Tình hình nghiên cứu đề tài
Đề tài kinh tế tuần hoàn (KTTH) đang thu hút sự quan tâm nghiên cứu từ nhiều tổ chức và cá nhân trên toàn cầu như một giải pháp cho phát triển bền vững trong những năm gần đây Một số công trình tiêu biểu đã được thực hiện để khám phá và áp dụng các nguyên tắc của KTTH.
Bài viết "Kinh tế tuần hoàn và khả năng phục hồi: Một chương trình nghiên cứu" (2021) của các tác giả Steve Kennedy và Martina K Linnenluecke phân tích tác động của kinh tế tuần hoàn đối với khả năng phục hồi của môi trường cũng như khả năng thích ứng của doanh nghiệp, ngành và hệ thống sinh thái xã hội trong bối cảnh chuyển đổi từ nền kinh tế tuyến tính sang nền kinh tế phi tuyến tính Nghiên cứu này đã chỉ ra tầm quan trọng của việc áp dụng các nguyên tắc của kinh tế tuần hoàn để tăng cường sự bền vững và khả năng chống chịu của các hệ thống kinh tế và môi trường.
Tôi không biết!
Sự khác biệt giữa kinh tế thị trường (KTTH) và nền kinh tế thị trường tự do (KTTT) là rất rõ ràng KTTH tập trung vào việc phát triển bền vững và sự can thiệp của nhà nước, trong khi KTTT nhấn mạnh vào tự do kinh doanh và cạnh tranh Để hỗ trợ doanh nghiệp
Báo cáo "Towards the Circular Economy" (2013) của Quỹ Ellen MacArthur cung cấp cái nhìn tổng quan về kinh tế tuần hoàn (KTTH) và tiềm năng phát triển của nó, phục vụ cho định hướng phát triển của Liên minh Châu Âu (EU) trong tương lai Nghiên cứu này đã chỉ ra những lợi ích mà KTTH mang lại trên nhiều lĩnh vực, đồng thời đề xuất các phương pháp và lộ trình thực hiện mục tiêu phát triển bền vững Đây là một nghiên cứu quan trọng, được nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới tham khảo và trích dẫn trong các công trình của họ.
Nhiều học giả và nhà nghiên cứu nước ngoài cũng đã thực hiện các công trình nghiên cứu liên quan đến chủ đề này, nhằm mục đích đưa ra các phương pháp giúp doanh nghiệp tìm ra cách thức phát triển và vận hành kinh tế tri thức (KTTH) một cách hiệu quả trong tương lai.
Tại Việt Nam, khái niệm kinh tế tuần hoàn (KTTH) mới chỉ được một số nhà nghiên cứu chú ý gần đây, đặc biệt sau khi được quy định trong Luật Bảo vệ Môi trường 2020 Quá trình xây dựng dự thảo luật này đã được hỗ trợ bởi kinh nghiệm triển khai thành công mô hình KTTH từ nhiều quốc gia trên thế giới, dẫn đến sự gia tăng quan tâm của các nhà nghiên cứu trong việc áp dụng mô hình này Tuy nhiên, hiện tại, các nghiên cứu chủ yếu tập trung vào quy mô vừa và nhỏ, thể hiện qua các bài viết trên tạp chí chuyên ngành, trong đó có một số công trình tiêu biểu đáng chú ý.
Bài viết "Kinh nghiệm phát triển KTTH ở một số quốc gia trên thế giới và liên hệ với Việt Nam" của tác giả Huỳnh Văn Khải (2022) trên Tạp chí Công thương số 9 tháng 5/2022, phân tích kinh nghiệm phát triển kinh tế tuần hoàn (KTTH) từ các quốc gia tiên phong như Trung Quốc, Thụy Điển và Pháp, đồng thời liên hệ đến thực trạng KTTH tại Việt Nam Tác giả nêu rõ thực trạng phát triển KTTH hiện nay và đề xuất nhiều giải pháp cho các chủ thể khác nhau, bao gồm cả nhà nước và doanh nghiệp Tuy nhiên, bài viết chủ yếu tập trung vào thực trạng mà chưa đề cập nhiều đến các quy định pháp luật hiện hành tại Việt Nam liên quan đến KTTH.
Bài viết “Kinh nghiệm quốc tế trong thúc đẩy phát triển KTTH và một số bài học đối với Việt Nam” của tác giả Nguyễn Đình Chúc và Trần Thị Thu Hương phân tích những kinh nghiệm thành công từ các quốc gia khác trong việc phát triển kinh tế thị trường Tác giả nêu rõ các yếu tố quan trọng như chính sách hỗ trợ, đầu tư vào công nghệ và giáo dục, cũng như vai trò của hợp tác quốc tế Bài viết cũng chỉ ra những bài học quý giá mà Việt Nam có thể áp dụng để thúc đẩy phát triển bền vững trong bối cảnh toàn cầu hóa.
(2022), đăng trên tạp chí Phát triển bền vững quyển 12, số 1 (03/2022) Trong bài viết
Bài viết đề cập đến kinh nghiệm triển khai kinh tế tuần hoàn (KTTH) tại một số quốc gia như Trung Quốc và Vương Quốc Anh, từ chính sách đến quy định pháp luật liên quan Tác giả phân tích các khía cạnh của Luật Khuyến khích KTTH và Luật Bảo vệ Môi trường 2015 của Trung Quốc, nêu bật những quy định quan trọng Qua đó, tác giả rút ra bài học kinh nghiệm cho việc áp dụng mô hình KTTH tại Việt Nam Đồng thời, tác giả cũng đề xuất xây dựng một luật riêng về KTTH cho Việt Nam trong thời gian tới.
Bài viết "Khung pháp lý và tiềm năng ứng dụng kinh tế tuần hoàn (KTTH) trong nông nghiệp ở đồng bằng sông Cửu Long" của các tác giả Nguyễn Thanh Bình, Đoàn Tấn Sang, Lê Nguyễn Đoan Khôi, Lê Thị Xuân An, Nguyễn Minh Tú và Nguyễn Hồng Quân, phân tích khung pháp lý hiện hành và đánh giá tiềm năng áp dụng KTTH trong lĩnh vực nông nghiệp tại khu vực này Các tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phát triển các chính sách hỗ trợ và khuyến khích ứng dụng KTTH để nâng cao hiệu quả sản xuất nông nghiệp, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững Bài viết cũng đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm thúc đẩy việc triển khai KTTH, góp phần vào sự phát triển kinh tế bền vững của đồng bằng sông Cửu Long.
Bài viết đăng trên Tạp chí Khoa học Trường Đại học Cần Thơ năm 2022 phân tích các chính sách và quy định pháp luật ban đầu của Việt Nam về phát triển kinh tế tuần hoàn (KTTH), đồng thời liên hệ với thực trạng phát triển nông nghiệp tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long Tác giả đã liệt kê đầy đủ các chính sách của Đảng và Nhà nước liên quan đến KTTH Tuy nhiên, bài viết chưa tập trung phân tích các quy định của Luật Bảo vệ Môi trường 2020, văn bản quan trọng nhất ghi nhận về KTTH.
Bài viết “Kinh nghiệm xây dựng, hoàn thiện pháp luật về KTTH ở một số nước trên thế giới và đề xuất cho Việt Nam” của tác giả Lê Hải Đường và Đỗ Tiến Dũng trình bày những kinh nghiệm quý báu trong việc phát triển và hoàn thiện hệ thống pháp luật về kinh tế thị trường tại các quốc gia khác Bài viết cũng đề xuất các giải pháp phù hợp nhằm cải thiện khung pháp lý cho Việt Nam, từ đó thúc đẩy sự phát triển bền vững của nền kinh tế.
Bài viết được đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp số 11 (459) tháng 06/2022, trình bày lý luận về mô hình kinh tế thị trường (KTTH) trên thế giới và kinh nghiệm triển khai KTTH tại các quốc gia ở Châu Âu, Châu Mỹ và Châu Á Từ đó, tác giả đưa ra các kiến nghị nhằm xây dựng và hoàn thiện pháp luật về KTTH tại Việt Nam Mặc dù bài viết đã tổng hợp nhiều kinh nghiệm quý báu từ các quốc gia khác, nhưng do giới hạn của công trình, nội dung chưa đi sâu vào phân tích chính sách pháp luật hiện tại của Việt Nam.
