BTL CSLLBC - Trong một thế giới của định kiến và thiên vị, có lẽ thách thức lớn nhất đối với nhà báo là sống theo nhiệm vụ trần thuật công bằng và cân bằng

Đó chính là một trong hàng trăm, hàng ngàn nhữngđịnh kiến đã ăn sâu vào tư tưởng, vào trí óc của không ít người, ngay cả chínhchúng ta, cũng đôi lúc dùng những câu nói đầy định kiến đó đ

LỜI MỞ ĐẦU

“Nhà văn nói láo, nhà báo nói phét” Chắc hẳn, ai trong chúng ta cũng

đã từng nghe đến câu nói này hoặc những điều tương tự khiến cho ta cảm thấy

có chút hoài nghi và đắn đo về nó Và nhất là đối với sinh viên trường báo,những người hoạt động trong lĩnh vực truyền thông càng cảm thấy có chút gì

đó khó chịu và bứt rứt Đó chính là một trong hàng trăm, hàng ngàn nhữngđịnh kiến đã ăn sâu vào tư tưởng, vào trí óc của không ít người, ngay cả chínhchúng ta, cũng đôi lúc dùng những câu nói đầy định kiến đó để công kíchnhững người làm báo, người làm truyền thông mà ta cảm thấy không hài lòng,

đó là lúc chúng ta cũng mang trong mình sự thiên vị không hề nhẹ

Stefanie Chernow đã từng nói: “Trong một thế giới của định kiến vàthiên vị, có lẽ thách thức lớn nhất đối với các nhà báo là sống theo nhiệm vụtrần thuật công bằng và cân bằng” Và dưới một thế giới đầy những định kiến,

sự thiên vị như vậy, chúng ta – những nhà báo tương lai cần phải làm gì đểkhắc phục và loại trừ nó, dựng xây lên một đất nước phát triển, giàu mạnh,văn minh Hãy cùng tìm hiểu trong bài tập lớn này

Em xin chân thành cảm ơn!

cả nể) Định kiến, do đó có thể hình thành từ những niềm tin vô căn cứ, và cóthể bao gồm "bất kỳ thái độ không hợp lý và bất thường chống lại những ảnhhưởng hợp lý", Gordon Allport định nghĩa định kiến như là một "cảm giác,thuận lợi hay bất lợi, đối với một người hay một vật, trước khi tiếp cận, hoặckhông dựa trên kinh nghiệm thực tế".

Thường là trong ngôn ngữ dân gian, định kiến và thành kiến thường đichung với nhau, và đôi khi cùng được sử dụng với ý nghĩa như nhau Tuynhiên có thể phân biệt: định kiến là ý nghĩ cố định về người hay vật, xuất phát

từ cách nhìn sai lệch hoặc dựa trên cảm tính và thường xuyên có chiều hướngđánh giá thấp; thành kiến là những định kiến (nghĩa là cái "ý kiến" đã "thành"sẵn rồi) xuất hiện trong thời gian dài, thành nếp suy nghĩ cố chấp Định kiếncủa một tập thể, một nhóm người, một xã hội, thường được gọi là định kiến

xã hội Định kiến, thành kiến, đôi khi cũng gọi là "thiên kiến" Tự Điển Hán

Việt của Đào Duy Anh giải nghĩa “Thiên là nghiêng về một bên” Thiên kiến

là “Ý kiến thiên lệch/thiên vị”, “Ý kiến ngoan cố”

Định kiến của một người có thể hình thành tiệm tiến từ môi trường giáodục, môi trường sống, sinh hoạt và quan hệ xã hội của người đó Nó luôn tồntại xung quanh chúng ta và dần trở thành một điều bình thường mà chẳng mấy

ai quan tâm đến hậu quả mà nó mang lại

2 Thiên vị là gì?

Thiên vị hay còn gọi là thiên kiến là xu hướng giữ hoặc nói một quanđiểm không đầy đủ, thường đi kèm với sự từ chối xem xét các góc nhìn kháchoặc là không sẵn lòng tiếp nhận những thông tin mới, đặc biệt khi thông tinmới không thuận theo quan điểm cũ Người ta có thể thiên kiến hướng về haychống lại một quan điểm, một người, chủng tộc, tôn giáo, giai cấp hay đảngphái, Thiên kiến cũng có nghĩa là cách nhìn phiến diện, không trung lập,không khách quan, không mở, đôi khi là duy ý chí Thiên kiến có thể xuấthiện dưới nhiều hình thức và đôi khi được coi là đồng nghĩa với định kiến hay

là cố chấp Thiên vị còn có thể là đối xử không công bằng, dùng những cảmxúc chủ quan cá nhân để nhìn nhận, đánh giá sự vật sự việc, coi trọng, nâng

