Phân tích và tìm hiểu quan điểm của chủ nghĩa Mác Lênin về vấn đề và nguyên tắc giải quyết vấn đề tôn giáo trong thời kì quá độ lên CNXH.Và chính sách tôn giáo của Đảng,Nhà nước trong thời kì quá độ lên CNXH tại Việt Nam. Đồng thời xác định rõ cách nhìn nhận, lựa chọn tín ngưỡng, tôn giáo góp phần vào sự phát triển chung của xã hội.
Trang 1MỞ ĐẦU 1.Lý do lựa chọn vấn đề nghiên cứu
Tôn giáo là một hình thái ý thức – xã hội ra đời và biến đổi theo sự biếnđộng của điều kiện kinh tế - xã hội.Trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xãhội,tôn giáo còn tồn tại và có những biến đổi nhất định
Việt nam là một quốc gia có nhiều hình thức tín ngưỡng, tôn giáo khácnhau và đang có chiều hướng phát triển trên phạm vi cả nước Vì vậy, để tiếnhành thắng lợi công cuộc đổi mới ở nước ta, trước hết đòi hỏi đảng phải đổimới tư duy, nhìn nhận và đánh giá đúng những vấn đề lí luận và thực tiễn,trong đó có vấn đề tín ngưỡng, tôn giáo đang và sẽ có nhiều biểu hiện mới,
đa dạng, phức tạp, cần được giải quyết đúng đắn
Đầu tháng 11 – 1905,V.I.Lênin trở về nước hoạt động cách mạng.Trước khí thế sôi sục, run sợ trước phong trào cách mạng đang ngày một dângcao tại Nga, các thế lực phản động tìm cách lôi kéo, kích động các hoạt độngtôn giáo nhằm đánh lạc hướng quần chúng, khiến họ xao nhãng với cuộc đấutranh giành quyền tự do, dân chủ Lênin đã chỉ rõ âm mưu của các thế lựcphản động: “Khắp nơi bọn tư bản phản động đã chú trọng và ở nước ta hiệnnay chúng cũng bắt đầu chú trọng khêu lên những sự hằn thù tôn giáo, để làmcho quần chúng chú ý về phía đó, khiến cho họ không để ý đến vấn đề chínhtrị và kinh tế thật sự quan trọng và chủ yếu’’.Trước tình hình đó, V.I.Lênincho rằng cần có thái độ đúng đắn rõ ràng mang tính khách quan khoa học vềvấn đề này
Mặt khác ở Việt Nam trong lịch sử, tôn giáo đã bị lợi dụng để phục vụcho mục đích chính trị, và ngày nay vẫn còn tồn tại những kẻ lợi dụng tôngiáo để chống phá nhà nước xã hội chủ nghĩa của ta Chính vì thế mà mỗingười dân cần xác định rõ tư tưởng tự do tín ngưỡng phải đi đôi với chấphành pháp luật của Đảng và nhà nước.Đó cũng là lí do em chọn đề tài “Quan
Trang 2điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin về tôn giáo và chính sách tôn giáo của đảng,Nhà nước Việt Nam trong thời kỳ quá độ lên CNXH” làm đề tài nghiên cứu.
2.Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu.
2.1 Mục đích nghiên cứu
Trên cơ sở lí luận và thực tiễn về : “Quan điểm của chủ nghĩa Lênin về tôn giáo và chính sách tôn giáo của đảng, Nhà nước Việt Nam trongthời kỳ quá độ lên CNXH” đề tài sẽ phân tích và tìm hiểu quan điểm của chủnghĩa Mác - Lênin về vấn đề và nguyên tắc giải quyết vấn đề tôn giáo trongthời kì quá độ lên CNXH.Và chính sách tôn giáo của Đảng,Nhà nước trongthời kì quá độ lên CNXH tại Việt Nam Đồng thời xác định rõ cách nhìnnhận, lựa chọn tín ngưỡng, tôn giáo góp phần vào sự phát triển chung của xãhội
Mác-2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
Làm rõ quan điểm và chính sách giải quyết vấn đề tôn giáo của chủnghĩa Mác -Lênin trong thời kì quá độ lên CNXH
Phân tích tìm hiểu thực trạng việc học tập và áp dụng quan điểm củachủ nghĩa Mác-Lênin về tôn giáo và chính sách tôn giáo của Đảng, Nhà nướcVIỆT NAM trong thời kì quá độ lên CNXH
3.Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.