Bài viết “Định hướng hình thành khung pháp lý hỗ trợ chuyển đổi thúc đẩy phát triển KTTH của Việt Nam” của các tác giả Nguyễn Hồng Quân, Từ Minh Thuận, Nguyễn Bảo Trân (2023) trên Ban Kinh tế trung ương tổng quan về khung pháp lý liên quan đến kinh tế tuần hoàn (KTTH) tại Việt Nam Bài viết liệt kê các quy định pháp luật mà Trung Quốc áp dụng trong lĩnh vực KTTH và đề xuất xây dựng mô hình KTTH trong nông nghiệp tại Việt Nam Đồng thời, tác giả nhấn mạnh trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất và phát triển khu công nghiệp sinh thái cùng với cộng sinh công nghiệp.
Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài
Mục tiêu của nghiên cứu là làm sáng tỏ các vấn đề lý luận liên quan đến kinh tế thị trường Nghiên cứu sẽ nhận diện, phân tích và làm rõ các khía cạnh của kinh tế thị trường trong bối cảnh triển khai tại Việt Nam, đồng thời đưa ra đề xuất nhằm hoàn thiện mô hình này Để đạt được mục tiêu, tác giả đã xác định các nhiệm vụ cụ thể cần thực hiện.
Nghiên cứu lý luận về mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (KTTH) bao gồm việc làm rõ các khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của mô hình này, cũng như lịch sử hình thành và quá trình triển khai của nó.
Thứ hai, cần phân tích các quy định về kiểm soát tác động môi trường theo Luật Bảo vệ môi trường 2020 và Nghị định 08/2022/NĐ-CP, bao gồm định nghĩa và các quy trình liên quan.
6 chính sách khuyến khích triển khai, lồng ghép mô hình KTTH vào một số chế định cụ thể Đồng thời, đưa ra một số ý kiến nhận xét
Thứ ba, nghiên cứu thực trạng triển khai mô hình KTTH tại Trung Quốc và
Thụy Điển từ đó chỉ ra các kinh nghiệm có thể áp dụng nhằm triển khai có hiệu quả KTTH tại Việt Nam.
Phương pháp nghiên cứu
Trong quá trình nghiên cứu, tác giả áp dụng nhiều phương pháp nghiên cứu đa dạng như phân tích, so sánh, tổng hợp, thống kê và chứng minh để làm rõ từng vấn đề Mục tiêu của việc này là đạt được những kết quả cụ thể theo nhiệm vụ đã đề ra.
Tác giả áp dụng phương pháp phân tích để làm rõ các khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của mô hình kinh tế thị trường (KTTH) từ góc độ pháp luật và thực tiễn Đồng thời, tác giả cũng tiến hành cắt lát và đánh giá các vấn đề liên quan.
Tác giả áp dụng phương pháp so sánh để phân biệt giữa mô hình kinh tế thị trường và mô hình kinh tế truyền thống, đồng thời phân tích sự khác biệt giữa quy định pháp luật và thực trạng triển khai tại Việt Nam, so sánh với các quốc gia đi trước trong việc áp dụng mô hình này.
Tác giả áp dụng phương pháp thống kê để cung cấp thông tin và dữ liệu liên quan đến việc triển khai mô hình kinh tế thị trường và hoạt động sử dụng pháp luật về kinh tế thị trường tại Việt Nam.
Tác giả sử dụng phương pháp chứng minh để xác thực các nhận định và kiến nghị trong quá trình triển khai mô hình kinh tế thị trường.
KHÁI QUÁT VỀ KINH TẾ TUẦN HOÀN
Khái niệm kinh tế tuần hoàn
Tuần hoàn là quá trình lặp đi lặp lại một cách đều đặn, liên quan đến các yếu tố như thời gian, quy trình và hiện tượng tự nhiên Thuật ngữ này được áp dụng rộng rãi trong nhiều ngữ cảnh, từ tuần hoàn máu đến vòng tuần hoàn tự nhiên và kinh tế học, tất cả đều thể hiện tính chất lặp lại theo một quy trình khép kín của các yếu tố cấu thành.
Thuật ngữ "Kinh tế tuần hoàn" (KTTH) tại Việt Nam được dịch từ "Circular Economy" trong tiếng Anh, nhằm chỉ ra những tác động tiêu cực của nền kinh tế thị trường truyền thống Kinh tế tuần hoàn hướng đến việc xây dựng một mô hình kinh tế bền vững, không gây hại cho môi trường và hệ sinh thái.
Hiện nay tồn tại khá nhiều định nghĩa về KTTH, được nhiều tổ chức, cá nhân dựa trên nhiều góc độ tiếp cận khác nhau đưa ra Cụ thể:
Theo Tổ chức Phát triển Công nghiệp Liên hợp quốc (UNIDO), nền kinh tế tuần hoàn (KTTH) được định nghĩa là một chu trình sản xuất khép kín, trong đó các chất thải được tái sử dụng làm nguyên liệu cho sản xuất Điều này giúp giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường, bảo vệ hệ sinh thái và nâng cao sức khỏe con người.
Theo Ủy ban Châu Âu (EC), kinh tế tuần hoàn (KTTH) được định nghĩa là mô hình duy trì giá trị sản phẩm và vật liệu lâu nhất có thể, giữ nguồn lực trong nền kinh tế sau khi sản phẩm kết thúc vòng đời và tái sử dụng để tạo ra giá trị mới Cả hai định nghĩa đều nhấn mạnh vào việc lặp lại vòng đời của chất thải thành nguyên liệu sản xuất, thể hiện rõ vòng tuần hoàn của nguyên liệu Tuy nhiên, UNIDO nhấn mạnh rằng mục tiêu của KTTH là giảm thiểu mọi tác động tiêu cực đến môi trường thay vì chỉ kéo dài vòng đời sản phẩm.
5 Hoàng Phê (2003), “Từ điển tiếng Việt”, Viện ngôn ngữ học, tr 1061
Nghiên cứu của Nguyễn Thanh Bình, Đoàn Tấn Sang, Lê Nguyễn Đoan Khôi, Lê Thị Xuân An, Nguyễn Minh Tú và Nguyễn Hồng Quân (2022) đã chỉ ra khung pháp lý và tiềm năng ứng dụng kinh tế tuần hoàn (KTTH) trong nông nghiệp ở đồng bằng sông Cửu Long Bài viết đăng trên Tạp chí Khoa học Trường Đại học Cần Thơ, số SDMD 2022, trang 185, nhấn mạnh tầm quan trọng của KTTH trong việc phát triển bền vững nông nghiệp tại khu vực này.
Kinh tế tuần hoàn là một mô hình phát triển bền vững, giúp doanh nghiệp tối ưu hóa quy trình sản xuất và tiêu dùng Mô hình này nhấn mạnh việc tái sử dụng tài nguyên, giảm thiểu chất thải và bảo vệ môi trường Doanh nghiệp áp dụng kinh tế tuần hoàn không chỉ nâng cao hiệu quả kinh tế mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của xã hội Việc chuyển đổi sang mô hình này sẽ tạo ra cơ hội mới và nâng cao khả năng cạnh tranh cho doanh nghiệp trong thị trường toàn cầu.
Bài viết của Lê Hải Đường và Đỗ Tiến Dũng (2022) trên Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp tập trung vào việc phân tích kinh nghiệm xây dựng và hoàn thiện pháp luật về kinh tế thị trường ở một số quốc gia trên thế giới Tác giả đề xuất những giải pháp phù hợp nhằm cải thiện hệ thống pháp luật cho Việt Nam, nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững và hội nhập quốc tế.
Mô hình kinh tế tuần hoàn (KTTH) được định nghĩa bởi EC tập trung vào 9 đời của nguyên liệu và tái chế chúng, tuy nhiên, mục tiêu mà UNIDO hướng đến lại mang tính toàn diện và bao quát hơn Nhiều học giả về môi trường đã đưa ra các quan điểm khác nhau về mô hình này, trong đó một số tác giả nhấn mạnh tiềm năng tạo ra việc làm, trong khi những người khác lại xem KTTH như một khái niệm rộng hơn liên quan đến tính bền vững Một số ý kiến cho rằng KTTH chủ yếu là tối ưu hóa quản lý chất thải, cho thấy sự đa dạng trong cách hiểu và áp dụng mô hình này.
