra xã hội học, lịch sử

Do tính chất liên ngành của đề tài, luận án có chú ý thích đáng đến cách tiếpcận đa ngành, liên ngành khoa học xã hội trên cơ sở lát cắt chủ đạo của khoa họcpháp lý và khoa học chính trị

Chương 1 sử dụng phương pháp phân tích, tổng hợp, phương pháp phân tíchtài liệu thứ cấp nhằm kế thừa các kết quả nghiên cứu đã có, phân tích, tổng hợp,khái quát thành quan điểm riêng của tác giả

Chương 2 sử dụng phương pháp phân tích, so sánh, tổng hợp trên cơ sở quanđiểm biện chứng của triết học Mác-Lênin

Chương 3 sử dụng phương pháp lịch sử, phân tích, so sánh, điều tra xã hộihọc, đánh giá thực hiện cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở ở các tỉnh, thànhphố trong cả nước.

Chương 4 sử dụng phương pháp phân tích tổng hợp, lý thuyết hệ thống nhằmphát hiện mối liên hệ giữa bối cảnh, điều kiện với các yêu cầu phát huy dân chủ cơsở; bảo đảm tính tổng thể và khoa học của các giải pháp hoàn thiện cơ chế pháp lýthực hiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam hiện nay

5 Đóng góp mới của luận án

Đây là công trình đầu tiên nghiên cứu về hoàn thiện cơ chế pháp lý thựchiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam hiện nay Tác giả luận án phân tích toàn diện cơ sở

lý luận và thực tiễn về cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở và kiến nghị hệthống các giải pháp hoàn thiện cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở ở Việt Namhiện nay

Những đóng góp chủ yếu của luận án là:

- Đưa ra khái niệm cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở; chỉ rõ cácthành tố của cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam; xác định cáctiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện của cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở

- Nêu và luận chứng đầy đủ về hệ thống giải pháp hoàn thiện cơ chế pháp lýthực hiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam hiện nay

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

6.1 Về lý luận

Kết quả nghiên cứu và đóng góp mới của luận án góp phần làm sáng tỏ vàphong phú thêm những vấn đề lý luận về thực hiện dân chủ nói chung, về cơ chế

pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam nói riêng Từ đó, luận án góp phần đổimới nhận thức lý luận về dân chủ và dân chủ cơ sở ở Việt Nam hiện nay.

Các kết quả nghiên cứu của luận án có thể được các cơ quan hữu quan tại cácđịa phương sử dụng làm luận cứ khoa học, tài liệu tham khảo phục vụ việc xâydựng các giải pháp, biện pháp cụ thể để phát huy dân chủ cơ sở trên địa bàn, gópphần đảm bảo quyền lực nhân dân, phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo an ninh quốcphòng, trật tự an toàn xã hội, phát triển bền vững tại địa phương

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục các công trình nghiên cứu của tácgiả liên quan đến luận án và danh mục tài liệu tham khảo Nội dung luận án gồm 4chương, 15 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

1.1 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Ở TRONG NƯỚC

Cùng với quá trình đổi mới, xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN và nềnkinh tế thị trường định hướng XHCN, yêu cầu phát huy dân chủ trong các lĩnh vựccủa đời sống đã được đặt ra hết sức mạnh mẽ ở Việt Nam Theo đó, hoạt độngnghiên cứu hướng tới mục tiêu tìm kiếm các giải pháp đảm bảo thực hiện dân chủnói chung, dân chủ cơ sở nói riêng diễn ra đặc biệt sôi động ở nước ta trong nhữngnăm gần đây Số lượng các công trình nghiên cứu liên quan đến chủ đề này khó cóthể liệt kê hết thông qua những con số thống kê đơn thuần Sản phẩm của hoạtđộng nghiên cứu được công bố dưới nhiều hình thức ấn phẩm khác nhau: Báo cáotổng hợp và kiến nghị của các đề tài nghiên cứu các cấp, sách chuyên khảo, cácbài báo khoa học, các kỷ yếu hội thảo khoa học, các luận án và luận văn trong cáclĩnh vực chuyên ngành luật học, chính trị học, hành chính học…

Nhằm phục vụ cho việc nghiên cứu chủ đề luận án, nghiên cứu sinh chỉdừng ở việc lựa chọn và tổng quan những quan điểm nghiên cứu chính của một sốcông trình tiêu biểu có liên quan trực tiếp tới các nội dung thuộc phạm vi bàn luậncủa luận án Về cơ bản, có thể gom các công trình đó thành các nhóm sau:

1.1.1 Nhóm các công trình nghiên cứu về dân chủ và dân chủ cơ sở

Trước hết, nghiên cứu về dân chủ có thể kể đến các công trình sau:

- Dân chủ tư sản và dân chủ xã hội chủ nghĩa, của Thái Ninh, Hoàng Chí

Bảo [96] Nội dung cuốn sách tập trung làm rõ các vấn đề lý luận về dân chủ tưsản và dân chủ xã hội chủ nghĩa; coi dân chủ tư sản là thành quả của cuộc cáchmạng tư sản, là kết quả việc nhà nước tư sản sử dụng phương pháp tự do chủnghĩa để thực hiện chuyên chính tư sản; chỉ ra những đặc trưng cơ bản của dânchủ tư sản Dân chủ XHCN là nền dân chủ gắn với bản chất của chế độ Nhà nướcXHCN; là hình thức chính quyền mà đặc trưng là việc tuyên bố chính thức nguyêntắc thiểu số phục tùng đa số và thừa nhận quyền tự do bình đẳng của côngdân

Trong tương quan với quyền lực nhân dân, dân chủ được coi là công cụ, là hìnhthức chủ yếu thực hiện quyền lực nhân dân

- Mối quan hệ pháp lý giữa cá nhân công dân với Nhà nước, của Trần

Ngọc Đường, Chu Văn Thành [44] Nội dung cuốn sách đã phân tích và lý giải vềmối quan hệ bình đẳng giữa Nhà nước và công dân về quyền và nghĩa vụ Bởi lẽ,chế độ chính trị ở nước ta nhân dân là người chủ của đất nước, đương nhiên phải

có đầy đủ quyền của người làm chủ, đồng thời cũng phải thực hiện nghĩa vụ, đó làmối quan hệ biện chứng Nhưng để bảo đảm quyền, nghĩa vụ được thực thi trênthực tế, phải được luật quy định chính xác, đầy đủ, đó là điều kiện quyết định, nếukhông thì dù có cơ chế tốt đến đâu cũng không thể thực thi được

- Dân chủ và tập trung dân chủ - lý luận và thực tiễn, của Nguyễn Tiến

Phồn [100] Cuốn sách bàn tập trung về cách hiểu khái niệm dân chủ, tập trungdân chủ, trạng thái của dân chủ trong xã hội hiện đại và ở Việt Nam…

- Một số suy nghĩ về xây dựng nền dân chủ ở Việt Nam hiện nay, của Đỗ

Trung Hiếu [54] Tác giả dành sự quan tâm phân tích nhu cầu và đặc thù nền dânchủ Việt Nam, đề xuất các giải pháp tiếp tục phát huy dân chủ trong điều kiện hiệnnay ở Việt Nam

- Dân chủ và pháp luật, của Ngô Huy Cương [16] Cuốn sách gồm 3

chương, trình bầy những nhận thức chung về dân chủ, đánh giá tính dân chủ trongpháp luật Việt Nam hiện nay, đề cập việc xây dựng dân chủ và pháp luật dân chủ

ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay như: xây dựng nền văn hóa chính trị, xâydựng Hiến pháp dân chủ, xây dựng chính quyền dân chủ, phát triển các hình thứcdân chủ và xây dựng xã hội công dân

- Các chuyên đề bài giảng chính trị học, của Phan Xuân Sơn [119] Các

chuyên đề bài giảng chính trị học đều có những nội dung liên quan ở các mức độkhác nhau đến nền dân chủ Đó là các vấn đề lý luận về quyền lực chính trị, quyềnlực nhà nước, hệ thống chính trị, Nhà nước pháp quyền, Đảng chính trị và xã hộicông dân, kiểm soát quyền lực nhà nước, bầu cử Đặc biệt chuyên đề 21 - Xâydựng nền dân chủ XHCN Việt Nam do Lê Minh Quân biên soạn đã trình bầy mộtcách hệ thống những vấn đề lý luận chung về dân chủ, bao gồm: các quan niệm về

dân chủ và các mô hình dân chủ trong lịch sử chính trị thế giới từ thời cổ đại đếnnay, quan niệm về dân chủ của Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Việt Nam, nhữngyếu tố tạo nên cơ sở cho nền dân chủ hiện đại và tiêu chuẩn dân chủ Trên cơ sở

đó, chuyên đề đánh giá khái quát thực trạng dân chủ ở Việt Nam và đặt ra yêu cầutiếp tục phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam trong điều kiện kinh tế thịtrường định hướng XHCN

- Đặc biệt, số lượng các bài báo khoa học về chủ đề dân chủ hết sức phong

phú, trong đó phải kể đến danh mục các bài sau: Hoàng Văn Hảo, Vấn đề dân chủ và các đặc trưng của mô hình tổng thể Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam [50]; Nguyễn Trọng Thóc, Nâng cao vai trò lãnh đạo của Đảng đối với việc xây dựng Nhà nước pháp quyền và nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay [133]; Đặng Hữu Toàn, Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và vấn đề thực thi quyền làm chủ của nhân dân [140]; Lương Đình Hải, Xây dựng Nhà nước pháp quyền và vấn đề dân chủ hóa xã hội