đỡ một phía mà bác bỏ hoàn toàn những giá trị tốt đẹp của sự vật, sự việckhác

Thiên vị có thể xuất phát từ việc yêu thương, dành nhiều tình cảm, đôikhi là mù quáng cho một ai đó, hay sự vật sự việc nào đó, như bố mẹ dànhtình cảm cho con trai nhiều hơn con gái, con đầu lòng nhiều hơn những đứacon thứ, trọng tài thiên vị cho đội bóng họ yêu thích, sếp thiên vị những nhânviên xinh đẹp hơn,

3 Khái niệm nhiệm vụ công bằng và cân bằng

a) Khái niệm công bằng

Công bằng là một khái niệm về mối quan hệ công bằng và chính đánggiữa cá nhân và xã hội Điều này được đo lường bằng các điều khoản rõ ràng

và ngấm ngầm để phân phối của cải, cơ hội bình đẳng cho hoạt động cá nhân

và các đặc quyền xã hội Ở phương Tây cũng như các nền văn hóa châu Á lâuđời, khái niệm công bằng xã hội thường đề cập đến quá trình đảm bảo rằngcác cá nhân hoàn thành vai trò xã hội của họ và nhận được những gì họ cóđược từ xã hội Trong các phong trào cơ sở toàn cầu hiện nay cho công bằng

xã hội, người ta nhấn mạnh vào việc phá vỡ các rào cản đối với di động xãhội, tạo ra các mạng lưới an sinh xã hội và công bằng kinh tế

Công bằng giao quyền và nghĩa vụ trong các tổ chức của xã hội, chophép mọi người nhận được những lợi ích cơ bản và gánh nặng hợp tác Các tổchức có liên quan thường bao gồm thuế, bảo hiểm xã hội, y tế côngcộng, trường công lập, các dịch vụ công, luật lao động và quy định của thịtrường, để đảm bảo công bằng trong việc phân phối của cải, và cơ hội bìnhđẳng

Các giải thích liên quan đến công lý với mối quan hệ qua lại với xã hộiđược trung gian bởi sự khác biệt trong truyền thống văn hóa, một số trong đónhấn mạnh trách nhiệm cá nhân đối với xã hội và những người khác về sự cânbằng giữa tiếp cận quyền lực và sử dụng có trách nhiệm Do đó, công bằng xãhội được viện dẫn ngày hôm nay trong khi diễn giải lại các nhân vật lịch sửnhư Bartolomé de las Casas, trong các cuộc tranh luận triết học về sự khácbiệt giữa con người, trong nỗ lực vì bình đẳng giới, chủng tộc và xã hội, đểủng hộ công lý cho người di cư, tù nhân, môi trường và người khuyết tật vềthể chất và phát triển

b) Khái niệm cân bằng

Nếu như công bằng được hiểu là sự bình đẳng giữa người với người thìcân bằng được hiểu là sự nhất quán giữa hành động này với hành động khác,giữa sự vật sự việc này với sự vật sự việc khác Khái niệm cân bằng, trong

cuộc sống thường được hiểu là phân chia đồng đều, thống nhất giữa các hoạtđộng, phân bố công việc hợp lý để thực hiện dễ dàng mà không tốn quá nhiềucông sức vào một vấn đề nào đó, thực hiện được nhiều công việc cùng mộtlúc.