Quỹ Ellen MacArthur định nghĩa kinh tế tuần hoàn (KTTH) là một nền kinh tế phục hồi và tái sinh theo thiết kế, nhằm giữ sản phẩm, linh kiện và vật liệu để tạo ra giá trị cao nhất, phân biệt giữa kỹ thuật và chu kỳ sinh học Tuy nhiên, một số nhà nghiên cứu cho rằng định nghĩa này quá tổng quát, không phản ánh tình trạng chất thải trong KTTH và không thể hiện được mục tiêu phát triển bền vững mà KTTH hướng tới Do đó, đến nay vẫn chưa có một định nghĩa thống nhất về KTTH.
Mô hình kinh tế tuần hoàn (KTTH) tại Việt Nam đã nhận được sự quan tâm từ Đảng và Nhà nước trong những năm gần đây, tuy nhiên, nghiên cứu và quan điểm về mô hình này vẫn còn hạn chế Luật Bảo vệ Môi trường (BVMT) 2020 định nghĩa KTTH là mô hình kinh tế nhằm giảm khai thác nguyên liệu, kéo dài vòng đời sản phẩm, hạn chế chất thải và giảm thiểu tác động xấu đến môi trường So với định nghĩa của UNIDO, mục tiêu của Luật BVMT 2020 tập trung vào việc giảm khai thác nguyên liệu và vật liệu, trong khi UNIDO nhấn mạnh vào việc giảm mọi tác động đến môi trường Điều này cho thấy sự tương đồng trong mục tiêu phát triển KTTH giữa Luật BVMT 2020 và định nghĩa của EC Luật BVMT 2020 cũng đưa ra định hướng chung cho quá trình triển khai KTTH, nhấn mạnh việc thiết kế lại nguồn nguyên liệu và tìm kiếm nguồn nguyên liệu bền vững hơn trong giai đoạn đầu triển khai.
Tôi không biết!
KTTH Luật BVMT 2020 nhằm giảm khai thác và sử dụng tài nguyên không tái tạo cũng như tài nguyên nước, với mục tiêu bảo vệ nguồn nước ngọt chỉ chiếm 3% trên tổng lượng nước trên trái đất Tài nguyên nước có ảnh hưởng lớn đến đời sống, phát triển kinh tế đô thị, sức khỏe và môi trường Hiện tại, tài nguyên nước tại Việt Nam đang bị tổn hại nghiêm trọng, khiến hệ thống thủy lợi không thể tái sử dụng Do đó, việc bảo tồn nước là cần thiết trong giai đoạn đầu của KTTH Đối với tài nguyên không tái tạo, nhu cầu sản xuất và tiêu dùng ngày càng tăng, trong khi khả năng tái tạo rất hạn chế Việc quy định giảm khai thác nguồn tài nguyên này là cần thiết để tránh cạn kiệt và phụ thuộc vào nhập khẩu.
Hiện nay, có nhiều quan điểm khác nhau về kinh tế tuần hoàn (KTTH) trên thế giới Tuy nhiên, tất cả các định nghĩa đều nhấn mạnh rằng nền kinh tế truyền thống không bền vững Do đó, việc thiết lập một nền kinh tế bền vững và thân thiện với môi trường là điều cần thiết cho tương lai.
Kinh tế tuần hoàn (KTTH) được hiểu là một mô hình kinh tế trong đó nguyên liệu đầu vào của sản phẩm này trở thành nguyên liệu đầu ra cho sản phẩm khác Qua quá trình tái chế, tái sử dụng và tiết kiệm nguyên liệu, KTTH hướng tới việc giảm thiểu phát thải ra môi trường, góp phần bảo vệ hệ sinh thái.
1.1.2 Đặc điểm của kinh tế tuần hoàn
Dựa trên một số định nghĩa về KTTH, tác giả rút ra nội hàm KTTH gồm:
Kinh tế tuần hoàn (KTTH) được xây dựng dựa trên triết lý Tái tạo và Khôi phục, trong đó quá trình chuyển hóa chất thải từ sản xuất thành nguyên liệu đầu vào cho chu trình sản xuất sản phẩm là rất quan trọng Điều này không chỉ giúp giảm thiểu nhu cầu khai thác quá mức tài nguyên thiên nhiên mà còn giảm các tác động tiêu cực đến môi trường.
Ý nghĩa
Phát triển kinh tế xanh không chỉ giúp các quốc gia giải quyết thách thức toàn cầu từ biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế Hiện nay, ô nhiễm môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu đang là mối quan tâm lớn tại nhiều diễn đàn quốc tế Các quốc gia đã cam kết giảm thiểu tác động đến môi trường toàn cầu, thể hiện tinh thần trách nhiệm của mình trong cộng đồng quốc tế Cụ thể, tại Hội nghị Thượng đỉnh COP26 vào ngày 01/11/2021, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã công bố cam kết về phát thải ròng của Việt Nam, khẳng định quyết tâm của đất nước trong việc bảo vệ môi trường.
19 Tran Thi Hong Minh (2022), “Circular business models: International experience and application in Viet Nam”, Finance Publishing House, tr 79
Vào năm 2050, Việt Nam đặt mục tiêu giảm lượng khí thải ròng về mức “0” tại COP26 ở Glasgow, với xây dựng kinh tế tuần hoàn (KTTH) là một trong những giải pháp quan trọng Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo thành lập Ban Chỉ đạo quốc gia để thực hiện cam kết này Các cam kết tại COP26 không chỉ khẳng định trách nhiệm của Việt Nam mà còn thu hút đầu tư nước ngoài, đặc biệt trong bối cảnh các hiệp định thương mại như EVFTA yêu cầu tiêu chí đầu tư bảo vệ môi trường KTTH giúp cắt giảm chi phí quản lý rác thải, bảo vệ môi trường và tạo ra cơ hội việc làm mới, đồng thời nâng cao sức khỏe cộng đồng Tuy nhiên, việc quản lý chất thải hiện tại vẫn gặp nhiều hạn chế do nhận thức và trang thiết bị KTTH được coi là giải pháp hiệu quả để biến rác thải thành nguyên liệu, giảm thiểu lượng rác thải ra môi trường và chi phí quản lý Hơn nữa, sự phát triển của KTTH thúc đẩy hình thành nhiều doanh nghiệp mới, tạo ra nhu cầu lao động lớn và cải thiện tình trạng thất nghiệp, góp phần vào an sinh xã hội và giảm thiểu tác động xấu đến môi trường.
Việt Nam cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, với sự hỗ trợ từ cộng đồng quốc tế Điều này thể hiện quyết tâm của Việt Nam trong việc đối phó với biến đổi khí hậu và hướng tới phát triển bền vững Chính phủ Việt Nam đã đặt ra những mục tiêu cụ thể để hiện thực hóa cam kết này và kêu gọi sự hợp tác từ các quốc gia khác nhằm đạt được những kết quả tích cực trong tương lai.
Hiệp định thương mại tự do Việt Nam - EU mang lại nhiều ngụ ý quan trọng cho việc đổi mới thể chế và chính sách đầu tư tại Việt Nam Nghiên cứu của Trần Toàn Thắng và Đỗ Bảo Ngọc chỉ ra rằng việc thực hiện hiệp định này không chỉ thúc đẩy thương mại mà còn tạo ra cơ hội cải cách sâu rộng trong các lĩnh vực đầu tư Điều này có thể dẫn đến một môi trường đầu tư hấp dẫn hơn, góp phần vào sự phát triển kinh tế bền vững của đất nước.
15 dụng chất thải hướng đến tạo ra vòng tròn ngày càng khép kín của chu trình sản xuất
Kinh tế tuần hoàn (KTTH) được xem là có nhiều tác động tích cực đến môi trường toàn cầu, giúp hạn chế biến đổi khí hậu Theo tính toán của EU, KTTH có thể giảm hơn một nửa lượng khí thải từ các ngành công nghiệp thông qua việc đo lường và kiểm soát nhu cầu Đối với doanh nghiệp, KTTH không chỉ giảm rủi ro thiếu nguyên liệu do khan hiếm tài nguyên mà còn tạo động lực cho đầu tư, đổi mới công nghệ và giảm chi phí sản xuất, đồng thời thể hiện trách nhiệm xã hội và môi trường Sự khan hiếm nguyên liệu gây áp lực lớn cho các doanh nghiệp theo mô hình sản xuất tuyến tính truyền thống, nhưng KTTH mở ra cơ hội mới cho họ trong việc tìm kiếm nguồn nguyên liệu mới và phát triển các loại hình kinh doanh sáng tạo Việc triển khai hiệu quả KTTH sẽ là động lực quan trọng cho sự phát triển bền vững của doanh nghiệp.