ở nước ta hiện nay [49]; Nguyễn Minh Đoan, Dân chủ với pháp luật [42]; Phạm Văn Nhuận, Để Đảng thực sự là hạt nhân lãnh đạo xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay [94]; Đặng Viết Đạt, Pháp luật và dân chủ trong nhà nước pháp quyền [41]…

Đi sâu bàn luận về dân chủ cơ sở đã có rất nhiều công trình nghiên cứu từcác góc độ khác nhau, trong đó phải kể đến các công trình sau:

- Mối quan hệ giữa các yếu tố tâm lý xã hội với quá trình thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở nông thôn hiện nay, của Trần Ngọc Khuê [68] Đề tài đã phân tích

làm rõ sự tác động qua lại của một số yếu tố tâm lý xã hội cơ bản với việc thựchiện Quy chế dân chủ ở cơ sở nông thôn đồng bằng Bắc Bộ hiện nay; đánh giáthực trạng và nguyên nhân thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở nông thôn đồngbằng Bắc Bộ; đề xuất các giải pháp cơ bản nhằm thực hiện có hiệu quả Quy chếdân chủ ở cơ sở nông thôn trong thời kỳ mới

- Quá trình thực hiện quy chế dân chủ cơ sở ở một số tỉnh đồng bằng sông Hồng hiện nay, của Nguyễn Thị Ngân [89] Đề tài đã tiến hành nghiên cứu thực

trạng việc thực hiện Quy chế dân chủ cơ sở ở các tỉnh đồng bằng sông Hồng, qua

đó đề xuất những giải pháp nhằm đẩy mạnh và hoàn thiện việc thực hiện quy chếdân chủ (QCDC) ở khu vực đồng bằng sông Hồng.

- Quy chế thực hiện dân chủ ở cấp xã - một số vấn đề lý luận và thực tiễn,

của Dương Xuân Ngọc [90] Trên cơ sở nghiên cứu về lý luận tác giả đã làm rõ ýnghĩa và tầm quan trọng của Quy chế thực hiện dân chủ ở cấp, phân tích đánh giáthực trạng của việc thực hiện Quy chế dân chủ ở cấp xã, đưa ra những giải phápphù hợp cho việc thực hiện QCDC ở cấp xã ở nước ta trong điều kiện mới

- Thực hiện quy chế dân chủ và xây dựng chính quyền cấp xã ở nước ta hiện nay, của Nguyễn Văn Sáu, Hồ Văn Thông [116] Nội dung của cuốn sách

được rút ra từ những kết quả khảo cứu, nghiên cứu của tập thể tác giả tiến hành ởnhiều địa phương trên cả ba miền đất nước và có tham khảo kinh nghiệm ở một

số nước Qua nội dung cuốn sách cho thấy trong thời gian qua, chính quyền cơ

sở đã tích cực thực hiện chức năng nhiệm vụ của mình, nhiều nơi đã triển khaiquy chế dân chủ cơ sở có hiệu quả cùng nhân dân làm nên những thành tựu đổimới trong phát triển kinh tế làm thay đổi bộ mặt nông thôn và thành thị Tuynhiên, trong quá trình xây dựng, chính quyền cơ sở còn bộc lộ những khuyếtđiểm, yếu kém trong công tác lãnh đạo, tổ chức và vận động nhân dân Tìnhtrạng quan liêu, tham nhũng, mất đoàn kết, vi phạm quyền làm chủ của nhân dâncòn xảy ra ở không ít nơi, quy chế dân chủ cơ sở chưa được triển khai đầy đủ, cónơi chưa đi vào cuộc sống

- Thể chế dân chủ và phát triển nông thôn Việt Nam hiện nay, của Nguyễn

Văn Sáu, Hồ Văn Thông [117] Nội dung của cuốn sách cho thấy cách nhìn sinhđộng trong việc thực Quy chế dân chủ ở cơ sở và xây dựng chính quyền cấp xãtrên một số hoạt động như quản lý xã hội, kinh tế, quản lý tài chính, thực hiệnchương trình xóa đói giảm nghèo, nhằm phát triển nông thôn Việt Nam trong giaiđoạn mới

- Hỏi đáp về dân chủ ở cơ sở, của Nguyễn Bắc Son [118] Cuốn sách gồm 3

phần, trong đó phần I đề cập đến thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn Baogồm những quy định chung trong thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn; Nhữngnội dung công khai để nhân dân biết; những nội dung nhân dân bàn và quyết định;

những nội dung nhân dân tham gia ý kiến trước khi cơ quan có thẩm quyền bàn vàquyết định; những nội dung nhân dân giám sát Sách được kết cấu dưới dạng hỏi -đáp, được sắp xếp theo từng vấn đề, dễ nhớ, dễ thuộc và dễ tra cứu Các câu hỏi vàđáp án trả lời trong cuốn sách đã khái quát và cụ thể hóa những quy định pháp lý

cơ bản nhất trong lĩnh vực dân chủ ở cơ sở: quyền và nghĩa vụ của công dân, tổchức, cá nhân trong hoạt động dân chủ ở xã, phường, thị trấn

- Đỗ Tiến Sâm, Vấn đề thực hiện dân chủ cơ sở ở nông thôn Trung Quốc

[115] Trong công trình này, tác giả nghiên cứu hệ thống chính quyền cơ sở, tổchức tự quản ở nông thôn Trung Quốc và vấn đề thực hiện dân chủ cơ sở ở nôngthôn Trung Quốc Trên cơ sở đánh giá những thành tựu, hạn chế, các vấn đề đặt ra

và phương hướng giải quyết, tác giả rút ra những bài học kinh nghiệm có thể thamkhảo trong thực hiện pháp luật về dân chủ ở cấp xã tại Việt Nam

- Vũ Văn Hiền, Dân chủ ở cơ sở qua kinh nghiệm ở Thụy Điển và Trung Quốc [52] Cuốn sách tập hợp các bài viết của các nhà khoa học nghiên cứu về

vấn đề bảo đảm quyền dân chủ của người dân ở cơ sở trên tất cả các lĩnh vực củađời sống xã hội qua kinh nghiệm thực hành dân chủ ở Thụy Điển và Trung Quốc

- Viện Chính sách công và Pháp luật - Viện Nhà nước và pháp luật (Đồng

chủ biên): Đào Trí Úc và các cộng sự, Một số vấn đề lý luận, thực tiễn về dân chủ trực tiếp, dân chủ cơ sở trên thế giới và ở Việt Nam [150] Cuốn sách gồm tập hợp những bài tham luận tại cuộc Hội thảo “Dân chủ trực tiếp, Dân chủ cơ sở trên thế giới và ở Việt Nam”, trong đó, các tác giả đã chia sẻ kiến thức, thông tin về một

loạt vấn đề lý luận, thực tiễn và các mô hình tổ chức thực hiện dân chủ trực tiếp,dân chủ cơ sở trên thế giới và ở Việt Nam; đồng thời, đề xuất những quan điểm,giải pháp hoàn thiện khuôn khổ pháp luật và các cơ chế bảo đảm thực hiện dânchủ trực tiếp, dân chủ cơ sở ở nước ta trong thời gian tới

- Cuốn sách: Dân chủ và dân chủ ở cơ sở nông thôn trong tiến trình đổi mới, của Hoàng Chí Bảo [5] Nội dung của cuốn sách bao gồm sáu vấn đề lớn:

1 Ý thức dân chủ của người Việt Nam từ lịch sử đến hiện đại

2 Dân chủ xã hội chủ nghĩa và quy chế dân chủ ở cơ sở

3 Quan hệ giữa thể chế chính thống và phi chính thống trong việc củng cố,xây dựng hệ thống chính trị ở cơ sở nông thôn hiện nay.

4 Tác động của quy chế dân chủ ở cơ sở đối với việc thực hiện xoá đóigiảm nghèo ở nông thôn từ góc nhìn đánh giá chính sách

5 Tâm lý làng xã trong việc thực hiện dân chủ ở cơ sở và tăng cường vănhoá pháp luật ở nông thôn đồng bằng Bắc Bộ hiện nay

6 Những bài học kinh nghiệm từ các địa phương về quá trình triển khai,thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở và một vài khuyến nghị

- Cuốn sách Hệ thống chính trị cơ sở ở nông thôn nước ta hiện nay, của

Hoàng Chí Bảo [6] Theo tinh thần nội dung Nghị quyết Trung ương 5 (khóa IX)

về "Đổi mới và nâng cao chất lượng hệ thống chính trị ở cơ sở xã, phường, thị

trấn, cuốn sách trên là kết quả nghiên cứu của đề tài "Nghiên cứu một số vấn đề nhằm củng cố và tăng cường hệ thống chính trị ở cơ sở trong sự nghiệp đổi mới ở nước ta hiện nay".