Chẳng hạn như, cân bằng cuộc sống giữa công việc và nghỉ ngơi, thểdục thể thao, có sức khỏe dồi dào từ đó chất lượng công việc đạt ở mức tốtnhất Hay cân bằng ngân sách chi tiêu, giữa việc mua sản phẩm này với sảnphẩm khác, xem xét, đánh giá sản phẩm nào thực sự cần thiết để chi tiêu

Đối với nhà báo, cân bằng có thể hiểu là, phân chia đồng đều giữa cácbài đăng, tin tức hợp lý, phân chia số lượng bài đăng, thời gian ở mức ổnđịnh, tránh loãng thông tin, gây nhàm chán cho công chúng Cân bằng giữaviệc đăng tải thông tin tốt đẹp của một vấn đề, nhưng cũng không quên lên án,phê phán những mặt xấu của vấn đề đó, nếu có

PHẦN II: NỘI DUNG

CHƯƠNG I: CHÚNG TA ĐANG SỐNG TRONG MỘT THẾ GIỚI CỦA

ĐỊNH KIẾN VÀ THIÊN VỊ

1 Nguồn gốc của định kiến và thiên vị

Định kiến thường được hình thành dựa trên các khuôn mẫu xã hội.Thuật ngữ khuôn mẫu xã hội được U.Lipman (nhà báo Mỹ) đưa ra lần đầutiên vào năm 1972 trong tác phẩm “Dư luận xã hội” khi ông phân tích ảnhhưởng của việc tiếp thu tri thức về sự vật đến tri giác và đánh giá nó qua tiếpxúc trực tiếp Theo Lipman, khuôn mẫu xã hội là một “bức tranh thế giới”được điều chỉnh và quyết định bởi một nền văn hóa đã được hình thành và ổnđịnh trong đầu con người Khuôn mẫu có vai trò làm giảm bớt những khókhăn của con người khi tri giác các đối tượng phức tạp nằm ngoài sự hiểu biếtcủa họ Khuôn mẫu giúp chúng ta thu nhận thông tin nhanh chóng dựa trênnhững kinh nghiệm đã có sẵn Khái niệm khuôn mẫu được dùng để chỉ cácphạm trù mô tả được đơn giản hóa, mà chúng ta tìm cách đặt người khác haycác nhóm người khác vào trong một khung cảnh cụ thể để nhìn nhận, đánh giá

họ được dễ dàng Khuôn mẫu thực chất là một dạng thức của tri giác xã hội,

là những giản đồ thiếu chính xác và không đầy đủ về cá nhân hay nhóm màchúng ta có được nhờ kinh nghiệm sống của mình Theo Julian Hafner, khuônmẫu thể hiện một phương thức tư duy cứng nhắc và quá đơn giản để nhìnnhận một con người, nó không dựa trên những phẩm chất thực tế của người

ấy mà dựa trên những thuộc tính của nhóm xã hội, nghề nghiệp hoặc giai cấpcủa người đó

Trong tâm lý học xã hội, khi nghiên cứu về định kiến, các nhà nghiêncứu thường nhấn mạnh đến hai điểm sau: Thứ nhất, con người có xu hướngthường nhớ lại dễ dàng hơn những gì được củng cố từ các khuôn mẫu, màkhông chú ý tới những gì bác bỏ nó Ví dụ, vị trí lãnh đạo mà nam giới đangchiếm ưu thế được củng cố bởi niềm tin là nam giới có phẩm chất và năng lực

lãnh đạo hơn so với nữ giới, dù cho rất nhiều nghiên cứu đã chỉ ra phụ nữkhông hề thiếu (thậm chí nổi trội hơn) so với nam giới trong một số phẩmchất của người lãnh đạo hiện đại Đây là vấn đề có liên quan đến định kiếngiới Một kết luận khác là định kiến được hình thành bởi một sự tập luyện xúccảm có từ rất sớm, trong khi những niềm tin biện minh cho chúng đến muộnhơn, điều đó khiến cho việc loại bỏ chúng trở nên đặc biệt khó khăn Ai cũng

có thể nói là mình có ít hoặc không có định kiến về người khác và luôn muốn

từ bỏ những định kiến của mình – nếu có Những thay đổi, những niềm tinthuộc về nhận thức thì dễ thay đổi hơn những xúc cảm sâu sắc Có nghĩa rằng,trở ngại trong việc xóa bỏ các định kiến giới không chỉ nằm ở chỗ thay đổinhận thức của cá nhân, mà điều khó khăn là thay đổi những xúc cảm gắn vớicác định kiến đã được tập luyện từ thời thơ ấu