Lịch sử hình thành
Theo Posthumus (2019), khái niệm Circular Economy (KTTH) ra đời vào năm
Khái niệm Kinh tế tuần hoàn (KTTH) được phát triển vào năm 1990 bởi hai nhà khoa học môi trường người Anh, Pearce và Turner, với lập luận rằng nền kinh tế thị trường truyền thống gây tổn hại nghiêm trọng đến môi trường và hệ sinh thái Họ chỉ ra rằng quá trình từ nguyên liệu đầu vào đến sản xuất, tiêu dùng và thải bỏ không chú trọng đến việc tái sử dụng và tái chế KTTH lần đầu tiên được đề cập tại Đức vào năm 1996 và sau đó được Nhật Bản tiếp nhận vào năm 2000, ngày càng thu hút sự quan tâm trong nền kinh tế toàn cầu.
KTTH, hay kinh tế tuần hoàn, xuất hiện từ thế kỉ 18 khi Francois Quesnay và các nhà khoa học Pháp thuộc trường phái nông nghiệp đề cập đến khái niệm này như chuỗi cung ứng sơ khai khép kín Vào năm 1966, Boulding chỉ ra rằng con người đã lãng phí tài nguyên thiên nhiên, gây ra phát thải khí độc hại và ô nhiễm môi trường sống Ông kết luận rằng cần thiết phải xây dựng một nền kinh tế bền vững hơn để bảo vệ tài nguyên và môi trường.
Bài viết của Lê Quang Thuận (2022) trình bày chính sách thuế định hướng nhằm khuyến khích doanh nghiệp áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn, dựa trên kinh nghiệm quốc tế và đưa ra các kiến nghị cho Việt Nam Tạp chí Kinh tế Tài chính Việt Nam đã đăng tải nghiên cứu này trong số 6 tháng 12/2022, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc cải cách chính sách thuế để thúc đẩy sự phát triển bền vững và tối ưu hóa nguồn lực.
23 Nguyễn Thanh Bình, Đoàn Tấn Sang, Lê Nguyễn Đoan Khôi, Lê Thị Xuân An, Nguyễn Minh Tú và Nguyễn Hồng Quân, tlđd (1), tr 185
Kinh tế cần thiết để duy trì sự tồn tại bền vững của con người bao gồm việc kêu gọi các quốc gia hợp tác nhằm bảo vệ ngôi nhà chung của nhân loại.
Năm 1976, Stahel và Ready đã đưa ra một định nghĩa mới về kinh tế tuần hoàn (KTTH), được Quỹ Ellen Macarthur coi là một quan điểm mang tính bước ngoặt, nhằm xác định và hoàn thiện nội dung của KTTH.
Quan điểm về lịch sử ra đời của Kinh tế Thị trường (KTTH) hiện nay còn nhiều tranh cãi, với thời gian hình thành chưa thống nhất KTTH có thể đã xuất hiện từ thế kỷ 18 tại Pháp, nhưng chỉ đến thế kỷ 20, cùng với sự phát triển của toàn cầu hóa, mô hình này mới được biết đến rộng rãi qua các nghiên cứu của những nhà nghiên cứu nổi bật Tuy nhiên, tác giả cho rằng những ý niệm về KTTH đã tồn tại từ rất sớm khi con người nhận ra rằng nền kinh tế và sản xuất của họ có những tác động tiêu cực đến môi trường, đặc biệt trong lĩnh vực nông nghiệp, gắn bó chặt chẽ với đời sống con người.
Triển khai kinh tế tuần hoàn (KTTH) tại Việt Nam đã có những mô hình tồn tại từ sớm, đặc biệt trong lĩnh vực nông nghiệp Các mô hình như V-A-C (vườn – ao – chuồng) kết hợp trồng trọt và chăn nuôi, hay biến thể VACR, thể hiện sự gắn kết giữa các hoạt động sản xuất và bảo vệ môi trường, góp phần vào sự phát triển bền vững của nền kinh tế nông nghiệp Việt Nam.
Mô hình VAC (Vườn - Ao - Chuồng) và VACB (Vườn - Ao - Chuồng - Biogas) đang được áp dụng rộng rãi trong nông nghiệp, kết hợp trồng trọt và thủy sản như Lúa - Cá, Lúa - Tôm Nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ đã nghiên cứu và tận dụng phế phẩm nông nghiệp để sản xuất các sản phẩm mới, chẳng hạn như bã cà phê được sử dụng trong ngành dệt may, nhựa thông tái chế thành vải và nhựa, ống hút làm từ cỏ và lúa thay thế ống hút nhựa, và bã mía được dùng để sản xuất hộp thay thế hộp xốp thông thường.
Sáng kiến “Không chất thải ra thiên nhiên” được Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) phát động nhằm thúc đẩy kinh tế tuần hoàn bảo vệ môi trường Đây là hoạt động đầu tiên trong chương trình, với bốn mục tiêu chính hướng tới việc giảm thiểu rác thải và bảo vệ hệ sinh thái.
Kinh tế tuần hoàn đang trở thành xu hướng phát triển bền vững tại Việt Nam, với nhiều kinh nghiệm và định hướng rõ ràng Các tác giả Nguyễn Khắc Hải, Dương Lâm Bảo Linh, Ngô Thị Thu Hà và Trần Thị Bích Ngọc đã phân tích các mô hình kinh tế tuần hoàn và cách áp dụng chúng vào thực tiễn Việc chuyển đổi sang kinh tế tuần hoàn không chỉ giúp giảm thiểu rác thải mà còn tối ưu hóa tài nguyên và gia tăng giá trị cho nền kinh tế Nghiên cứu này đóng góp vào việc xây dựng chính sách và chiến lược phát triển bền vững cho Việt Nam trong tương lai.
25 Nguyễn Khắc Hải, Dương Lâm Bảo Linh, Ngô Thị Thu Hà, Trần Thị Bích Ngọc, tlđd (1), tr 2
Bài viết của Huỳnh Văn Khải (2022) trong Tạp chí Công Thương đề cập đến kinh nghiệm phát triển kinh tế tuần hoàn ở một số quốc gia trên thế giới và mối liên hệ với Việt Nam Nghiên cứu này cung cấp cái nhìn sâu sắc về các mô hình kinh tế bền vững, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc áp dụng các chiến lược kinh tế tuần hoàn để thúc đẩy phát triển bền vững tại Việt Nam Các kết quả nghiên cứu và ứng dụng công nghệ được trình bày trong số 9 tháng 5/2022, trang 88, mang lại những thông tin hữu ích cho các nhà hoạch định chính sách và doanh nghiệp trong việc chuyển đổi sang nền kinh tế xanh.
Để giải quyết vấn đề rác thải nhựa, cần xây dựng lộ trình thúc đẩy các mô hình kinh doanh bền vững và phát triển chuỗi giá trị định hướng kinh tế tuần hoàn (KTTH) Thay đổi thiết kế bao bì, như loại bỏ màng co nắp chai ở sản phẩm nước khoáng và sử dụng nhựa trong suốt cho chai nước ngọt, là những bước đi quan trọng Hiện nay, một số doanh nghiệp Việt Nam đã hình thành liên minh hợp tác về KTTH, điển hình là liên minh Bao bì Tổ chức Tái chế Việt Nam (Pro Việt Nam) với sự tham gia của 21 doanh nghiệp, cam kết tái chế tất cả bao bì tại Việt Nam vào năm 2030 Pro Việt Nam hoạt động qua bốn trụ cột: nâng cao nhận thức về tái chế, củng cố hệ sinh thái thu gom, hỗ trợ các chương trình tái chế và làm việc với Chính phủ Mô hình KCN sinh thái tại Nam Cầu Kiền cũng đánh dấu sự hợp tác quốc tế trong chuỗi giá trị tuần hoàn, trong khi các dự án tái chế lớn như nhà máy của VietCycle và Duy Tân đang hoạt động, góp phần vào việc cải thiện môi trường.
Trong lĩnh vực năng lượng, mô hình thí điểm sử dụng năng lượng thay thế và hộ gia đình tiết kiệm năng lượng đã được triển khai hiệu quả tại các tỉnh, thành phố như Hà Nội và TP.HCM.