Sau khi Chính phủ ban hành Nghị định số 29/1998/NĐ-CP Về việc ban hành Quy chế thực hiện dân chủ ở xã đã có rất nhiều bài báo khoa học được đăng

tải trên các Tạp chí chuyên ngành Luật học, Chính trị học, Triết học bàn sâu cáckhía cạnh của dân chủ cơ sở nói chung, dân chủ trên địa bàn cấp xã nói riêng:

- Ngọ Văn Nhân, Về đổi mới chế độ dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện trên địa bàn cơ sở ở nước ta hiện nay [93] Trong bài viết, tác giả khẳng định

rằng, phát huy dân chủ, tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyềnXHCN là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của Đảng, Nhà nước ta trong côngcuộc xây dựng, đổi mới và phát triển đất nước hiện nay, là điều kiện tiên quyết đểxây dựng bộ máy nhà nước thực sự là của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân,đồng thời nhấn mạnh, dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện đều là hình thức củachế độ dân chủ, có quan hệ gắn bó hữu cơ với nhau

- Đỗ Văn Dương, Những giải pháp phát huy vai trò hệ thống chính trị cơ

sở nhằm bảo đảm thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn trên địa bàn các tỉnh Tây Nguyên [20] Theo tác giả bài viết, xây dựng hệ thống chính trị cơ sở xã,

phường, thị trấn ngày càng đổi mới và hoàn thiện được coi là cơ chế vận hànhcủa nền dân chủ nhằm bảo đảm quyền lực thuộc về nhân dân, là khâu then chốtcủa toàn bộ quá trình dân chủ hóa đời sống chính trị - xã hội ở cơ sở, giúp giảiquyết tốt mối quan hệ giữa Đảng, Nhà nước và công dân, qua đó quyền làm chủcủa nhân dân ngày càng được bảo đảm đầy đủ hơn trên thực tế Nhìn trênphương diện đó, những hạn chế, bất cập của hệ thống chính trị cơ sở đối với việclãnh đạo, triển khai thực hiện dân chủ ở cấp xã trên địa bàn các tỉnh Tây Nguyênvẫn còn rất lớn Chính vì vậy, tác giả khẳng định cần phải có những giải pháptoàn diện nhằm phát huy vai trò của hệ thống chính trị cơ sở nhằm bảo đảm thựchiện dân chủ ở cấp xã ở Tây Nguyên, như tăng cường sự lãnh đạo của Đảng bộ

cơ sở; nâng cao trình độ, năng lực lãnh đạo, quản lý, điều hành của đội ngũ cán

bộ cấp xã ở Tây Nguyên

- Nguyễn Thị Thu Hà, Thực hiện Quy chế dân chủ trong hệ thống chính trị

cơ sở nông thôn ở nước ta hiện nay [47] Nội dung bài viết tập trung làm rõ hai

phương diện của hoạt động thực hiện Quy chế dân chủ trong hệ thống chính trị cơ

sở nông thôn ở nước ta hiện nay, những kết quả bước đầu, một số hạn chế vànguyên nhân

- Nguyễn Thọ Khang, Thực hiện dân chủ ở cấp xã và vấn đề đặt ra đối với báo chí ở nước ta hiện nay [65] Bài viết nhấn mạnh vai trò của việc thực hiện dân

chủ ở cấp xã trong phát huy quyền làm chủ, sức sáng tạo của nhân dân ở xã,phường, thị trấn, động viên sức mạnh vật chất và tinh thần to lớn của nhân dântrong phát triển kinh tế, ổn định chính trị - xã hội, tăng cường đoàn kết toàn dân,cải thiện dân sinh, nâng cao dân trí, xây dựng Đảng bộ, chính quyền và các đoànthể ở xã trong sạch, vững mạnh; trên cơ sở đó, bài viết cho rằng các loại hình báochí có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc phổ biến, tuyên truyền Pháp lệnhThực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn và nêu một số giải pháp nhằm nâng caochất lượng, hiệu quả tuyên truyền của báo chí về thực hiện dân chủ ở cấp xã

- Ngoài ra, có thể điểm danh một danh mục lớn các sách chuyên khảo, cácbài báo và các luận án, luận văn nghiên cứu tập trung về dân chủ cơ sở như:

Dương Xuân Ngọc, Quy chế thực hiện dân chủ ở cấp xã - Một số vấn đề lý luận

và thực tiễn [90]; Lương Gia Ban, Dân chủ và việc thực hiện Quy chế dân chủ ở

cơ sở [3]; Đặng Đình Tân, Đặng Minh Tuấn, Tiếp tục thực hiện tốt Quy chế dân chủ ở cơ sở [122]; Trần Bạch Đằng, Dân chủ ở cơ sở - một sức mạnh truyền thống của dân tộc Việt Nam [40]; Lê Quang Minh, Để thực hiện dân chủ sở cơ

sở [76]; Phạm Ngọc Quang, Thực hiện dân chủ ở cơ sở trong quá trình đổi mới thành tựu, vấn đề và giải pháp [104]; Hoàng Trọng Chính, Nâng cao hiệu quả hoạt động quy chế dân chủ ở cơ sở [10]; Nguyễn Kim Thanh, Một vài suy nghĩ

-về kết quả 10 năm xây dựng và thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở [129]; Trần Quốc Huy, Hoàn thiện quy chế thực hiện dân chủ cơ sở cấp xã ở Việt Nam hiện nay [61]; Vũ Thị Nhung, Hoàn thiện tổ chức thực hiện dân chủ ở cấp xã trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh [95]…

1.1.2 Nhóm các công trình nghiên cứu trực diện về cơ chế pháp lý và

cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam hiện nay

Liên quan đến cơ chế pháp lý, khó có thể tìm thấy các công trình nghiêncứu chuyên biệt về chủ đề này nhưng hoàn toàn có thể nhận diện các quan điểmkhoa học về cơ chế pháp lý thông qua các công trình nghiên cứu về cơ chế thực thipháp luật hoặc cơ chế pháp lý kiểm soát quyền lực nhà nước trong các lĩnh vựckhác nhau của đời sống xã hội, chẳng hạn:

- Dân chủ trực tiếp và hoàn thiện cơ chế pháp lý thực thi dân chủ trực tiếp trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, của Nguyễn Thị Việt

Hương [59] Đề tài nêu ra cách hiểu về cơ chế pháp lý thực thi dân chủ trực tiếp,phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến cơ chế pháp lý thực thi dân chủ trực tiếp ởViệt Nam, đánh giá thực trạng cơ chế pháp lý thực thi dân chủ trực tiếp và trên cơ

sở đó đề xuất hệ thống các giải pháp tiếp tục phát huy dân chủ trực tiếp và hoànthiện cơ chế pháp lý thực thi dân chủ trực tiếp ở Việt Nam trong giai đoạn hiệnnay Có thể nói đây là công trình nghiên cứu có nhiều nội dung gắn bó tới chủ đềcủa luận án này và có nhiều điểm có thể tiếp thu khi triển khai nghiên cứu nộidung luận án

- Giám sát và cơ chế giám sát việc thực hiện quyền lực nhà nước ở nước ta hiện nay, của Đào Trí Úc, Võ Khánh Vinh [148] Khi bàn về giám sát quyền lực

nhà nước, các tác giả đã dành một dung lượng thích đáng để xem xét khái niệm

“cơ chế”, “cơ chế giám sát”và đưa ra cách hiểu nội hàm hai khái niệm này

- Cơ chế giám sát của nhân dân đối với hoạt động của bộ máy Đảng và Nhà nước - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn, của Đào Trí Úc [149] Công trình

là sản phẩm của đề tài KX 10-07 được triển khai trong khuôn khổ của Chương

trình nghiên cứu khoa học xã hội cấp nhà nước: “Tiếp tục đổi mới, hoàn thiện hệ thống chính trị nước ta trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước và chủ động hội nhập quốc tế” Cuốn chuyên luận đã đi sâu phân tích, cơ

chế và hình thức kiểm tra, giám sát của nhân dân đối với hoạt động của bộ máyĐảng và Nhà nước; làm rõ vị trí, tính chất, đặc điểm của cơ chế và hình thức kiểmtra, giám sát xã hội ở nước ta; đánh giá những ưu điểm và thực trạng cơ chế giámsát của nhân dân đối với hoạt động của bộ máy Đảng và Nhà nước cũng như thựctrạng thiết chế hệ thống chính trị ở nước ta; xây dựng và đề xuất mô hình nội dung

và hình thức giám sát của nhân dân đối với hoạt động của Đảng và Nhà nước…Trong quá trình phân tích các nội dung của cuốn chuyên luận, các tác giả đã thểhiện quan điểm khoa học về “cơ chế” “cơ chế giám sát của nhân dân”

- Kiểm soát quyền lực nhà nước - một số vấn đề lý luận và thực tiễn ở Việt Nam hiện nay, của Trịnh Thị Xuyến [160] Nội dung của cuốn sách chỉ tập trung

chủ yếu vào vấn đề kiểm soát quyền lực nhà nước trên cả hai phương diện lý luận

và thực tiễn, phạm vi nghiên cứu trên bình diện tổ chức quyền lực nhà nước trungương giữa lập pháp, hành pháp và tư pháp và kiểm soát xã hội đối với hoạt độngquyền lực nhà nước, thông qua đó góp phần làm sáng tỏ một phần kiểm soátquyền lực Nhà nước ở Việt Nam hiện nay Ở mức độ nhất định, cuốn chuyên khảocũng chú ý luận bàn về cơ chế pháp lý của kiểm soát quyền lực nhà nước, tậptrung là cơ chế pháp lý của giám sát xã hội

- Nghiên cứu về đổi mới hệ thống chính trị, có công trình của Trần Đình Hoan về Quan điểm và nguyên tắc đổi mới hệ thống chính trị ở Việt Nam giai

đoạn 2005-2020 [55] Khi luận bàn về đổi mới hệ thống chính trị, công trình này

tiếp cận từ góc độ cơ chế, quy chế phối hợp giữa các thiết chế trong hệ thốngchính trị trên cơ sở làm rõ chức năng của tổ chức Đảng, Nhà nước, Mặt trận Tổquốc và các tổ chức chính trị - xã hội Theo đó, nội hàm của “cơ chế” được hiểuvới các phạm vi rộng, hẹp khác nhau