Các nhà Tâm lý học xã hội phân biệt khái niệm định kiến và khuônmẫu, định kiến và phân biệt đối xử Trong khi khuôn mẫu xã hội tạo nên một

sự khái quát hóa được chia sẻ giữa những người trong một nhóm này với mộtnhóm khác, thì định kiến xã hội bao hàm một sự phán xet theo hướng tiêu cựccủa cá nhân, nhóm đối với người, nhóm khác Có thể nói, khuôn mẫu liên quanhiều đến nhận thức, còn định kiến liên quan nhiều đến thái độ Trong địnhkiến chứa đựng khuôn mẫu tiêu cực và nó được củng cố nhờ những khuônmẫu tiêu cực Trong hầu hết các trường hợp, định kiến chuyển thành sự phânbiệt đối xử mà không được cá nhân nhận biết và thừa nhận, bởi nó đã được

“hợp lý hóa” và trở nên “bình thường” với cá nhân mang định kiến, nó diễn ra

mà không cần tới sự kiểm duyệt chặt chẽ của ý thức con người Cũng nhưđịnh kiến, phân biệt đối xử tồn tại dưới nhiều dạng Ở mức độ nhẹ, nó baogồm sự né tránh đơn giản Ở mức độ mạnh hơn, phân biệt đối xử có thể tạo ra

sự ngăn cản trong công việc, cơ hội học tập, khả năng tiếp cận và hưởng lợi từcác cá nhân và nhóm đối tượng Sự phân biệt đối xử công khai thể hiện quanhững hành động tẩy chay hoặc thù ghét mà chúng ta có thể quan sát thấy

Từ những định kiến, con người dần hình thành nên sự thiên vị của riêngmình Có thể nói, sự thiên vị xuất phát từ định kiến, từ cảm tính, từ những suynghĩ chủ quan ta cho là đúng, phủ nhận đi sự thật đang hiện hữu ngay trướcmắt, bác bỏ những cái đúng, hành động một cách vô thức ngay mà không biếtđiều đó là sai trái.

2 Thực trạng xã hội hiện nay

Những định kiến dường như hằn sâu trong tâm thức của mỗi người màmấy ai nhận ra, nó ảnh hướng thế nào đến xã hội Giả sử bạn rất thích nghềngười mẫu Bạn đã mất mấy năm trời mới tự thừa nhận rằng bạn thực sựmuốn làm người mẫu Bạn mất 2 năm để thuyết phục cha mẹ đồng ý và ủng

hộ Nhưng kết quả giờ đây bạn đang làm nhân viên văn phòng nhàm chán,thậm chí là mệt mỏi vì hay bị soi mói bởi chiều cao và vẻ ngoài khác biệt Tất

cả chỉ vì những ngày tháng làm mẫu bạn phải đi sớm về muộn, chồng và mẹchồng không chấp nhận kiểu ăn mặc “lố lăng” rồi đi “show” tối ngày Hàngxóm thì nghi ngờ rằng bạn làm công việc không tốt đẹp Họ hàng thì chêrằng bạn chả làm được công việc có học nào ra hồn, phải bán thân thể cho cáinhìn người khác Bạn bè thì suốt ngày đồn thổi là bạn đá lông nheo với đại gianày, người mẫu kia… Và định kiến xã hội thực sự đã chôn vùi mong mỏi củanhiều người trong các ngành nghề nghệ thuật khác Và như mới đây, trongmột chương trình ca nhạc, Hương Tràm và một bạn thí sinh đã nói rằng họ bịgia đình không ủng hộ vì định kiến cho rằng ‘hát hò’ là một nghề không nêntheo Hay như mới đây, tại Mỹ đã xảy ra vụ cảnh sát ghì chết người da màu,gây nên làn sóng dư luận dữ dội Và một lần nữa, Black lives matter (mạngsống người da đen cũng đáng giá) – phong trào đòi quyền bình đẳng chongười da màu diễn ra mạnh mẽ, gây hậu quả không ít đến tình hình chính trị,kinh tế tại một số nước phương Tây như bạo loạn, đập phá cửa hàng để hôicủa, chuộc lợi, gây sức ép lên chính phủ đòi kiểm soát chặt chẽ hơn về nhữngcảnh sát Mỹ Những định kiến về giới, màu da, sắc tộc, tôn giáo luôn tồn tại,

hiện hữu xung quanh chúng ta mà chẳng mấy ai để ý và cứ thế sống chungvới lũ, đến khi nhận ra tác hại mà nó gây ra, ta mới thốt lên rằng: “Định kiếnđáng sợ đến vậy sao”.