Hồ Chí Minh, Cần Thơ, Bà Rịa – Vũng Tàu, Đồng Tháp, Bình Thuận, Cần Thơ… 29
Thuật ngữ "kinh tế tuần hoàn" (KTTH) lần đầu tiên được sử dụng chính thức trong Nghị quyết 55/NQ-TW của Bộ Chính trị vào ngày 11/02/2020, nhằm định hướng chiến lược phát triển năng lượng quốc gia của Việt Nam đến năm 2030, với tầm nhìn đến năm 2045 KTTH đóng vai trò quan trọng trong việc giảm khí thải và thúc đẩy sự phát triển bền vững.
27 Tran Thi Hong Minh, tlđd (1), tr 25
HÒA CHUNG NHỊP ĐẬP KINH TẾ TUẦN HOÀNViện Nghiên cứu phát triển kinh tế tuần hoàn ICED đã tích cực tư vấn và hỗ trợ các địa phương, doanh nghiệp trong việc xây dựng mô hình kinh tế tuần hoàn Họ kết nối với các đối tác trong và ngoài nước, tạo ra mạng lưới chia sẻ thông tin và hợp tác quốc tế Mô hình kinh tế tuần hoàn không chỉ giảm phát thải mà còn tạo ra lợi nhuận và giá trị cho doanh nghiệp Các sáng kiến ứng dụng kinh tế tuần hoàn đang ngày càng đa dạng, từ những cá nhân nhỏ lẻ đến các tập đoàn lớn, tất cả đều góp phần giải quyết vấn đề xã hội Những mô hình như quán cà phê tái chế hay doanh nghiệp xã hội cung cấp sản phẩm thân thiện với môi trường đang dần trở nên phổ biến Hợp tác giữa các doanh nghiệp cũng như sự hỗ trợ từ Nhà nước là chìa khóa để thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn, hướng tới một tương lai bền vững hơn cho cộng đồng và môi trường.
29 Huỳnh Văn Khải, tlđd (1), tr 88
PHÁP LUẬT MÔI TRƯỜNG VIỆT NAM VỀ KINH TẾ TUẦN HOÀN, KINH NGHIỆM Ở MỘT SỐ QUỐC GIA VÀ ĐỀ XUẤT
Kinh tế tuần hoàn trong pháp luật môi trường Việt Nam
2.1.1 Quy định về kinh tế tuần hoàn trong Luật Bảo vệ môi trường 2020 và văn bản hướng dẫn thi hành
Phát triển bền vững, đặc biệt là phát triển kinh tế tuần hoàn (KTTH), đang ngày càng được Đảng và Nhà nước Việt Nam chú trọng, nhất là trong những năm đầu thập kỷ 21 Điều này được thể hiện qua nhiều chủ trương và chính sách, nổi bật là Luật Bảo vệ Môi trường số 72/2020/QH14, khẳng định vai trò quan trọng của KTTH trong việc đạt được mục tiêu phát triển kinh tế bền vững tại Việt Nam.
Ngày 17/11/2020, Quốc hội Việt Nam đã thông qua Luật BVMT số 72/2020/QH14, có hiệu lực từ 01/01/2022, đánh dấu văn bản pháp lý quan trọng về kinh tế tuần hoàn (KTTH) trong phát triển bền vững Điều 5, khoản 11 của Luật quy định việc lồng ghép KTTH và kinh tế xanh vào chiến lược, quy hoạch và kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, giao trách nhiệm cho các bộ, cơ quan và UBND cấp tỉnh Để triển khai hiệu quả, Chính phủ đã ban hành Nghị định 08/2022/NĐ-CP, trong đó nêu rõ tiêu chí, lộ trình và cơ chế khuyến khích phát triển KTTH, đặc biệt chú trọng vào kiểm soát chất thải.
Theo khoản 1 Điều 142 Luật BVMT 2020, kinh tế tuần hoàn (KTTH) là mô hình kinh tế tập trung vào việc thiết kế, sản xuất, tiêu dùng và cung cấp dịch vụ nhằm giảm thiểu khai thác nguyên liệu, kéo dài vòng đời sản phẩm, hạn chế chất thải và giảm tác động xấu đến môi trường Mô hình này không chỉ thúc đẩy sự bền vững mà còn góp phần bảo vệ môi trường thông qua việc tối ưu hóa quy trình sản xuất và tiêu dùng.
Dự thảo Luật BVMT (sửa đổi) tại Kỳ họp thứ 9 của Quốc Hội được quy định tại
Theo khoản 23 Điều 3 của Luật Bảo vệ Môi trường 2020, kinh tế tuần hoàn (KTTH) được định nghĩa là mô hình kinh tế tập trung vào thiết kế, sản xuất và dịch vụ nhằm giảm thiểu sử dụng nguyên liệu, vật liệu, hóa chất và năng lượng không tái tạo, kéo dài tuổi thọ của vật chất, đồng thời giảm thiểu chất thải và tác động tiêu cực đến môi trường Luật này còn mở rộng nội hàm của KTTH, bao gồm cả quá trình tiêu dùng sản phẩm, nhấn mạnh mục tiêu không chỉ là giảm sử dụng năng lượng không tái tạo mà còn cả nguyên liệu và vật liệu nói chung.
Luật Bảo vệ môi trường 2020 chưa đưa ra quy định cụ thể về cách xác định các tiêu chí trong phát triển kinh tế tuần hoàn, mà giao cho Chính phủ thực hiện việc quy định chi tiết.
Mục 3 Chương X Nghị định 08/2022/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Bảo vệ môi trường 2020 xác định ba trụ cột chính, tương ứng với ba nhóm tiêu chí chung về kinh tế - xã hội.
Tiêu chí chung về kinh tế tuần hoàn (KTTH) bao gồm việc giảm khai thác và sử dụng tài nguyên không tái tạo, tiết kiệm năng lượng, kéo dài thời gian sử dụng vật liệu và thiết bị, đồng thời hạn chế chất thải và tác động xấu đến môi trường Cụ thể, cần giảm thiểu chất thải rắn, nước thải, khí thải, hạn chế hóa chất độc hại, tái chế chất thải, và thực hiện mua sắm xanh Để đạt được các tiêu chí này, Nghị định 08/2022/NĐ-CP yêu cầu các chủ dự án đầu tư và cơ sở sản xuất phải nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và nguyên liệu, đồng thời áp dụng các giải pháp cụ thể trong quá trình sản xuất và kinh doanh.
Để bảo vệ môi trường, cần hạn chế sử dụng sản phẩm không thân thiện và tối ưu hóa thiết bị, sản phẩm nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất Việc sử dụng hiệu quả tài nguyên và kéo dài vòng đời sản phẩm có thể thực hiện thông qua các phương pháp như tái sử dụng, sửa chữa, tân trang và tái sản xuất các linh kiện.
Các sản phẩm thải bỏ có thể được tái sử dụng qua 25 cấu kiện với các chức năng tương tự hoặc thay đổi mục đích sử dụng, cho phép sử dụng linh kiện và cấu kiện của sản phẩm thải bỏ trong các sản phẩm mới với chức năng khác.
Giảm chất thải phát sinh thông qua tái chế và thu hồi năng lượng từ chất thải là cần thiết cho các dự án đầu tư và khu sản xuất Cần thiết kế mặt bằng tối ưu để nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên đất, nước và năng lượng, đồng thời tăng tỷ lệ tái chế và giảm khối lượng chất thải Việc tối ưu hóa sử dụng thiết bị và sản phẩm giúp kéo dài vòng đời sản phẩm, phát triển năng lượng sạch và tái tạo, cũng như thu gom và tái sử dụng nước mưa và nước thải Đối với các dự án khu đô thị, cần áp dụng giải pháp giao thông thân thiện với môi trường và giảm phát thải khí nhà kính, đồng thời thực hiện các biện pháp bảo vệ môi trường theo quy định pháp luật.
Về lộ trình, trách nhiệm thực hiện KTTH, tại khoản 4 Điều 142 Luật BVMT
Theo quy định của Chính phủ năm 2020, Bộ Tài nguyên và Môi trường (TN&MT) có trách nhiệm phối hợp với các bộ, cơ quan ngang bộ và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh để xây dựng và trình Thủ tướng Chính phủ ban hành kế hoạch hành động quốc gia thực hiện kinh tế tuần hoàn (KTTH) trước ngày 31 tháng 12 năm 2023 Bộ TN&MT cũng cần xây dựng và vận hành nền tảng kết nối thông tin, chia sẻ dữ liệu về áp dụng mô hình KTTH, đồng thời ban hành khung hướng dẫn áp dụng và đánh giá việc thực hiện KTTH, cũng như thực hiện các nhiệm vụ được giao liên quan đến ngành, lĩnh vực quản lý.