3.1 Đối tượng nghiên cứu: Quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin về
tôn giáo và chính sách tôn giáo của đảng, Nhà nước Việt Nam
3.2 Phạm vi nghiện cứu:
Phạm vi không gian: Nhà nước Việt Nam
Phạm vi thời gian:Trong thời kì quá độ lên CNXH
Phạm vi nội dung: Quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin về tôn giáo và
Trang 3chính sách tôn giáo
4.Cơ sở lí luận và phương pháp nghiên cứu
4.1.Cơ sở lý luận: quan điểm của chủ nghĩa Mac-Lênin
4.2 Phương pháp nghiên cứu: đề tài sử dụng phương pháp luận biện
chứng duy vật với các phương pháp như: thống nhất lôgic và lịch sử, phântích, tổng hợp, khái quát hóa và hệ thống hóa
5.Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của đề tài
5.1 Ý nghĩa lí luận: Bài làm được nghiên cứu dựa trên cơ sở lý luận
của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, chủ trương và quan điểmcủa Đảng cộng sản Việt Nam về về tôn giáo và chính sách tôn giáo của Đảng,Nhà nước VIỆT NAM trong thời kì quá độ lên CNXH
5.2.Ý nghĩa thực tiễn: Tuy nhiên, từ thực tiễn của công tác tôn giáo và
nhất là từ yêu cầu đổi mới công tác tôn giáo, nhằm phát huy sức mạnh đạiđoàn kết toàn dân tộc, tạo ra động lực trực tiếp thúc đẩy sự phát triển đất nướctheo mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ và văn minh,thì từ bản thân hệ thống chính trị đã và đang đặt ra một số vấn đề cần phảiquan tâm giải quyết trên cả phương diện lý luận cũng như thực tiễn
Trang 4B NỘI DUNG CHƯƠNG 1:CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC – LÊNiN VỀ TÔN GIÁO VÀ CHÍNH SÁCH TÔN GIÁO CỦA ĐẢNG, NHÀ NƯỚC VIỆT NAM TRONG THỜI KÌ QUÁ
ĐỘ LÊN CNXH 1.1 Khái niệm tôn giáo
Tôn giáo hay đạo giáo có thể được định nghĩa là một hệ thống văn hóacủa các hành vi và thực hành được chỉ định, quan niệm về thế giới, các kinhsách, địa điểm linh thiêng, lời tiên tri, đạo đức, hoặc tổ chức, liên quan đếnnhân loại với các yếu tố siêu nhiên, siêu việt hoặc tâm linh Tuy nhiên, hiệntại chưa có sự đồng thuận học thuật về những gì chính xác cấu thành một tôngiáo
1.2.Quan điểm của Chủ nghĩa mác-Lênin về tôn giáo.
Nếu chủ nghĩa duy vật lịch sử được coi là một trong ba phát minh quantrọng nhất của chủ nghĩa Mác, thì những quan điểm về tôn giáo là một trongnhững biểu hiện rõ nét nhất lập trường duy vật về lịch sử của học thuyết này
Nó thể hiện thông qua các quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về cả bảnchất, nguồn gốc lẫn chức năng của tôn giáo Trong khi các nhà duy tâm, thầnhọc cho rằng tôn giáo có nguồn gốc siêu nhiên, thế giới tự nhiên, xã hội loàingười cũng như toàn bộ hoạt động của mỗi cá nhân con người đều chịu sự chiphối, điều khiển của các lực lượng siêu nhiên, thần thánh thì các nhà duy vật,
vô thần đã có quan điểm hoàn toàn đối lập L.Phoiơbắc - nhà triết học duy vậtngười Đức, trong Bản chất đạo Cơ đốc, đã khẳng định rằng, không phải thầnthánh sáng tạo ra con người mà con người sáng tạo ra thần thánh theo hìnhmẫu của mình; rằng: “Thượng đế siêu hình không phải là cái gì khác mà là sựtập hợp, là toàn bộ những đặc tính chung nhất rút ra từ giới tự nhiên, song conngười, nhờ vào sức tưởng tượng… lại đem giới tự nhiên biến thành một chủ
Trang 5thể hay một thực thể độc lập”([1]) Tuy nhiên, Phoiơbắc chưa chỉ ra được bảnchất thực sự của tôn giáo và ở khía cạnh này, ông vẫn chưa thoát khỏi quanđiểm duy tâm khi chỉ phê phán thứ tôn giáo hiện thời chứ không phê phán tôngiáo nói chung, càng chưa hề đề cập đến sự phê phán những điều kiện hiệnthực đã làm nảy sinh tôn giáo Thậm chí, ông còn cho rằng người ta vẫn rấtcần một thứ tôn giáo khác thay thế, đó là “tôn giáo tình yêu” để xoá bỏ đinhững áp bức, bất công trong xã hội.