- Tương tự như trên, công trình nghiên cứu Đổi mới tổ chức và hoạt động của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội ở nước ta hiện nay, của

Thang Văn Phúc, Nguyễn Minh Phương [102] đã tập trung phân tích luận giải tínhphổ biến và tính đặc thù của các tổ chức chính trị - xã hội trong hệ thống chính trị

ở nước ta, vai trò của xã hội dân sự trong xây dựng và phát triển dân chủ xã hộichủ nghĩa, luận chứng tính tất yếu khách quan và cơ sở lý luận - thực tiễn của việcđổi mới tổ chức, khẳng định vai trò đại diện của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thểnhân dân trong việc xây dựng, kiểm tra giám sát và phản biện từ khâu khởi thảochính sách, pháp luật đến khâu thực thực hiện chính sách, pháp luật và cả công táccán bộ… Cùng với việc làm rõ những vấn đề nói trên, cơ chế hoạt động của Mặttrận Tổ quốc và các đoàn thể nhân dân cũng được đề cập như là hệ thống cácnguyên tắc, phương pháp, hình thức để hiện thực hóa vai trò, vị trí, chức năng,thẩm quyền của các tổ chức chính trị - xã hội trong hệ thống chính trị Việt Nam

- Năm 2006, nhằm triển khai nội dung trong Nghị quyết Đại hội Đảng lầnthứ IX và thứ X, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam chủ trì nghiên cứu Đề án phản biện

xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Đề án đã thu hút được sự chú ý, quan tâmđông đảo của các giới nghiên cứu, nhân sĩ, tri thức, các nhà lãnh đạo cách mạnglão thành đóng góp ý kiến để xây dựng, hoàn thiện phản biện xã hội Nội dung đề

án, đề cập đến những vấn đề như: khái niệm, mục đích, phạm vi; cơ chế, mối quan

hệ giám sát và phản biện xã hội Đề án này đã góp phần không nhỏ tạo sự nhậnthức đúng đắn về cơ chế giám sát, phản biện xã hội, là cơ sở cho việc xây dựng cơchế về giám sát, phản biện xã hội đối với việc thực hiện quyền lực nhà nước ởnước ta hiện nay

- Một số bài viết, luận án, luận văn có một số nội dung tham gia bàn luận về

cơ chế pháp lý như: Hoàng Chí Bảo, Tổng quan về dân chủ và cơ chế thực hiện

dân chủ: quan điểm, lý luận và phương pháp nghiên cứu [4]; Lê Minh Thông, Tăng cường cơ sở pháp luật về dân chủ trực tiếp ở nước ta trong giai đoạn hiện nay [135]; Lê Minh Thông, Hoàn thiện cơ chế pháp lý bảo đảm quyền con người

ở nước ta [136]; Nguyễn Văn Mạnh, Xây dựng và hoàn thiện đảm bảo pháp lý thực hiện quyền con người trong điều kiện đổi mới ở nước ta hiện nay [71]; Trương Thị Hồng Hà, Hoàn thiện cơ chế pháp lý bảo đảm chức năng giám sát của Quốc hội nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam [48]; Nguyễn Chí Dũng, Cơ chế pháp lý giám sát hoạt động tư pháp ở Việt Nam [19];…

Tiếp thu quan niệm về cơ chế pháp lý, đã có một số công trình đi sâunghiên cứu riêng biệt từng yếu tố cụ thể hợp thành nội hàm cơ chế pháp lý thựchiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam Phần lớn trong số đó tiếp cận từ góc độ xây dựng

và thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở Đáng chú ý là một số công trình sau:

- Các đoàn thể nhân dân với việc bảo đảm dân chủ ở cơ sở hiện nay, của

Phan Xuân Sơn [119] Cuốn sách đã phân tích vai trò của các đoàn thể nhân dânnhư là một thiết chế quan trọng trong cơ chế đảm bảo dân chủ ở cơ sở Theo đó,cuốn sách đã đề cập hệ thống các giải pháp nâng cao vai trò của đoàn thể nhân dântrong thực hiện dân chủ ở cơ sở

- Thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam (từ thực tiễn của tỉnh Thái Bình), của

Nguyễn Hồng Chuyên [13] Nội dung cuốn sách đã phân tích, góp phần làm rõ cơ

sở lý luận của việc thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong điều kiện xây dựngnhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam; khảo sát đánh giá thực trạng thực hiệnpháp luật về dân chủ ở cấp xã cả về những điểm thành công cũng như hạn chế vànguyên nhân của thực trạng đó qua thực tiễn tỉnh Thái Bình; trên cơ sở đó đề xuất

và luận giải một số quan điểm, giải pháp nhằm đẩy mạnh và nâng cao hơn nữahiệu quả thực hiện pháp luật về dân chủ ở cấp xã đáp ứng yêu cầu xây dựng nhànước pháp quyền XHCN Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

- Phản biện xã hội và phát huy dân chủ pháp quyền, của Hồ Bá Thâm,

Nguyễn Tôn Thị Tường Vân [125] Cuốn sách chỉ rõ việc thực hiện chứcnăng

phản biện xã hội của các tổ chức xã hội dân sự, đặc biệt là của Mặt trận và tổ chứcCT-XH, xã hội nghề nghiệp đối với các cấp chính quyền và cả cấp ủy đảng ở nước

ta nói chung và thành phố Hồ Chí Minh nói riêng Theo đó, để thực hiện dân chủthực sự, tránh hình thức, các cơ quan lãnh đạo, quản lý cần tạo điều kiện để nhân

dân thực hiện vai trò phản biện xã hội mà thực chất là thực hiện quy trình “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân quyết định và dân thụ hưởng”.

Ngoài các công trình tiêu biểu trên đây còn một số bài viết đăng trên cácTạp chí chuyên ngành có nội dung gắn với thực hiện pháp luật về dân chủ ở xã,phường thị trấn như:

Bài báo “Pháp luật với vấn đề thực hiện dân chủ ở nông thôn Việt Nam hiện nay”, của Lê Xuân Huy [62] Trong bài viết này, tác giả đã luận chứng vai

trò quan trọng của pháp luật với việc bảo đảm và thực hiện dân chủ ở nông thônnước ta hiện nay, thể hiện ở chức năng hướng dẫn thực hiện dân chủ, điều chỉnh

và bổ sung các giá trị mới, định hướng nhận thức về quyền và nghĩa vụ, đồng thờigóp phần cải tạo tâm lý tiểu nông, các luật tục và thói quen lạc hậu cũng như đấutranh khắc phục tệ quan liêu, gia trưởng của một bộ phận cán bộ ở cơ sở Từ đó,tác giả khẳng định sự cần thiết phải hoàn thiện pháp luật và nâng cao ý thức pháp

luật của cán bộ và nhân dân ở nông thôn nước ta; Bài báo “Những điểm mới của Pháp lệnh Thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn”, của Kim Thanh, Phan Hiên

[128] Nội dung bài viết giới thiệu những điểm mới của Pháp lệnh Thực hiện dânchủ ở xã, phường, thị trấn, được Quốc hội khóa X thông qua ngày 1/7/2007 Đây

là một bước tiến trong việc phát huy dân chủ, là cơ sở pháp lý vững chắc để ngườidân thực hiện quyền làm chủ của mình Các tác giả đã nêu lên những điểm mớicủa Pháp lệnh so với Nghị định 79/2003 trước đây, Pháp lệnh có kết cấu hợp lývới những quy định định điều chỉnh quan hệ mới, bảo đảm tính khả thi, mang tính

dự báo dài hơi của sự vận động và phát triển Tuy nhiên, theo các tác giả cho rằngtrong tương lai không xa, vấn đề dân chủ cần được điều chỉnh dưới hình thức Bộ

luật để bao quát được các loại hình một cách hiệu quả hơn; Bài báo “Nhìn lại 10 năm thực hiện quy chế dân chủ ở xã, phường, thị trấn”, của Huỳnh Đảm [22] Nội

dung bài viết đã đánh giá khái quát những kết quả đạt được sau 10 năm thựchiện

Quy chế dân chủ ở xã, phường, thị trấn, trên cơ sở đó đề ra 5 nhiệm vụ, giải pháp

để tiếp tục đẩy mạnh việc thực hiện dân chủ trong mọi lĩnh vực của đời sống xã

hội lên một tầm cao mới; Bài báo “Một số vấn đề đặt ra trong quá trình thực thi Pháp lệnh dân chủ ở xã, phường, thị trấn”, của Chu Thị Trang Vân [153] Nội

dung bài viết xác định việc thực hiện và phát huy dân chủ cơ sở là một chủ trươnglớn của Đảng ta, trách nhiệm của hệ thống chính trị cơ sở trong việc thực hiệnPháp lệnh dân chủ ở xã, phường, thị trấn, trong đó nhấn mạnh đến vai trò của tổchức đảng, chính quyền và đặc biệt là trưởng thôn trong thực hiện Pháp lệnh dânchủ ở xã, phường, thị trấn; từ đó chỉ ra những khó khăn, vướng mắc trong quátrình thực hiện Pháp lệnh dân chủ ở xã, phường, thị trấn và hướng giải quyết; Bài

báo “Luật tục và việc thực hiện quy chế dân chủ cơ sở ở Tây Nguyên thực trạng và những vấn đề đặt ra”, của Nguyễn Văn Nam [87] đề cập vai trò của các thiết chế

xã hội truyền thống của đồng bào các dân tộc thiểu số Tây Nguyên có tác độngđến quá trình tổ chức và thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở Theo tác giả, để thựchiện tốt Quy chế dân chủ ở cơ sở, cần phải khai thác các mặt tích cực của thiết chế

xã hội và tín ngưỡng truyền thống để xây dựng và phát triển kinh tế, chính trị - xãhội, văn hóa ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, kết hợp vận dụng những ưu điểmcủa luật tục vào quá trình triển khai thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở; Bài báo