Các bộ, cơ quan ngang bộ có trách nhiệm xây dựng và phê duyệt kế hoạch hành động thực hiện kinh tế tuần hoàn (KTTH) phù hợp với kế hoạch hành động quốc gia, tổ chức tuyên truyền và giáo dục về KTTH, lồng ghép các tiêu chí cụ thể vào các chiến lược và quy hoạch phát triển Họ cũng phải quản lý, tái sử dụng, tái chế chất thải, cập nhật thông tin và dữ liệu liên quan đến KTTH, tích hợp với hệ thống thông tin của Bộ Tài nguyên và Môi trường UBND cấp tỉnh cũng cần xây dựng kế hoạch hành động KTTH phù hợp với quy định của Nghị định 08/2022/NĐ-CP, đồng thời tổ chức áp dụng thí điểm mô hình KTTH cho các ngành như năng lượng, nguyên liệu và chất thải theo kế hoạch hành động quốc gia và cấp tỉnh.
Nghị định 08/2022/NĐ-CP quy định về kế hoạch hành động thực hiện kinh tế tuần hoàn (KTTH), yêu cầu các chủ thể được giao xây dựng kế hoạch hành động phù hợp với kế hoạch quốc gia Theo đó, có ba loại kế hoạch hành động về KTTH bao gồm: kế hoạch hành động quốc gia, kế hoạch hành động cấp tỉnh, và kế hoạch hành động cho từng ngành, lĩnh vực, sản phẩm.
Theo Điều 140 Nghị định 08/2022/NĐ-CP, kế hoạch khuyến khích phát triển kinh tế tuần hoàn (KTTH) được Nhà nước ưu tiên đầu tư vào các hoạt động như nghiên cứu khoa học, phát triển ứng dụng, chuyển giao công nghệ, sản xuất thiết bị và đào tạo nhân lực Đồng thời, cần cung cấp nền tảng chia sẻ thông tin và dữ liệu về KTTH, nhằm thúc đẩy các hoạt động nghiên cứu, phát triển công nghệ, giải pháp kỹ thuật và cung cấp dịch vụ tư vấn.
Để thực hiện kinh tế tuần hoàn (KTTH) theo quy định pháp luật, cần thiết lập 27 vấn đề liên quan đến thiết kế và đánh giá thực hiện KTTH Việc phát triển các mô hình liên kết và chia sẻ sử dụng sản phẩm, chất thải là rất quan trọng, cùng với việc thành lập các tổ hợp tác, hợp tác xã và liên minh tái chế Các mô hình liên kết giữa đô thị và nông thôn cũng cần được thúc đẩy để đáp ứng tiêu chí KTTH Bên cạnh đó, áp dụng biện pháp cộng sinh công nghiệp và phát triển thị trường tái sử dụng sản phẩm thải bỏ, tái chế chất thải là cần thiết Huy động nguồn lực xã hội và hợp tác quốc tế trong việc trao đổi kinh nghiệm, kiến thức và công nghệ về KTTH cũng là những yếu tố quan trọng để thực hiện thành công KTTH.
Kinh nghiệm một số quốc gia về phát triển kinh tế tuần hoàn
Trung Quốc đã tiên phong trong việc áp dụng chính sách kinh tế tuần hoàn (KTTH) từ những năm 90 của thế kỷ XX, khi nhận thức được rằng sự phát triển công nghiệp nhanh chóng và khai thác tài nguyên quá mức gây ra bất bình đẳng xã hội và ô nhiễm môi trường Chính vì vậy, KTTH được coi là giải pháp chủ chốt để giải quyết những rủi ro này, theo nghiên cứu của Mathews và Tan.
(2016) đã phân tích mức tiêu thụ tài nguyên của Trung Quốc và xếp Trung Quốc ở
Theo nghiên cứu của Charter (2018), Trung Quốc đã tiêu thụ 25,2 tỷ tấn nguyên liệu thô trong năm 2011, nhiều hơn tổng khối lượng của 34 quốc gia OECD cộng lại, để sản xuất 46% nhôm, 50% thép và 60% xi măng cho thế giới Việc quản lý tài nguyên và chất thải tại Trung Quốc được đánh giá là không hiệu quả và lãng phí Kể từ năm 1996, chính phủ Trung Quốc đã ban hành nhiều luật nhằm cải thiện tình hình này, bao gồm Luật Tiết kiệm năng lượng (1997), Luật Phòng chống Ô nhiễm Chất thải rắn (1996), Luật Đánh giá tác động môi trường (2002), Luật Khuyến khích sản xuất sạch (2002) và Luật Năng lượng tái tạo (2005) Những luật này đã có tác động sâu sắc đến hành vi sử dụng tài nguyên của chính quyền địa phương, doanh nghiệp và người tiêu dùng.
Kể từ năm 2004, Chính phủ Trung Quốc đã triển khai nhiều chính sách khuyến khích kinh tế thị trường, bao gồm việc cung cấp tài trợ cho các ngành đầu tư cần thiết Các dự án nhận hỗ trợ từ Nhà nước phải được áp dụng rộng rãi trên toàn quốc Bên cạnh đó, Chính phủ cũng cung cấp các khoản vay không lãi suất hoặc lãi suất thấp cho một số dự án cụ thể Quan trọng hơn, các dự án cần khai thác tối đa vai trò của cơ chế thị trường trong việc định giá tài nguyên thiên nhiên như nước, năng lượng và điện Chính phủ cũng chú trọng nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên nước.
36 Tran Thi Hong Minh, tlđd (4), tr 93
Bài viết của Trần Thị Thu Hương (2022) trình bày kinh nghiệm quốc tế trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế tuần hoàn và rút ra một số bài học cho Việt Nam Nghiên cứu này được đăng tải trong tạp chí Phát triển bền vững, quyển 12, số 1, tháng 3 năm 2022, trang 2, nhằm cung cấp cái nhìn sâu sắc về những chính sách và thực tiễn hiệu quả từ các quốc gia khác để áp dụng vào bối cảnh Việt Nam.
38 Hoàng Hồng Hiệp, Phan Thị Sông Thương, Đinh Thế Toàn, Lê Văn hà, Trần Thị Phượng (2021),
“Kinh tế tuần hoàn: Một số vấn đề lý luận và kinh nghiệm quốc tế”, Tạp chí Khoa học xã hội miền Trung Số
Quốc đã tăng giá nước cho các doanh nghiệp và điều chỉnh chính sách thuế để hạn chế lãng phí nước, từ đó thúc đẩy hành vi tái chế nước Năm 2004, chính quyền trung ương Trung Quốc chỉ đạo các địa phương lồng ghép khái niệm kinh tế tuần hoàn vào quy hoạch phát triển kinh tế vùng giai đoạn 2005–2010 Điều này đã góp phần đưa kinh tế tuần hoàn trở thành mục tiêu phát triển lâu dài, chuyển đổi mô hình phát triển kinh tế từ tuyến tính sang phát triển bền vững.
Năm 2005, Quốc vụ viện Trung Quốc đã đề xuất thúc đẩy nền kinh tế tuần hoàn (KTTH) và ban hành Đề cương Chương trình quốc gia về Phát triển Khoa học và Công nghệ trung và dài hạn (2006-2020) Ủy ban Cải cách và Phát triển quốc gia công bố 08 sáng kiến về KTTH, bao gồm xây dựng chính sách, khởi động dự án thí điểm, phát triển công cụ kinh tế, nghiên cứu và phát triển công nghệ, tái cơ cấu công nghiệp, nghiên cứu chỉ số đo lường, tài trợ cho dự án thí điểm qua vốn trái phiếu nhà nước, và đào tạo giáo dục Tháng 9/2006, Cục Quản lý Bảo vệ Môi trường Nhà nước ban hành tiêu chuẩn đánh giá cho các khu công nghiệp sinh thái thử nghiệm quốc gia, và vào tháng 10, Bộ Tài chính cùng Cục Quản lý Bảo vệ Môi trường đã công bố ý kiến về mua sắm chính phủ ưu tiên sản phẩm dán nhãn môi trường, khởi xướng mua sắm công xanh tại Trung Quốc Năm 2007, Ủy ban Cải cách và Phát triển quốc gia đã mời các chuyên gia từ nhiều lĩnh vực thảo luận và đưa ra các đề xuất công nghệ, dẫn đến việc lựa chọn và công bố 269 công nghệ tiên tiến mà doanh nghiệp Trung Quốc phải áp dụng.