Kế thừa và vượt lên trên quan điểm của Phoiơbắc và các nhà duy vậttrước đó, các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác - Lênin đã đứng vững trên lậptrường duy vật lịch sử để lý giải vấn đề bản chất của tôn giáo Theo đó, ý thức
xã hội là sự phản ánh tồn tại xã hội, do tồn tại xã hội quyết định Mặc dù cótính độc lập tương đối nhưng mọi hiện tượng trong đời sống tinh thần, xét đếncùng, đều có nguồn gốc từ đời sống vật chất Tôn giáo là một hiện tượng tinhthần của xã hội và vì vậy, nó là một trong những hình thái ý thức xã hội, phảnánh tồn tại xã hội trong những giai đoạn lịch sử nhất định Nhưng khác vớinhững hình thái ý thức xã hội khác, sự phản ánh của tôn giáo đối với hiệnthực là sự phản ánh đặc thù, đó là sự phản ánh “lộn ngược”, “hoang đường”thế giới khách quan Theo C.Mác và Ph.Ăngghen, “tôn giáo là những sự rúthết toàn bộ nội dung của con người và giới tự nhiên, là việc chuyển nội dung
đó sang cho bóng ma Thượng đế ở bên kia thế giới, Thượng đế này, sau đó,
do lòng nhân từ, lại trả về cho con người và giới tự nhiên một chút ân huệ củamình”(2)
Với các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác, tôn giáo là sự phản ánh mộtcách biến dạng, sai lệch, hư ảo về giới tự nhiên và con người, về các quan hệ
xã hội Hay nói cách khác, tôn giáo là sự nhân cách hoá giới tự nhiên, là sự
“đánh mất bản chất người” Chính con người đã khoác cho thần thánh nhữngsức mạnh siêu nhiên khác với bản chất của mình để rồi từ đó con người cóchỗ dựa, được chở che, an ủi - dù đó chỉ là chỗ dựa “hư ảo” Chỉ ra bản chất
Trang 6sâu xa của hiện tượng đó, Ph.Ăngghen đã viết: “Con người vẫn chưa hiểurằng họ đã nghiêng mình trước bản chất của chính mình và đã thần thánh hoá
nó như một bản chất xa lạ nào đó”(3) Lột tả bản chất của tôn giáo, ông chorằng, “tôn giáo chẳng qua chỉ là sự phản ánh hư ảo – vào đầu óc của conngười – của những lực lượng ở bên ngoài chi phối cuộc sống hàng ngày củahọ; chỉ là sự phản ánh trong đó những lực lượng ở trần thế mang hình thứcnhững lực lượng siêu trần thế” (4)
Vấn đề đặt ra ở đây là, nguyên nhân nào dẫn đến sự phản ánh “hoangđường”, “hư ảo” của tôn giáo? Tại sao con người lại có nhu cầu tôn giáo vàđặt niềm tin lớn lao vào tôn giáo như vậy? Đứng vững trên lập trường duy vậtlịch sử, C.Mác và Ph.Ăngghen đã luận giải rằng sự xuất hiện và tồn tại củatôn giáo xuất phát từ hiện thực khách quan và nguồn gốc quan trọng nhất củatôn giáo chính là điều kiện kinh tế – xã hội Trong lịch sử tiến hoá của mình,trước hết con người có nhu cầu cải tạo tự nhiên để tạo ra của cải vật chất đápứng nhu cầu ngày càng cao của mình Nhưng do trình độ và khả năng cải tạo
tự nhiên còn thấp kém, con người luôn cảm thấy yếu đuối, bất lực trước cáchiện tượng tự nhiên và đã gắn cho tự nhiên những sức mạnh siêu nhiên Đóchính là cơ sở cho sự nảy sinh các hiện tượng thờ cúng Đặc biệt, khi xã hội