“Vấn đề xây dựng và hoàn thiện pháp luật dân chủ cơ sở ở nước ta hiện nay”, của

Quách Sĩ Hùng [58] Nội dung bài viết đã góp phần làm rõ khái niệm dân chủ vàdân chủ cơ sở Dân chủ cơ sở được xem là hình thức phương pháp dân chủ trựctiếp của nhân dân trong việc thực hiện quyền dân chủ của nhân dân Dân chủ cơ sởbao gồm các nội dung mà nhân dân được biết được bàn để nhà nước quyết định,hoặc nhân dân quyết định, các nội dung nhân dân được giám sát kiểm tra;…

- Cũng đã có một số luận văn, luận án tiếp cận nghiên cứu dân chủ cơ sở từ

góc nhìn của cơ chế pháp lý như: Đỗ Minh Khôi “Mối quan hệ giữa dân chủ và pháp luật trong điều kiện Việt Nam hiện nay” [67]; Đỗ Văn Dương, Thực hiện pháp luật về dân chủ ở xã, phường, thị trấn trên địa bàn các tỉnh Tây nguyên [21]; Nguyễn Hồng Chuyên “Thực hiện pháp luật về dân chủ ở cấp xã theo yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam” [14]; Nguyễn Tiến

Thành “Kết hợp dân chủ đại diện và dân chủ trực tiếp trong thực hiện quy chế dân chủ ở xã trên địa bàn thành phố Hà Nội” [131];

1.2 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Ở NƯỚC NGOÀI

Liên quan đến đề tài luận án là các vấn đề lý luận về dân chủ và dân chủ cơsở; lý luận về nhà nước pháp quyền của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân đượcxem là cốt lõi của nền dân chủ; vai trò của hệ thống chính trị trong việc bảo đảmthực hiện quyền dân chủ của công dân Trong các vấn đề trên, công dân (ngườidân) với tư cách là chủ thể của chế độ dân chủ được quan tâm đặc biệt trong cáchình thức, phương pháp thực hiện quyền dân chủ của mình đặc biệt là ở cơ sở.Tuy nhiên, đây là những vấn đề thu hút sự quan tâm rất lớn của các học giả nướcngoài - nơi có những tranh luận khoa học sôi nổi về dân chủ trong suốt chiều dàilịch sử nhân loại Vì vậy, luận án chỉ xin điểm danh một số công trình nghiên cứumang tính minh họa và nằm trong khả năng thu thập tư liệu của tác giả luận án

- Robert Alan, Dalh, Democracy and its Critics (Dân chủ và sự phê phán)

[166] Trong cuốn sách này, từ cách tiếp cận chính trị học, tác giả khẳng địnhquyền lực mà nhà nước có được là xuất phát từ quyền lực gốc của nhân dân; bởivậy, để thực thi một nền dân chủ đòi hỏi phải có sự chế ước lẫn nhau giữa các chủthể trong xã hội, phải được cụ thể hóa và bảo đảm thực thi bằng pháp luật Tuynhiên, mỗi một chế độ dân chủ được duy trì, thực thi như thế nào còn phụ thuộcvào các điều kiện về kinh tế, truyền thống văn hóa dân tộc của mỗi quốc gia khácnhau Khi làm rõ khái niệm dân chủ, tác giả khẳng định rằng, cho đến nay, chưa

có quốc gia nào đáp ứng đầy đủ các lý tưởng dân chủ Để đạt tới một nền dân chủ

lý tưởng, theo tác giả cuốn sách, phải đáp ứng năm tiêu chí sau: 1) Sự tham giahiệu quả: mọi công dân phải có cơ hội đầy đủ và bình đẳng để thể hiện nguyệnvọng của mình và đặt câu hỏi trong các chương trình công cộng, thể hiện các lý docho một kết quả tốt đẹp hơn; 2) Các công dân phải được bình đẳng, công bằngtrong bầu cử ở giai đoạn quyết định; 3) Sự hiểu biết sâu sắc: các công dân phảiđược hưởng những cơ hội phong phú và bình đẳng cho những phát hiện và lựachọn tốt nhất phục vụ cho lợi ích của họ; 4) Kiểm soát các chương trình nghịsự:

các công dân phải có cơ hội quyết định những vấn đề chính trị thực sự toàn diện;5) Tính toàn diện: tính bình đẳng phải được mở rộng đến tất cả các công dân Mọingười đều phải có cổ phần hợp pháp trong quá trình chính trị.

- Tương lai của nền dân chủ xã hội” của Thomas Meyer, Nicole Breyer.

[134] Bản dịch tác phẩm "Tương lai của nền dân chủ xã hội" là kết quả của dự ánnghiên cứu về phong trào dân chủ xã hội ở Đức và Tây Âu, do nhóm nghiên cứucủa Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh thực hiện trên cơ sở quan hệ hợp tácgiữa Học viện và Viện Friedrich Rbert (Fes) trong những năm gần đây Cuốn sách

là một tác phẩm khoa học lý luận gồm 10 chương Tư tưởng lớn của cuốn sách là

sự phê phán chủ nghĩa tự do và chủ nghĩa tân tự do với những đặc trưng của nó làphát triển và bảo vệ sở hữu tư nhân, kinh tế thị trường tự do, tự điều tiết, cácquyền con người thụ động, nền dân chủ hình thức và không hoàn thiện Tư tưởngcốt lõi của cuốn sách là dân chủ xã hội ra đời và phát triển trên cơ sở không hoànthiện của dân chủ tự do Dự án dân chủ xã hội khác với chủ nghĩa tự do thuần túy,bao gồm một hệ thống các giá trị cơ bản, các quan điểm, nguyên tắc và giải phápcải cách kinh tế - xã hội Vì mục tiêu phát triển và lý tưởng tự do công bằng bìnhđẳng và hạnh phúc của con người trong bối cảnh hiện nay của thế giới Xuất phát

từ lập trường quan điểm dân chủ xã hội, các tác giả cố gắng lập luận về triển vọngsáng sủa của dân chủ xã hội so với dân chủ tân tự do trong sự phát triển của thếgiới đương đại

- Cuốn sách: Trào lưu xã hội dân chủ ở một số nước phương Tây hiện đại,

của Tống Đức Thảo, Bùi Việt Hương [132] Hiện nay trào lưu xã hội dân chủ cóảnh hưởng mạnh mẽ và các Đảng dân chủ xã hội có vai trò quan trọng trong đờisống chính trị châu Âu, đặc biệt là các nước Tây Âu Nội dung của cuốn sách đãkhái quát trào lưu xã hội dân chủ, nguồn gốc nội dung, bản chất của trào lưu xãhội dân chủ, và sự điều chỉnh cơ bản của trào lưu dân chủ xã hội trong bối cảnhquốc tế đương đại Các tác giả đã bàn đến những ảnh hưởng của trào lưu xã hộidân chủ ở các nước phương Tây hiện nay, những giá trị và hạn chế của trào lưu xãhội dân chủ và ảnh hưởng của trào lưu này đối với Việt Nam

- Virginia Beramandi, Andrew Elis và các tác giả khác, Dân chủ trực tiếp:

Sổ tay IDEA Quốc tế [158] Cuốn sách này được biên dịch và xuất bản bằng tiếng

Việt bởi Viện Chính sách công và Pháp luật trực thuộc Liên hiệp các Hội Khoahọc và Kỹ thuật Việt Nam với sự cho phép của IDEA Quốc tế, sự hỗ trợ của Đại

sứ quán Na Uy tại Hà Nội và sự cộng tác của Bộ môn Luật Hiến pháp - Hànhchính thuộc Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội Nội dung cuốn sách cung cấpcác khuyến nghị và bài học thực tiễn về việc vận dụng dân chủ trực tiếp ở tất cảcác vùng trên thế giới; đánh giá điển hình ở 06 quốc gia, gồm Hungary, Thụy Sĩ,Hoa Kỳ (bang Oregan), Uruguay và Venezuela với các hoạt động trưng cầu dân ý,sáng kiến của công dân, sáng kiến chương trình nghị sự và bãi miễn

- Olivier Vidal (Nguyễn Hoàng Anh dịch), Nước Cộng hòa Pháp và các cộng đồng lãnh thổ địa phương: sự trở lại của nhóm Girondins?, bài viết in trong cuốn sách “Phân cấp quản lý nhà nước” [98] Trong bài viết tác giả bàn về sự

hình thành của tư tưởng phân quyền theo chiều dọc, nghĩa là phân quyền cho cácđơn vị hành chính lãnh thổ địa phương Thực chất phân quyền là sự thể hiện của

mô hình quản lý phi tập trung, là sự biểu hiện của dân chủ, nếu không có dân chủthì không có phân quyền theo chiều dọc Theo tác giả, việc thừa nhận sự tự quảncủa cộng đồng lãnh thổ địa phương ở nước Pháp trải qua một quá trình rất lâu dài,phức tạp, là kết quả của sự đấu tranh giữa phái ủng hộ chế độ tập quyền và pháiủng hộ chế độ phân quyền; đồng thời, tác giả đề cập tới hình thức thực hiện hoạtđộng tự quản địa phương thông qua hình thức trưng cầu ý dân hay “dân chủ ở cơsở” - đỉnh cao của chế độ phân quyền

- Adam Przeworski, Michael Alvarez, Jose Antonio Chebub and Fernando

Limongi, What makes Democracies Endure? (Điều gì tạo nên các nền dân chủ bền vững?) [162] Trong bài viết, thông qua việc khảo sát thực chứng về dân chủ

tại 135 nước trên thế giới, các tác giả đã chỉ ra được với mức độ thu nhập bìnhquân đầu người ở mức nào thì dân chủ xuất hiện, ở mức nào thì dân chủ bền vững.Các tác giả cho rằng, các cuộc khủng hoảng kinh tế là một trong những mối đedọa phổ biến nhất đối với sự ổn định, phát triển nền dân chủ Ngược lại, tăngtrưởng kinh tế sẽ luôn có lợi cho sự sống còn của nền dân chủ Trên thực tế,nhiều

nền kinh tế phát triển đã góp phần giúp cho nền dân chủ có thể tồn tại, phát triểnbền vững hơn so với các nước có nền kinh tế phát triển kém.