Vào năm 2008, Trung Quốc đã ban hành Luật Khuyến khích Kinh tế Thị trường, có hiệu lực từ tháng 01/2009, với 7 chương và 57 điều khoản Đặc biệt, Chương IV của luật này tập trung vào các quy định liên quan đến "Tái chế và Phục hồi tài nguyên".
39 Hoàng Hồng Hiệp, Phan Thị Sông Thương, Đinh Thế Toàn, Lê Văn hà, Trần Thị Phượng, tlđd (1), tr 9
40 Tran Thi Hong Minh, tlđd (5), tr 55
Chương V của Luật Khuyến khích Kinh tế tuần hoàn (KTTH) tập trung vào các biện pháp khuyến khích, trong khi Chương VI quy định về trách nhiệm pháp lý Điều 2 của luật định nghĩa KTTH là hoạt động tiết giảm, tái sử dụng và tái chế (nguyên tắc 3R) trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm Luật cũng yêu cầu chính quyền địa phương và cấp tỉnh phải tích hợp các vấn đề liên quan đến KTTH vào chiến lược đầu tư và phát triển, đặc biệt là trong các ngành công nghiệp than, thép, điện tử, hóa chất và hóa dầu.
Mô hình kinh tế tuần hoàn (KTTH) đã trở thành một phần quan trọng trong Chiến lược kinh tế quốc gia của Trung Quốc và được tích hợp vào ba kỳ Kế hoạch 5 năm Luật Khuyến khích KTTH không chỉ quy định hệ thống quản lý cơ bản mà còn đưa ra yêu cầu về tái chế và thu hồi tài nguyên Ngoài ra, luật còn bao gồm các biện pháp khuyến khích như ưu đãi thuế và giá cả nhằm thúc đẩy đầu tư vào các dự án áp dụng nguyên tắc tuần hoàn, ưu tiên bảo tồn tài nguyên và mua sắm của Chính phủ.
Từ năm 2011 đến 2015, kinh tế xanh đã trở thành một chiến lược phát triển quốc gia tại Trung Quốc Năm 2013, Hội đồng Nhà nước Trung Quốc đã đề ra các mục tiêu cho năm 2015, bao gồm tăng năng suất năng lượng lên 18,5% so với năm 2010, nâng cao hiệu suất sử dụng nước lên 43%, và tăng sản lượng ngành tái chế lên 1,8 nghìn tỷ nhân dân tệ (276 tỷ USD) Để thúc đẩy nền văn minh sinh thái, Trung Quốc đã ban hành Luật Bảo vệ Môi trường mới vào năm 2015, đánh dấu nỗ lực đầu tiên trong việc kết hợp phát triển kinh tế, xã hội với bảo vệ môi trường, được công nhận là quy định tiến bộ và nghiêm ngặt nhất trong lịch sử bảo vệ môi trường của nước này.
Vào ngày 5/12/2016, Trung Quốc đã công bố Kế hoạch 5 năm lần thứ 13 (2016-2020) với ba vấn đề cốt lõi: tăng cường quản lý, cải thiện chất lượng môi trường và khắc phục thiệt hại môi trường Mục tiêu chính của kế hoạch là thúc đẩy sản xuất tuần hoàn, thiết lập kinh tế tuần hoàn trên mọi cấp độ xã hội, và phát triển hệ thống tài nguyên mới nhằm giảm lãng phí, tăng hiệu quả sử dụng tài nguyên và hỗ trợ các sáng kiến xanh Kế hoạch cũng đặt ra mục tiêu nâng cao năng suất tài nguyên lên 15% so với năm 2015, trong khi tỷ lệ sử dụng chất thải rắn dự kiến đạt 73%, với hơn 75% các khu công nghiệp quốc gia và hơn 50 khu công nghiệp tỉnh thực hiện các chiến lược này.
41 Nguyễn Đình Chúc, Trần Thị Thu Hương, tlđd (2), tr 8
35 tuần hoàn hoàn chỉnh vào năm 2020 Giá trị đầu ra của ngành tái chế dự kiến sẽ đạt
Năm 2017, chương trình Chính sách Kinh tế tuần hoàn (KTTH) được thông qua, nhấn mạnh trách nhiệm ngày càng tăng của các doanh nghiệp sản xuất trong việc tiết kiệm năng lượng và sử dụng nguồn tài nguyên tái tạo Đến năm 2018, Trung Quốc và EU đã ký biên bản ghi nhớ về hợp tác KTTH, nhằm thúc đẩy sự hợp tác song phương để đối phó hiệu quả với các thách thức chung và hỗ trợ quá trình chuyển đổi toàn cầu sang mô hình KTTH tiết kiệm tài nguyên.
Năm 2019, một sự hợp tác liên lục địa đã được thiết lập với sự tham gia của 200 doanh nghiệp từ nhiều quốc gia trên thế giới và Trung Quốc, nhằm cam kết phát triển nền kinh tế tuần hoàn về nhựa.
Chính phủ Trung Quốc đang thực hiện các giải pháp nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế tuần hoàn, bao gồm việc xây dựng chiến lược cho 10 thành phố, ba con sông, ba hồ và năm lĩnh vực công nghiệp ưu tiên Đồng thời, họ cũng xuất bản tài liệu hướng dẫn về các phương pháp sản xuất sạch hơn bằng tiếng Trung Quốc.
Sổ tay Kiểm toán Sản xuất Sạch hơn cho doanh nghiệp cung cấp hướng dẫn về sản xuất sạch trong các ngành công nghiệp như giấy, bia, hóa chất hữu cơ, mạ điện, nhuộm lụa và in ấn Từ năm 1995 đến 2000, Chính phủ Trung Quốc đã đóng cửa 58.000 mỏ than nhỏ, 85 nhà máy thép, hơn 6000 nhà máy lọc dầu, 111 nhà máy lọc dầu nhỏ, 3894 nhà máy xi măng và 238 dây chuyền sản xuất thủy tinh để giảm thiểu ô nhiễm Đồng thời, Chính phủ đã đầu tư 10 tỷ đô la Mỹ vào nghiên cứu công nghệ sản xuất sạch hơn, như đốt than sạch và xử lý nước thải thành tài nguyên, và triển khai mô hình KCN sinh thái nhằm thúc đẩy phát triển bền vững.
Một số đề xuất hoàn thiện kinh tế tuần hoàn tại Việt Nam
Dựa trên nghiên cứu kinh nghiệm triển khai kinh tế tuần hoàn (KTTH) tại Trung Quốc và Thụy Điển, tác giả đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện quy định pháp luật và nâng cao hiệu quả triển khai KTTH.
Phát triển kinh tế tuần hoàn (KTTH) là một quá trình cải tiến liên tục về cơ chế và chính sách, với Trung Quốc là một ví dụ điển hình Nước này đã nỗ lực không ngừng để bổ sung, chỉnh sửa và ban hành các chính sách, tiêu chuẩn kỹ thuật nhằm thúc đẩy KTTH từ những năm 90 Chính quyền Trung Quốc không chỉ đóng vai trò kiến tạo chính sách mà còn tham gia trực tiếp vào quá trình phát triển KTTH cùng với các chủ thể khác trong nền kinh tế Ví dụ, Chính phủ đã thực hiện các bước đi quan trọng để thay đổi hành vi mua sắm, từ đó tạo đòn bẩy cho sản xuất theo mô hình kinh doanh tuần hoàn Gần đây, Việt Nam cũng đã tích cực nghiên cứu và hoàn thiện các cơ chế, chính sách để khuyến khích đổi mới sáng tạo và sản xuất sạch hơn Tuy nhiên, cần đẩy mạnh hơn nữa hoạt động nghiên cứu và ban hành khuôn khổ pháp lý, chính sách cụ thể áp dụng cho mọi lĩnh vực để thúc đẩy KTTH.
Quản lý chất thải hiệu quả là một trong những trụ cột quan trọng của kinh tế tuần hoàn Trung Quốc đã thiết lập các quy định nghiêm ngặt về quản lý chất thải, bao gồm phí chôn lấp và hình phạt nặng đối với hành vi xả thải chất độc hại Đặc biệt, sau khi ban hành Luật Bảo vệ Môi trường vào năm 2015, mức phí xử lý chất thải đã được quy định cao hơn, cùng với các hình phạt nghiêm khắc nhằm bảo vệ môi trường.