có sự phân chia và áp bức giai cấp thì các mối quan hệ xã hội càng phức tạp,một bộ phận người dân rơi vào tình thế cùng quẫn, bất lực trước các thế lựcthống trị Thêm vào đó, những yếu tố tự phát, ngẫu nhiên, rủi ro bất ngờ nằmngoài ý muốn của con người gây ra cho họ sự sợ hãi, lo lắng, mất cảm giác antoàn Đó cũng là nguyên nhân khiến người ta tìm đến và dựa vào sự che chởcủa tôn giáo
Cắt nghĩa về nguồn gốc kinh tế – xã hội của tôn giáo, Ph.Ăngghen viết:
“Trong những thời kỳ đầu của lịch sử chính những lực lượng thiên nhiên lànhững cái trước tiên được phản ánh như thế, và trong quá trình phát triển hơnnữa thì ở những dân tộc khác nhau, những lực lượng thiên nhiên ấy đã được
Trang 7nhân cách hóa một cách hết sức nhiều vẻ và hết sức hỗn tạp Nhưng chẳngbao lâu, bên cạnh những lực lượng thiên nhiên lại còn có cả những lực lượng
xã hội tác động - những lực lượng này đối lập với con người, một cách cũng
xa lạ lúc đầu cũng không thể hiểu được đối với họ, và cũng thống trị họ vớicái vẻ tất yếu bề ngoài giống như bản thân những lực lượng tự nhiên vậy”(5).Bàn về vấn đề này, V.I.Lênin cũng khẳng định: “Sự bất lực của giai cấp bịbóc lột trong cuộc đấu tranh chống bọn bóc lột tất nhiên đẻ ra lòng tin vàocuộc đời tốt đẹp ở thế giới bên kia, cũng giống y như sự bất lực của người dãman trong cuộc đấu tranh chống thiên nhiên đẻ ra lòng tin vào thần thánh, maquỷ và những phép màu”(6)
Như vậy, theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tôn giáo cónguồn gốc từ trong hiện thực và phản ánh chính hiện thực đó – một hiện thựccần có tôn giáo và có điều kiện để tôn giáo xuất hiện và tồn tại Trong Phêphán triết học pháp quyền của Hêghen, C.Mác đã viết: “Sự nghèo nàn của tôngiáo vừa là biểu hiện của sự nghèo nàn hiện thực, vừa là sự phản kháng chống
sự nghèo nàn hiện thực ấy Tôn giáo là tiếng thở dài của chúng sinh bị áp bức,
là trái tim của thế giới không có trái tim, cũng như nó là tinh thần của nhữngtrật tự không có tinh thần Tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân”(7) Luậnđiểm trên của C.Mác đã thể hiện rõ nguồn gốc, bản chất, chức năng của tôngiáo trên lập trường duy vật lịch sử Với C.Mác, tôn giáo như là “vầng hàoquang” ảo tưởng, là những vòng hoa giả đầy màu sắc và đẹp một cách hoàn
mỹ, là ước mơ, là niềm hy vọng và điểm tựa tinh thần vô cùng to lớn chonhững số phận bé nhỏ, bất lực trước cuộc sống hiện thực Vì, trong cuộc sốnghiện thực, khi con người bất lực trước tự nhiên, bất lực trước các hiện tượng
áp bức, bất công của xã hội thì họ chỉ còn biết “thở dài” và âm thầm, nhẫnnhục chịu đựng Cũng trong cuộc sống hiện thực ấy, họ không thể tìm thấy
“một trái tim” để yêu thương, che chở nên phải tìm đến một “trái tim” trongtưởng tượng nơi tôn giáo Trái tim đó sẽ sẵn sàng bao dung, tha thứ, chở che
Trang 8và tiếp thêm sức mạnh cho họ để họ có thể vượt qua mọi khó khăn trong cuộcsống.