Và xã hội ngày nay, cũng có không ít sự thiên vị mà dường như, họ cho

là chẳng có gì to tát Trong một nghiên cứu mới chỉ ra rằng, cha mẹ thường có

xu hướng thiên vị con đầu lòng hơn những đứa con thứ, hay thiên vị con traihơn con gái Theo đó, những đứa trẻ biết rằng mình không nhận được nhiềutình thương và sự quan tâm bằng anh chị em có xu hướng sử dụng rượu, thuốc

lá và chất kích thích trong độ tuổi thiếu niên nhiều hơn những đứa trẻ khác.Điều này đặc biệt đúng ở những gia đình không hòa thuận hoặc các thànhviên trong gia đình không gần gũi nhau Sự căng thẳng giữa các anh chị em sẽcàng tăng cao khi đứa trẻ được bố mẹ thiên vị nhận ra điều đó và sử dụngchúng như một công cụ để công kích anh chị em của mình Và đôi lúc, nhữngcâu nói đùa tưởng chừng như vô hại: “Bố mẹ mày đẻ em bé thì mày sẽ bị rarìa”, “Có con trai để sau này còn phụng dưỡng cha mẹ già, con gái nó theonhà chồng thôi”, Và vô vàn những câu nói đầy định kiến được truyền từ đờinày sang đời khác, từ người này sang người khác, tác động làm ta dần hìnhthành nên những sự thiên vị mà không biết rằng nó nguy hại đến nhường nào

Sự thiên vị đó có thể giết chết tâm hồn của những đứa trẻ, hình thành nênnhững suy nghĩ tiêu cực cho chúng ảnh hưởng rất nhiều đến xã hội Như cácbài báo đã từng đưa tin, về một vụ việc xảy ra tại Trung Quốc: “Chị nhẫn tâmgiết em gái vì bố mẹ thiên vị”, “Chị gái ném em sơ sinh xuống ban công vìcảm thấy bị cho ra rìa”, Sự thiên vị, xuất phát từ trong gia đình tưởng chừngnhư vô hại đã gây ra những hậu quả hết sức nặng nề, khó có thể lường trướcđược

Và đối với nhà báo nói riêng và truyền thông nói chung, định kiến đãtrở thành thứ rào cản vô hình, tác động và ảnh hương sâu sắc đến các hoạtđộng truyền thông, báo chí Trong mọi lĩnh vực, hoạt động kinh tế, văn hóa,

xã hội luôn tồn tại những định kiến cổ hủ, lạc hậu Chẳng hạn như: “Nhà vănnói láo, nhà báo nói điêu”, “Trăm cái lý không bằng một tí cái tình”, hay địnhkiến giới khi “Nam phải ra nam, nữ phải ra nữ”, phụ nữ không được làmnhững công việc giống đàn ông mà phải tề gia nội trợ, Và hàng trăm, hàngngàn các định kiến khác, không chỉ gây khó khăn cho nền báo chí mà còn cảntrở sự phát triển của xã hội Vậy, báo chí cần phải làm gì để có thể giúp đỡchính mình cũng như xã hội Hãy cùng tìm hiểu ở chương sau.