- Harold Hongju Koh, The right to Democracy, Towards a community of democracy (Quyền dân chủ, Hướng tới một cộng đồng dân chủ), Issue of Democracy [163] Trong công trình nghiên cứu này, tác giả đã đề cập tới nhiều

tiêu chuẩn của dân chủ, cho thấy dân chủ bao trùm lên tất cả mọi lĩnh vực của đờisống kinh tế, chính trị và xã hội Mục tiêu của việc xây dựng dân chủ không chỉdừng lại ở cách hành xử về chính trị, mà còn làm cho dân chủ trở thành yếu tốđịnh hướng hành vi của con người

- Sorensen Georg, Democracy and democractization processes and prospects in changing world (Dân chủ và quá trình dân chủ hóa và triển vọng trong một thế giới chuyển đổi) [167] Từ cách tiếp cận lịch sử về dân chủ, tác giả

xem xét, đánh giá triển vọng dân chủ trong thế giới ngày nay, làm rõ khái niệmdân chủ và cho thấy tiềm năng tích cực trong xu hướng dân chủ hóa, sự phát triểndân chủ trong những điều kiện khác nhau ở các nước có điều kiện kinh tế - xã hộikhác nhau

- Phát triển dân chủ xã hội chủ nghĩa và xây dựng xã hội hài hoà, của Đàm

Đức Vũ [159] Nội dung của bài viết cho rằng: "Dân chủ xã hội chủ nghĩa khôngphải từ xưa đã có, nó là thành quả của sự phát triển xã hội và văn minh của loàingười Dân chủ xã hội chủ nghĩa tuy đã kế thừa, phát triển các hình thức dân chủtrong lịch sử, nhưng các hình thức dân chủ tồn tại trong hình thái TBCN trướcđây Trong khi đó dân chủ XHCN cần được xây dựng phù hợp với sự thống trịcủa tuyệt đại đa số nhân dân nhằm xoá bỏ bóc lột giai cấp Tác giả bàn đến dânchủ XHCN là nội dung quan trọng của chế độ XHCN; xây dựng xã hội hài hoàXHCN cần phát triển dân chủ XHCN; xây dựng phát triển dân chủ XHCN, thúcđẩy xây dựng xã hội hài hoà và giữ vững ổn định xã hội; mở rộng sự tham gia củanhân dân vào đời sống chính trị, thúc đẩy xã hội không ngừng tiến tới hài hoà

- Đảng Cộng sản Trung Quốc và vấn đề dân chủ, của Tạp chí Thông tin

Những vấn đề lý luận [123] Bài giới thiệu quan điểm của Đảng Cộng sản Trung

Quốc về dân chủ trong quá trình diễn biến tích cực Những luận điểm có liên quanđến dân chủ được trình bày trong Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trungương (BCHTW) Đảng tại Đại hội XVII được phân tích chi tiết trong bài báo đăng

trên Báo Nguyệt san “Diễn đàn nhân dân” nhan đề: Dân chủ là sinh mệnh của

nước Cộng hoà của Du Khả Bình Nội dung bài báo đã phân tích việc cải cách

chính trị không chỉ khẳng định lại “phát triển chính trị dân chủ XHCN là mục tiêu phấn đấu không mệt mỏi của chúng ta” mà còn đặt mục tiêu: “Kiên định phát triển dân chủ XHCN” Dân chủ với tư cách là giá trị chính trị chung của nhân loại,

đều có tính phổ biến trên các mặt giá trị chính trị, hình thức thực hiện, yếu tố nộitại, cơ chế thực hiện, ví dụ, chính trị dân chủ không tách rời pháp trị, không táchrời bầu cử của nhân dân, không tách rời sự tham gia của nhân dân, không tách rờiviệc giám sát quyền lực, không tách rời sự minh bạch về chính trị, không tách rờiviệc quản lý xã hội Không có những giá trị mang tính phổ biến nêu trên dân chủ

"Mô hình dân chủ đặc sắc Trung Quốc" và các nội dung cần chú ý đầy đủ, thườngxuyên áp dụng biện pháp đủ hiệu lực để phát triển chính trị dân chủ cải cách thểchế chính trị coi phát triển dân chủ chính trị là mục tiêu và động lực của cải cáchthể chế chính trị

- Ngoài ra, có thể kể thêm một số tài liệu, công trình nghiên cứu của các tác

giả khác, như: A B Agapốp, Luật Hành chính (tái bản lần thứ sáu) [2]; Bộ Giáo dục Liên bang Nga, Đ.N Bakhrac, Luật Hành chính Nga [8]; G.V Atamanchuc,

Lý thuyết quản lý nhà nước [46]; Matinne Lombard, Gille Dumont, Pháp luật hành chính của Cộng hòa Pháp [74] Các công trình trên chủ yếu tập trung giải

quyết những vấn đề lý luận về quản lý nhà nước, dân chủ được xem xét như làmột trong những nhân tố bảo đảm sự thành công của hoạt động quản lý nhà nước

và phương thức quản lý nhà nước, đề cập tới các hình thức dân chủ: dân chủ đạidiện và dân chủ trực tiếp, đặc biệt là dân chủ ở những cộng đồng lãnh thổ địaphương ở Liên bang Nga và ở Cộng hòa Pháp.

1.3 NHẬN XÉT CHUNG VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN

ĐỀ ĐẶT RA CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

1.3.1 Nhận xét chung về tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Căn cứ tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến chủ đề luận

án, có thể rút ra một số nhận xét sau:

Thứ nhất, số lượng các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

rất lớn, phong phú và đa dạng, được tiếp cận từ nhiều hướng với các mức độ liênquan khác nhau Đây là một thuận lợi đồng thời cũng là một thách thức lớn đối vớiviệc triển khai nghiên cứu đề tài luận án Kết quả của các công trình nghiên cứu đãcung cấp một lượng kiến thức quan trọng về dân chủ, dân chủ cơ sở và cơ chếpháp lý thực hiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam, là nguồn tư liệu vật chất cần thiết và

có thể tiếp thu để tiếp tục triển khai nghiên cứu sâu về những nội dung trọng yếucủa đề tài luận án Tuy nhiên, các quan điểm nghiên cứu về dân chủ cơ sở và cơchế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở có nhiều sự khác biệt, thậm chí trái chiềunhau, cộng với các thông tin đa chiều, thiếu thống nhất và tính phức tạp của vấn

đề lại là những trở lực không nhỏ cho công việc nghiên cứu đề tài

Thứ hai, nhiều vấn đề liên quan đến chủ đề luận án đã được làm sáng tỏ

và đề tài có thể tiếp thu, không cần phải trở lại để phân tích, lập luận làm sáng

tỏ thêm

Trên phương diện lý luận, một số nhận thức chung về Nhà nước phápquyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, về quyền lực nhân dân và dân chủ xã hội chủnghĩa cũng như vai trò của việc thực hiện dân chủ trong Nhà nước pháp quyềnXHCN Việt Nam đã rõ Tương tự như vậy, quan niệm về cơ sở và cơ chế quản lý

cơ sở ở Việt Nam đã đạt được sự thống nhất cao Tiêu chí về một nền dân chủhoàn thiện cũng không còn nhiều vấn đề gây tranh luận Nhận thức về vai trò củapháp luật trong việc chế định hóa các yếu tố của nền dân chủ và tạo lập cácđảm

bảo thực thi dân chủ đã được chấp nhận trong hầu hết các công trình nghiên cứu.Đặc biệt, các công trình nghiên cứu ở nước ngoài đã phân tích rất sâu về nội hàmcủa dân chủ và các phương thức để đạt tới dân chủ trong xã hội hiện đại.