Với luận điểm “tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân”, C.Mác không chỉmuốn khẳng định tính chất “ru ngủ” hay độc hại của tôn giáo, mà còn nhấnmạnh đến sự tồn tại tất yếu của tôn giáo với tư cách một thứ thuốc giảm đauđược dùng để xoa dịu những nỗi đau trần thế Thực vậy, người ta dùng thuốcgiảm đau khi người ta bị đau đớn và chừng nào còn đau đớn, thì chừng đó còn
có nhu cầu dùng nó Đó chính là lý do để lý giải tại sao người ta hướng tới, hyvọng và coi tôn giáo như chiếc “phao cứu sinh” cho cuộc sống của mình, cho
dù đó chỉ là những hạnh phúc ảo tưởng, chỉ là “sự đền bù hư ảo”
Như vậy, theo quan điểm của chủ nghĩa Mác, tôn giáo mặc dù là sựphản ánh hoang đường, hư ảo hiện thực, là một hiện tượng tiêu cực trong xãhội nhưng nó không phải không có những yếu tố tích cực Tôn giáo chỉ lànhững “bông hoa giả” tô điểm cho một cuộc sống hiện thực đầy xiềng xích.Nhưng nếu không có những “bông hoa giả” ấy thì cuộc sống của con ngườichỉ còn lại “xiềng xích” mà thôi Và nếu không có thứ “thuốc giảm đau” ấythì con người sẽ phải vật vã đau đớn trong cuộc sống hiện thực với đầy rẫynhững áp bức, bất công và bạo lực
Điều vĩ đại của C.Mác, quan điểm duy vật lịch sử và tính cách mạngtrong học thuyết Mác về tôn giáo chính là ở chỗ đó Trong khi các nhà duyvật vô thần chỉ biết phê phán bản thân tôn giáo thì C.Mác lại không phê phántôn giáo mà phê phán chính cái hiện thực đã làm nảy sinh tôn giáo, tức là phêphán sự áp bức, bất công, bạo lực… trong xã hội đã đẩy con người phải tìmđến với tôn giáo và ru ngủ mình trong tôn giáo C.Mác đã nhận thấy rất rõquan hệ nhân – quả trong vấn đề này Vì tôn giáo là một hiện tượng tinh thần
có nguyên nhân từ trong đời sống hiện thực nên muốn xoá bỏ tôn giáo, không
có cách nào khác là phải xoá bỏ cái hiện thực đã làm nó nảy sinh Theo
Trang 9C.Mác, vấn đề không phải là “vứt những bông hoa giả” đi mà là xoá bỏ bảnthân cái “xiềng xích” được trang điểm bởi những bông hoa giả đó để conngười có thể “giơ tay hái những bông hoa thật” cho mình, tức là tìm kiếmđược hạnh phúc thật sự ngay trong thế giới hiện thực Từ đó, C.Mác đã khẳngđịnh rằng, muốn xoá bỏ tôn giáo và giải phóng con người khỏi sự nô dịch củatôn giáo thì trước hết phải đấu tranh giải phóng con người khỏi những thế lựccủa trần thế, xoá bỏ chế độ áp bức bất công, nâng cao trình độ nhận thức chongười dân và xây dựng một xã hội mới không còn tình trạng người bóc lộtngười, đó là xã hội cộng sản chủ nghĩa.
1.3.Nguyên tắc giải quyết vấn đề tôn giáo của Chủ nghĩa mác-Lênin
Trên lập trường duy vật lịch sử, chủ nghĩa Mác - Lênin đã kịch liệtphản đối những hành vi cực đoan, tấn công trực diện vào tôn giáo một cáchthô bạo Bản thân tôn giáo không có tội và vì vậy, không nên phê phán tôngiáo mà cần phê phán cái hiện thực đã làm nảy sinh tôn giáo Việc phê phántôn giáo không thể được tiến hành trực diện mà cần “làm cho con người thoátkhỏi ảo tưởng, để con người tư duy, hành động, xây dựng tính hiện thực củamình với tư cách một con người vừa thoát khỏi ảo tưởng và đạt đến tuổi có lýtrí; để con người vận động xung quanh bản thân mình, nghĩa là vận độngxung quanh cái mặt trời thật sự của mình Tôn giáo chỉ là cái mặt trời ảotưởng, nó vận động xung quanh con người chừng nào con người còn chưa bắtđầu vận động xung quanh bản thân mình”(8) Như vậy, theo quan điểm củaC.Mác, tôn giáo chỉ thật sự mất đi khi con người ta tự nhận thức được về bảnthân mình, từ bỏ những ảo tưởng thần thánh để quay trở về với cuộc sốnghiện thực