CHƯƠNG II: SỐNG THEO NHIỆM VỤ TRẦN THUẬT CÔNG BẰNG VÀ

CÂN BẰNG – THÁCH THỨC LỚN ĐỐI VỚI NHÀ BÁO

1 Sống theo nhiệm vụ công bằng và cân bằng là như thế nào?

Như đã tìm hiểu ở trên, công bằng là lẽ phải, là thước đo, là chuẩn mực

xã hội mà bất kỳ ở đâu, con người vẫn luôn muốn hướng tới để đám bảo cho

sự phát triển hài hòa đồng nhất giữa người/nhóm người này với người/nhómngười kia Trong lịch sử, không ít các cuộc đấu tranh, đề xuất phát từ sựkhông công bằng, bất bình đẳng, chính vì vậy chúng ta luôn muốn mọi sựphát triển trong xã hội đều phải đi đôi với công bằng Nếu như công bằngđược hiểu theo nghĩa khái quát, rộng lớn như vậy, thì cân bằng mang ý nghĩanhỏ hơn, chủ quan hơn Khi chúng ta cân bằng giữa giữa sự vật, sự việc nàyvới sự vật, sự việc kia, chúng ta sẽ đi đến cái đích là công bằng

Vậy nhiệm vụ trần thuật, công bằng và cân bằng là gì? Trước khi tìmhiểu nhiệm vụ quan trọng này, hãy tìm hiểu những nhiệm vụ cơ bản của nhàbáo:

a) Thông tin trung thực về tình hình đất nước và thế giới phù hợp vớilợi ích của đất nước và của Nhân dân

b) Tuyên truyền, phổ biến, góp phần xây dựng và bảo vệ đường lối, chủtrương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, thành tựu của đất nước

và thế giới theo tôn chỉ, Mục đích của cơ quan báo chí; góp phần ổn địnhchính trị, phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao dân trí, đáp ứng nhu cầu vănhóa lành mạnh của Nhân dân, bảo vệ và phát huy truyền thống tốt đẹp của dântộc, xây dựng và phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa, tăng cường khối đại đoànkết toàn dân tộc, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa

c) Phản ánh và hướng dẫn dư luận xã hội; làm diễn đàn thực hiện quyền

tự do ngôn luận của Nhân dân

d) Phát hiện, nêu gương người tốt, việc tốt, nhân tố mới, điển hình tiêntiến; đấu tranh phòng, chống các hành vi vi phạm pháp luật và các hiện tượngtiêu cực trong xã hội.

e) Góp phần giữ gìn sự trong sáng và phát triển tiếng Việt, tiếng củacác dân tộc thiểu số Việt Nam

f) Mở rộng sự hiểu biết lẫn nhau giữa các nước và các dân tộc, tham giavào sự nghiệp của nhân dân thế giới vì hòa bình, độc lập dân tộc, hữu nghị,hợp tác, phát triển bền vững

Từ những nhiệm vụ cơ bản trên của báo chí, có thể thấy được rằng,nhiệm vụ cơ bản nhất của mỗi nhà báo là vừa phải đưa tin một cách nhanhchóng, kịp thời, nắm bắt được những xu hướng biến động của xã hội, thế giới,vừa phải truyền tải thông tin một cách chính xác, đúng đắn, nhìn nhận sự vật

sự việc dưới cái nhìn khách quan, tổng thể mang đến cho công chúng nhữngthông tin công bằng và cân bằng nhất

Trong các hoạt động sản xuất hàng hóa của xã hội, có lẽ nghề báo lại cónhững đặc điểm và tính chất khác biệt hơn cả so với tất cả nghề nghiệp khác ởchỗ, phải có nhiệm vụ trần thuật Nếu như các ngành nghề khác, khi sản xuấthàng hóa phải tác động và nguyên liệu ban đầu, thành các sản phẩm hàng hóacuối cùng Nhưng với báo chí thì khác, nguyên liệu ban đầu chính là các tintức, sự kiện có thực trong đời sống, khi sản xuất ra các sản phẩm báo chíkhông được phép biến tấu, thay đổi bản chất ban đầu của sự việc mà phải trầnthuật một cách công bằng, khách quan nhất, đem đến cho công chúng nhữngthông tin xác đáng Nhất là trong một thế giới đầy định kiến và thiên vị, ngay

cả nghề làm báo cũng có những định kiến, thiên vị nhất định riêng của mình,nhưng không thể vì đó mà nhìn nhận, đánh giá một cách chủ quan, cũngkhông được đặt cái tôi của mình vào trong các tác phẩm báo chí

2 Vì sao thách thức lớn nhất đối với nhà báo là phải sống theo nhiệm

vụ trần thuật công bằng và cân bằng?