Trên phương diện thực tiễn, một số khía cạnh của đời sống dân chủ đã đượclàm rõ Nhiều công trình nghiên cứu đã tổng kết đầy đủ quan điểm về dân chủtrong tư tưởng Hồ Chí Minh và trong nhận thức của Đảng, Nhà nước ta Quá trìnhxây dựng pháp luật về dân chủ đã được đề cập một cách khái quát Đặc biệt, cácnghiên cứu hầu như đã làm rõ được thực trạng của nền dân chủ đại diện ở ViệtNam hiện nay Công việc tổng kết và đánh giá thực trạng dân chủ trực tiếp trongnhiều lĩnh vực của đời sống xã hội đã được triển khai mạnh mẽ trong nhiều nghiêncứu Đặc biệt, việc tổng kết thực tiễn thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở nói chung

và Pháp lệnh về dân chủ cơ sở ở xã, phường, thị trấn đã được nhiều công trìnhnghiên cứu đề cập và đạt được sự thống nhất cao trong nhận định Một số nguyênnhân liên quan đến những bất cập, hạn chế trong quá trình thực hiện dân chủ cơ sở

ở Việt Nam đã được phân tích, trong đó điểm nhấn là những nguyên nhân nằmtrong quá trình tổ chức thực hiện pháp luật (vai trò của tổ chức Đảng và chínhquyền cơ sở; năng lực thực hành dân chủ của người dân; điều kiện vật chất đảmbảo cho việc triển khai thực hiện dân chủ tại cơ sở )

Trên phương diện đề xuất, kiến nghị, đã có nhiều ý kiến khả thi về giảipháp phát huy dân chủ, đảm bảo thực hiện tốt dân chủ ở cơ sở tại Việt Nam hiệnnay Đã có sự nhất trí cao về sự cần thiết thực hiện tổng thể các giải pháp để pháthuy dân chủ ở Việt Nam hiện nay, trong đó tập trung ở một số giải pháp chínhnhư: nâng cao nhận thức của Đảng, Nhà nước và các bộ phận nhân dân về dân chủ

và thực hành dân chủ; hoàn thiện pháp luật và đảm bảo hiệu quả thực thi pháp luật

về dân chủ; tạo lập các đảm bảo cho việc thực thi dân chủ trong các lĩnh vực cụthể ở Việt Nam hiện nay

Thứ ba, nhiều vấn đề trọng yếu liên quan trực diện tới chủ đề nghiên cứu

của luận án chưa được đề cập giải quyết hoặc chưa được giải quyết thấu đáo

Trước hết đó là một số vấn đề đã được đề cập trong nhiều công trìnhnghiên cứu nhưng chưa đạt được sự thống nhất cao như: cách hiểu một số khái

niệm: dân chủ ở cơ sở, cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ ở cơ sở; các yếu tố hợpthành của cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ ở cơ sở; đặc điểm của cơ chế pháp lýthực hiện dân chủ ở cơ sở; trạng thái hiện hành của cơ chế pháp lý thực hiện dânchủ cơ sở ở Việt Nam hiện nay xét cả từ phương diện điều chỉnh pháp luật và cả

từ phương diện thực thi pháp luật; các giải pháp pháp lý và giải pháp tổ chức đểhoàn thiện cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ ở cơ sở, trong đó bất cập lớn nhất làthiếu tính hệ thống giữa các giải pháp đã được đề xuất trong quá trình hoàn thiện

cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ ở cơ sở Cũng liên quan đến vấn đề này là tìnhtrạng thiếu một quan điểm được thừa nhận chung về mô hình pháp luật cần thiết

và khung pháp luật cơ bản cho việc ghi nhận và điều chỉnh quá trình dân chủ cơ

sở ở nước ta hiện nay

Bên cạnh đó, có khá nhiều vấn đề có tầm quan trọng đặc biệt tới việc xácđịnh các luận cứ khoa học đúng đắn nhằm hoàn thiện cơ chế pháp lý thực hiện dânchủ ở cơ sở tại Việt Nam nhưng chưa được đề cập nghiên cứu Cụ thể các vấn đềsau: nội dung cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam; các yếu tố ảnhhưởng đến mức độ hoàn thiện của cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở ở ViệtNam; kinh nghiệm xây dựng và hoàn thiện cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở

ở một số quốc gia có hoàn cảnh, điều kiện tương đồng với Việt Nam; những bấtcập của cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở hiện hành trước nhu cầu triển khaithi hành Hiến pháp năm 2013 và các chủ trương lớn của Đảng ta về phát huy dânchủ, tăng cường dân chủ trực tiếp ở Việt Nam hiện nay; Nguyên nhân của các ưuđiểm và hạn chế của cơ chế pháp lý hiện hành về thực hiện dân chủ cơ sở; giảipháp về xây dựng chiến lược tổng thể và lâu dài cho quá trình hoàn thiện cơ chếpháp lý thực hiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam Ngoài ra, cũng đang thiếu sự lậpluận cần thiết và thuyết phục cho từng giải pháp cụ thể liên quan đến yêu cầu hiệnthực hóa cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam hiện nay

Như vậy nhìn một cách tổng thể, có thể thấy, mặc dù số lượng các côngtrình nghiên cứu liên quan tới đề tài luận án lên tới con số hàng trăm nhưnghiện tại chưa có một công trình nghiên cứu nào tổ chức nghiên cứu một cách hệ

thống và đầy đủ, toàn diện về cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở ở ViệtNam hiện nay để từ đó, đề xuất những phương hướng, giải pháp hoàn thiện cơchế pháp lý đảm bảo phát huy dân chủ cơ sở trong bối cảnh xây dựng và hoànthiện Nhà nước pháp quyền XHCN, quá trình phát triển kinh tế - xã hội, hộinhập quốc tế của đất nước và trong yêu cầu triển khai thi hành Hiến pháp năm

2013 Nói cách khác, hiện chưa có công trình nghiên cứu nào ở trong và ngoàinước đặt cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam là đối tượngnghiên cứu chính

1.3.2 Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu đề tài luận án

Xuất phát từ sự phân tích thực trạng tình hình nghiên cứu liên quan đến chủ

đề luận án nêu trên, có thể thấy không gian nghiên cứu dành cho luận án còn hếtsức rộng rãi, bao gồm những vấn đề sau:

Thứ nhất, nghiên cứu những thay đổi mới trong nhận thức lý luận về dân

chủ và dân chủ xã hội chủ nghĩa trong điều kiện nhất nguyên chính trị, một Đảngcộng sản cầm quyền, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và nềnkinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Thứ hai, nghiên cứu làm sáng tỏ khái niệm và nội dung của dân chủ cơ sở.

Nghiên cứu các mối quan hệ phát sinh trong tiến trình dân chủ hoá ở cơ sở (đi từchủ quyền nhân dân, quyền con người để xác định các mối quan hệ cơ bản hướngtới đảm bảo quyền lực nhân dân và quyền con người: mối quan hệ giữa công dânvới các tổ chức trong hệ thống chính trị cơ sở, vai trò, trách nhiệm của Nhà nước

và các thiết chế khác đối với phát huy dân chủ cơ sở…)

Thứ ba, nghiên cứu khái niệm, đặc điểm, vai trò và các yếu tố hợp thành

của cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam Kết quả nghiên cứu phảiđưa ra được định nghĩa về cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở, các yếu tố cấuthành nội hàm cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở Kết quả nghiên cứu cũngcần đạt được sự luận chứng thuyết phục về vai trò không thể thiếu của cơ chế pháp

lý trong thực hiện dân chủ gắn liền với các quyền và lợi ích thiết thực của ngườidân tại cơ sở

Thứ tư, nghiên cứu xác lập các tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện của cơ

chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam hiện nay Các tiêu chí cần đượcxem xét ở mức độ toàn diện và cụ thể

Thứ năm, nghiên cứu đánh giá toàn diện, tổng thể về quá trình xây dựng,

hoàn thiện cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở và thực trạng cơ chế pháp lýthực hiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam hiện nay Kết quả nghiên cứu phải chỉ rõđược những thành tựu, hạn chế, bất cập và nguyên nhân của các thành tựu, hạnchế của cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở hiện hành Kết quả nghiên cứucũng cần chỉ ra thực trạng các điều kiện đảm bảo mức độ hoàn thiện của cơ chếpháp lý thực hiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam hiện nay

Thứ sáu, nghiên cứu dự báo bối cảnh phát huy dân chủ ở Việt Nam trong

giai đoạn tới Từ đó xây dựng các quan điểm và đề xuất các giải pháp tiếp tụchoàn thiện cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam Kết quả nghiêncứu phải đảm bảo lập luận thuyết phục hơn về các giải pháp có liên quan đã đượccác công trình nghiên cứu khác đề cập và luận chứng, đồng thời kiến nghị hệ giảipháp tổng thể mang tính chiến lược cho quá trình hoàn thiện cơ chế pháp lý thựchiện dân chủ cơ sở ở nước ta

Tiểu kết chương 1

Hoàn thiện, phát huy dân chủ, đảm bảo quyền làm chủ của nhân dân ở mọiphạm vi trong đời sống xã hội là yêu cầu tất yếu khách quan trong xã hội hiện đại.Chính vì vậy, đây là vấn đề nhận được nhiều nhất sự quan tâm của xã hội

Trong chương 1, luận án đã tiến hành khảo cứu nhiều công trình nghiêncứu trong nước và ngoài nước có liên quan đến chủ đề hoàn thiện cơ chế pháp lýthực hiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam Kết quả tổng quan tình hình nghiên cứu chothấy nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn về dân chủ cơ sở, cơ chế pháp lý và cơ chếpháp lý thực hiện dân chủ cơ sở… đã được các nhà khoa học trong và ngoài nướcnghiên cứu ở các mức độ và khía cạnh khác nhau Nhìn chung, đã có nhiều chấtliệu tốt cho việc tiếp tục triển khai nghiên cứu đề tài luận án

Tuy nhiên, phần lớn các công trình nghiên cứu đều tập trung giải mã mộttrong hai vấn đề lớn: 1/ pháp luật về dân chủ cơ sở ở Việt Nam; và 2/ thực tiễnphát huy dân chủ cơ sở ở Việt Nam Rất ít các công trình luận bàn toàn diện vềdân chủ cơ sở Đặc biệt, chưa có công trình nào nghiên cứu trực diện về hoànthiện cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam Vì vậy, còn nhiều vấn