Phê phán các nhà duy vật vô thần trước đó, chủ nghĩa Mác - Lêninkhẳng định, thật sai lầm nếu cho rằng sẽ đánh tan được những thiên kiến tôngiáo chỉ bằng tuyên truyền, giáo dục hay mệnh lệnh hành chính Tôn giáo là
Trang 10một hình thái ý thức xã hội nên về nguyên tắc, nó chỉ thay đổi khi bản thântồn tại xã hội được thay đổi, nó chỉ được giải quyết khi bản thân hiện thực nảysinh tôn giáo được cải tạo Cũng trong “Phê phán triết học pháp quyền củaHêghen”, C.Mác đã nêu rõ nguyên tắc này: “Xoá bỏ tôn giáo, coi là hạnhphúc ảo tưởng của nhân dân, là yêu cầu thực hiện hạnh phúc thực sự của nhândân Đòi hỏi nhân dân từ bỏ những ảo tưởng về tình cảnh của mình nghĩa làđòi hỏi nhân dân từ bỏ một tình cảnh đang cần có ảo tưởng Do đó, việc phêphán tôn giáo là hình thức manh nha của sự phê phán cái biển khổ ấy, cái biểnkhổ mà tôn giáo là vòng hào quang thần thánh”(9) Do đó, theo ông, “nhiệm
vụ của lịch sử, sau khi thế giới bên kia của chân lý đã mất đi, là xác lập chân
lý của thế giới bên này… Như vậy, phê phán thượng giới biến thành phê pháncõi trần, phê phán tôn giáo biến thành phê phán pháp quyền, phê phán thầnhọc biến thành phê phán chính trị”(10)
Vì vậy, muốn khắc phục những ảnh hưởng tiêu cực của tôn giáo, trướchết cần phải tạo lập được một thế giới hiện thực không có áp bức, bất công,nghèo đói, thất học…, một thế giới hiện thực không còn cần đến “sự đền bù
hư ảo” của tôn giáo mà người ta có thể tìm thấy những hạnh phúc thật sựngay trong cuộc sống, một xã hội cộng sản chủ nghĩa văn minh Đó là mộtquá trình cách mạng lâu dài, gian khổ gắn liền với cải tạo xã hội cũ, xây dựng
xã hội mới
Xuất phát từ nhận thức tôn giáo là nhu cầu tinh thần của một bộ phậnnhân dân và đó là nhu cầu hoàn toàn chính đáng, Nhà nước xã hội chủ nghĩacần phải tôn trọng và bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo, không đượcchống tôn giáo mà chỉ chống những hành vi lợi dụng tín ngưỡng, tôn giáo đểchống phá cách mạng, đi ngược lại lợi ích quốc gia, dân tộc Tuyệt đối khôngđược nóng vội, chủ quan trong việc giải quyết vấn đề tôn giáo Về vấn đề này,V.I.Lênin đã nhấn mạnh: “Những lời tuyên chiến ầm ĩ với chủ nghĩa duy tâm,những mệnh lệnh ngăn cấm tín ngưỡng, tôn giáo là những hành vi dại dột, vô
Trang 11chính phủ, làm cho kẻ thù lợi dụng để kích động tình cảm tôn giáo của tín đồ,làm cho họ ngày càng gắn bó với tôn giáo, xa lánh thậm chí đi đến chống lạicông cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội Đương nhiên, như vậy không có nghĩa
là coi nhẹ việc giáo dục chủ nghĩa vô thần khoa học, thế giới quan duy vậtcho toàn dân, trong đó có những tín đồ tôn giáo, việc làm đó góp phần nângcao trình độ kiến thức cho toàn dân”(11)
Tôn giáo không chỉ là một hình thái ý thức xã hội, mà còn là một thiếtchế xã hội, nó biến đổi cùng với sự biến đổi của lịch sử ở từng thời kỳ lịch
sử, vai trò của tôn giáo đối với đời sống xã hội không giống nhau Quan điểm,thái độ của các giáo hội, giáo sĩ, giáo dân về các lĩnh vực của đời sống xã hộiluôn có sự khác biệt Do đó, cần căn cứ vào từng trường hợp cụ thể, trongnhững điều kiện cụ thể mà Nhà nước xã hội chủ nghĩa xác định thái độ, cáchứng xử phù hợp