50 Huỳnh Văn Khải, tlđd (3), tr 89
51 Nguyễn Đình Chúc, Trần Thị Thu Hương, tlđd (5), tr 10
Luật Bảo vệ Môi trường 2020 và Nghị định 45/2022/NĐ-CP tại Việt Nam đã đưa ra quy định về thu phí xử lý chất thải và xử lý vi phạm, nhưng vẫn chưa đủ sức răn đe và chưa được triển khai toàn diện Điều này dẫn đến việc hành vi tiêu dùng và xử lý chất thải tại nguồn của người dân vẫn chưa thay đổi Do đó, Việt Nam cần nghiên cứu và xem xét kỹ lưỡng để sớm ban hành các quy định về mức phí và chế tài xử lý vi phạm trong quản lý chất thải, nhằm tác động tích cực đến thói quen tiêu dùng và xử lý chất thải của toàn xã hội.
Ba là, khuyến khích các sáng kiến tuần hoàn và mở rộng các mô hình điển hình, đồng thời thúc đẩy hợp tác để doanh nghiệp tiếp cận cơ hội hỗ trợ tài chính và công nghệ cho kinh tế tuần hoàn như ở Thụy Điển và Trung Quốc Các lộ trình kinh tế tuần hoàn cần xác định rõ doanh nghiệp là động lực trung tâm Cần tạo cơ chế hình thành động lực thị trường dựa trên hiệu quả đầu tư, khuyến khích doanh nghiệp và khu vực tư nhân mạnh mẽ đầu tư vào các mô hình kinh tế tuần hoàn, đồng thời nâng cao trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp Huy động sự tham gia của ba bên: nhà nước, cá nhân và doanh nghiệp là cần thiết cho sự phát triển của nền kinh tế tuần hoàn Việc chuyển đổi từ nền kinh tế truyền thống sang nền kinh tế tuần hoàn đòi hỏi sự thay đổi toàn diện hệ thống, trong đó vai trò của các bên liên quan như nhà nước, doanh nghiệp và người dân là rất quan trọng.
Đưa kinh tế tuần hoàn (KTTH) trở thành chương trình trọng tâm trong chiến lược quốc gia là cần thiết để phát triển một luật riêng khuyến khích KTTH, như kinh nghiệm của Trung Quốc đã chỉ ra Trung Quốc đã tích cực đưa KTTH vào Chiến lược quốc gia qua ba kỳ kế hoạch 5 năm và ban hành Luật Khuyến khích KTTH, nâng cao vị thế của KTTH trong chính sách nhà nước Mô hình này đã được áp dụng rộng rãi trên toàn quốc, bao gồm nhiều ngành và lĩnh vực khác nhau Tại Việt Nam, Quyết định 1658/QĐ-TTg ngày 01/10/2021 đã đề ra kế hoạch xây dựng khung pháp lý cho KTTH, nhưng thiếu sự rõ ràng về hình thức văn bản Do đó, cần thiết phải xây dựng một luật riêng cho KTTH tại Việt Nam để thể hiện quyết tâm của Chính phủ trong việc thúc đẩy mô hình này, tạo cơ sở cho các doanh nghiệp chủ động trong kế hoạch đầu tư và kinh doanh.
Ngoài ra, dựa trên một số nhận xét về phát triển KTTH tại Việt Nam hiện nay, tác giả cũng đề xuất:
Để nâng cao nhận thức về kinh tế tuần hoàn (KTTH) trong xã hội, đặc biệt là cho cán bộ, công chức, viên chức, doanh nghiệp và người dân, cần thiết phải tuyên truyền rõ ràng về vai trò và cách thực hiện KTTH Việc này không chỉ giúp nâng cao trách nhiệm của các bên liên quan mà còn góp phần vào việc bảo vệ môi trường và quản lý chất thải hiệu quả Tổ chức các hoạt động tuyên truyền và phổ biến pháp luật tại từng khu vực sinh sống sẽ giúp hình thành ý thức tự tuân thủ trong việc thu gom, tái chế và tái sử dụng chất thải, khẳng định rằng đây là trách nhiệm chung của mọi chủ thể, không chỉ riêng cơ quan nhà nước.
Để cụ thể hóa các quy định về kinh tế tuần hoàn (KTTH) trong Luật Bảo vệ Môi trường 2020, cần bổ sung chính sách và quy định xác định trách nhiệm rõ ràng cho nhà sản xuất và nhà phân phối, cùng với các mục tiêu cụ thể trong lộ trình phát triển KTTH Cần xem xét điều chỉnh Nghị định 08/2022/NĐ-CP với mục tiêu giảm 50% lượng rác thải trước năm 2030, tối ưu hóa phế phẩm để tạo ra sản phẩm mới, và dự kiến tạo ra 300.000 việc làm trong bảy năm tới Đồng thời, khuyến khích doanh nghiệp xây dựng chiến lược sản xuất bền vững, áp dụng mô hình KTTH gắn liền với bảo vệ môi trường Cần thiết lập cơ sở dữ liệu về KTTH liên quan đến chuyển đổi số và Cách mạng công nghiệp 4.0, thúc đẩy hợp tác giữa các thành phần kinh tế và tổ chức xã hội, với Chính phủ đóng vai trò dẫn dắt Cuối cùng, cần đưa kiến thức về KTTH vào chương trình giáo dục và đào tạo để cung cấp tri thức cơ bản và đào tạo nguồn nhân lực cho mô hình KTTH kết hợp đổi mới sáng tạo và công nghệ cao.
Việt Nam cần thiết lập một kế hoạch hành động quốc gia cùng với bộ tiêu chí chung cho các ngành, lĩnh vực và từng loại hình dự án đầu tư, cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ Điều này bao gồm việc xây dựng các chính sách đặc thù nhằm khuyến khích phát triển bền vững và hiệu quả trong các lĩnh vực này.
Bài viết của Trần Linh Huân và Nguyễn Thị Kim Anh (2023) tập trung vào việc phát triển kinh tế thị trường hậu COVID-19, phân tích các kinh nghiệm quốc tế và đề xuất hướng áp dụng cho pháp luật Việt Nam Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc cải cách pháp luật để thích ứng với xu thế toàn cầu, đồng thời khuyến nghị các chính sách phù hợp nhằm thúc đẩy sự phát triển bền vững trong bối cảnh hiện nay.
Để thúc đẩy áp dụng kinh tế tuần hoàn (KTTH) vào thực tiễn, cần thực hiện các chính sách và công cụ hỗ trợ Đồng thời, việc sửa đổi và bổ sung hệ thống pháp luật liên quan là cần thiết để xây dựng khung pháp lý đồng bộ, tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư và doanh nghiệp trong việc phát triển KTTH.
Doanh nghiệp đóng vai trò quan trọng trong phát triển bền vững và kinh tế tuần hoàn, thông qua việc xây dựng các mô hình kinh doanh bền vững Cần tập trung huy động nguồn lực tài chính từ doanh nghiệp, khu vực tư nhân, cộng đồng và vốn nước ngoài để thúc đẩy phát triển bền vững Đồng thời, tăng cường đối thoại công tư nhằm hiểu rõ nhu cầu và khó khăn của doanh nghiệp, từ đó đưa ra các giải pháp hỗ trợ và kiến nghị với cơ quan có thẩm quyền để xử lý kịp thời.
Thứ năm, vai trò của người tiêu dùng không kém phần quan trọng so với doanh nghiệp, vì hiệu quả sản xuất và tiêu dùng cần phải đồng hành Để phát triển kinh tế theo hướng bền vững, cần thay đổi thói quen tiêu dùng và giảm lãng phí Tiêu dùng bền vững chính là động lực thúc đẩy sản xuất bền vững.
53 Tran Thi Hong Minh, tlđd (7), tr 102
Nghiên cứu quy định trong Luật Bảo vệ Môi trường 2020 và Nghị định 08/2022/NĐ-CP cho thấy các quy định này tập trung vào việc lồng ghép và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn (KTTH) trong quá trình xây dựng và thực hiện các chiến lược, quy hoạch, kế hoạch, chương trình và dự án phát triển kinh tế.
Xã hội cần quy định cụ thể về trách nhiệm của các cơ quan nhà nước và chủ đầu tư trong việc xây dựng và phát triển kinh tế tuần hoàn (KTTH) Việc xây dựng kế hoạch hành động và lồng ghép KTTH vào quản lý chất thải sẽ góp phần nâng cao hiệu quả và bền vững trong phát triển Từ đó, có thể đưa ra những nhận xét tích cực về mô hình KTTH hiện tại.