đề lý luận và thực tiễn liên quan đến cơ chế pháp lý và hoàn thiện cơ chế pháp lýthực hiện dân chủ cơ sở chưa được giải quyết triệt để

Luận án, một mặt tìm kiếm những giá trị có thể kế thừa và phát triển trongcác công trình đã công bố, mặt khác có nhiệm vụ triển khai nghiên cứu nhiều nộidung mới, hướng tới tạo lập cơ sở khoa học vững chắc cho các giải pháp hoànthiện cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở trong điều kiện đẩy mạnh xây dựngnhà nước pháp quyền XHCN của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân và triểnkhai thi hành Hiến pháp năm 2013 ở Việt Nam hiện nay

Chương 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOÀN THIỆN CƠ CHẾ PHÁP LÝ

THỰC HIỆN DÂN CHỦ CƠ SỞ Ở VIỆT NAM

2.1 NHẬN THỨC VỀ DÂN CHỦ VÀ DÂN CHỦ CƠ SỞ

2.1.1 Quan niệm về dân chủ

Trong tri thức nhân loại, dân chủ được coi là một cụm từ có được từ “sảnphẩm của nền văn minh”, là điều kiện và tiêu chuẩn tiến bộ xã hội

Dân chủ trong lịch sử thường được nhận diện như một phạm trù đa nghĩavới bản chất nhiều thứ bậc, do vậy, dân chủ được xem xét ở nhiều phương diệnkhác nhau

Nhìn từ khía cạnh tổng quát, dân chủ bao gồm một tổ hợp các giá trị nhânbản, duy lý và cao đẹp Dân chủ là sự hòa hợp giữa các giá trị: tự do, bình đẳng,

sự thống nhất trong tính đa dạng Ở mức độ này, dân chủ được hiểu như một lýtưởng mà con người khao khát hướng đến và cố gắng thực hành trong cuộc sống.Những nhà tư tưởng Hy Lạp cổ đại cho rằng, để có một xã hội tốt đẹp thì dân phải

có quyền lực mạnh nhất, cao nhất, từ đó xuất hiện khái niệm "dân chủ"

(Demokratia) có nghĩa là quyền lực thuộc về nhân dân.

Các công trình nghiên cứu đều chỉ ra rằng: Dân chủ với tư cách là hiệntượng chính trị gắn liền với xã hội có giai cấp, nó mang tính giai cấp nên chế độdân chủ cần được xem xét trong mối tương quan với chế độ nhà nước Hai chế độnày nhiều khi khác nhau, đối lập nhau, nhưng về cơ bản thì tồn tại không thể thiếunhau Dân chủ có liên hệ chặt chẽ với bản chất của nhà nước, với chức năng,nhiệm vụ và hình thức nhà nước Nhiều cách hiểu đã được đưa ra nhưng về cơ bảnđều quy tụ về bản chất “Dân chủ tức là chính quyền của nhân dân” “Chế độ dânchủ, đó là một nhà nước thừa nhận việc thiểu số phục tùng đa số” “Nếu khôngkhinh thường lẽ phải và lịch sử, ai cũng thấy rõ ràng chừng nào mà còn có nhữnggiai cấp khác nhau thì không thể nói đến “dân chủ thuần tuý” được, mà chỉ có thểnói đến dân chủ có tính giai cấp” [154, tr.304] Như vậy, dân chủ trước hết làthuộc tính của nhà nước, trong đó người dân thể hiện quyền làm chủ của mình,kể

cả quyền tạo lập và kiểm soát quyền lực nhà nước Nhà nước có trách nhiệm bảođảm bằng quyền năng của Nhà nước, thông qua các phương thức thực hiện quyềnlực nhà nước để nhân dân thực hiện các quyền của mình.

Nếu xuất phát từ cách hiểu như trên, dân chủ trong hiện thực đời sống sẽliên quan đến quan niệm về ba yếu tố: 1/ Nhân dân; 2/ quyền lực công cộng và 3/tính chất trực tiếp của mối quan hệ giữa nhân dân và quyền lực công cộng trong sởhữu quyền lực công cộng

Điểm khác nhau căn bản giữa cách hiểu về dân chủ trong thời cổ đại vớithời hiện đại là ở cách quan niệm về phạm trù nhân dân và tính chất trực tiếp củamối quan hệ sở hữu quyền lực công cộng Đã là một nền dân chủ thì nó phảichứng tỏ quyền lực thuộc về nhân dân Nhưng nhân dân mang nội dung thế nào lạitùy thuộc vào các thời đại khác nhau mà xác định Chế độ dân chủ nào thì nhànước cũng là của nhân dân, nhưng sự khác nhau giữa chế độ dân chủ này với chế

độ dân chủ khác là ở chỗ nhân dân là ai và ai trong nhân dân có thực quyền Điềunày nói nên nội dung bản chất giai cấp của dân chủ Không có dân chủ trìu trượng,bao giờ dân chủ cũng có nội dung cụ thể, xác định Trong xã hội ai là nhân dânmới có dân chủ và trong nhân dân thì quyền lực thực sự, cuối cùng không phải lúcnào cũng thuộc về tất cả nhân dân Như vậy, dân chủ chỉ là một nhưng nó bị chếước bởi những điều kiện kinh tế, văn hóa, xã hội ở các thời đại và các quốc giakhác nhau

Theo cách hiểu thông dụng ở Việt Nam “dân chủ là hình thức tổ chức thiếtchế chính trị của xã hội dựa trên việc thừa nhận nhân dân là nguồn gốc của quyềnlực, thừa nhận nguyên tắc bình đẳng và tự do Dân chủ cũng được vận dụng vàocác tổ chức và hoạt động của những tổ chức và thiết chế xã hội nhất định” [91,tr.89] Chủ tịch Hồ Chí Minh đã lý giải “dân chủ” một cách hết sức giản dị, côđọng và dễ hiểu, theo đó: “Chế độ ta là chế độ dân chủ, tức là dân làm chủ”, “nước

ta là nước dân chủ, địa vị cao nhất là dân, vì dân là chủ” Như vậy, quan niệm vềdân chủ gắn liền với nguyên lý chủ quyền nhân dân

Với việc kế thừa những giá trị tư tưởng và kinh nghiệm thực tiễn có liênquan đến tổ chức nhà nước trong lịch sử, nguyên lý về chủ quyền nhân dân được

khẳng định như là bản chất và trụ cột của việc tổ chức và vận hành xã hội hiệnđại Cho đến nay, mặc dù, với những góc nhìn và quan niệm hết sức đa dạngnhưng nội dung cơ bản và chung nhất của nguyên lý này là: quyền lực nhân dân

là quyền lực tối cao và là quyền lực gốc trong các xã hội dân chủ; quyền lựcnhân dân không được biểu hiện và thực thi liên tục bởi chính chủ thể của nó lànhân dân nhưng tư cách chủ thể của nhân dân thể hiện ở việc trực tiếp thực hiệnmột phần quyền lực, ủy thác thực hiện quyền lực và kiểm tra, giám sát, kể cảviệc thay đổi, hủy bỏ quyền lực đã được ủy thác; quyền lực nhà nước là bộ phận

cơ bản của quyền lực nhân dân được hình thành thông qua sự đồng thuận ủyquyền của nhân dân mà bằng chứng hữu hình của sự đồng thuận đó là sự hiệndiện của chủ nghĩa lập hiến Trong nội hàm của nguyên lý nói trên, nhân dân làmột khái niệm dùng để chỉ một cộng đồng của mọi cá nhân trong xã hội tuy có

sự khác nhau về thành phần xã hội như dân tộc, sắc tộc, hoạt động chính trị - xãhội, quan điểm tư tưởng, tôn giáo, giới tính, nghề nghiệp v.v… nhưng thống nhấtlại, vượt lên trên sự khác biệt xã hội để có và thực hiện một ý chí, một địnhhướng, một mục tiêu phát triển cộng đồng, đất nước Từ phương diện chính trị -pháp lý, nhân dân - với sự thống nhất lại, vượt lên trên sự khác biệt xã hội đó đãtrở thành một đoàn thể pháp lý bao gồm các cử tri được quyền hành xử chủquyền thông qua các thể thức pháp lý nhất định Chính các thể thức pháp lý nàyđịnh chế hóa chủ quyền nhân dân

Như vậy, dân chủ với tính cách là một chế độ, được thực hiện dưới hai hìnhthức cơ bản là dân chủ đại diện và dân chủ trực tiếp

Dân chủ đại diện (còn gọi là dân chủ gián tiếp) là hình thức dân chủ mà

theo đó nhân dân thông qua đại diện của mình để bày tỏ chính kiến, để quyết địnhnhững vấn đề của đời sống cộng đồng Nhờ thông qua bầu cử để lựa chọn nhữngngười ưu tú đứng đầu các cơ quan đại diện, nhờ đó những người đại diện sángsuốt trong việc quyết định vấn đề quan trọng của đời sống xã hội, giải quyết nhanhchóng kịp thời những vấn đề bức bách trong xã hội đặt ra Với sự ra đời, hìnhthành của Nhà nước, do mức độ rộng lớn về không gian, dân số ngày càng đông,trình độ dân cư chênh lệch, tính phức tạp và khẩn trương của công việc quản lýnhà nước, quản lý xã hội mà hình thức dân chủ đại diện trở thành phương thứcchủ