Bài giảng kinh tế phát triển nâng cao

Hầu hết những nước tăng trưởng cao xảy ra quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế và cơ cấu lao động theo hướng tăng tỷ trọng trong CN, giảm trong NN; Một số nước khác vẫn trong tình trạng

KINH TẾ PHÁT TRIỂN

NÂNG CAO

GIỚI THIỆU

• Đề cương chi tiết học phần

• Giảng viên giảng dạy

• Tài liệu tham khảo

• Đánh giá học phần

• Thảo luận nhóm

CHƯƠNG 1

Các cách tiếp cận quá trình phát triển

• Mục tiêu phát triển là đích đến của tất cả các quốc gia.

• Điều kiện (kinh tế, xã hội, chính trị)của các nước không giống nhau.

• Con đường tới đích của các nước rất khác nhau.

SỰ ĐA DẠNG VỀ THÀNH TỰU PHÁT TRIỂN

Mặc dù có sự khác biệt về bối cảnh lịch sử, chính sách, thể chế, … song nhiều nước kém phát triển đã có được sự tăng

trưởng thu nhập kể từ năm 1965 hoặc từ năm 1980; có nhiều nước thậm chí đạt được tăng trưởng cao.

Hầu hết những nước tăng trưởng cao xảy ra quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế và cơ cấu lao động theo hướng tăng tỷ

trọng trong CN, giảm trong NN;

Một số nước khác vẫn trong tình trạng thu nhập thấp, trì trệ, kém phát triển;

Sự cải thiện trong điều kiện y tế, giáo dục ở hầu hết các quốc gia có thu nhập thấp;

Một số vấn đề mới phát sinh: dịch bệnh, suy thoái môi trường, …

Vấn đề già hóa dân số

Tiến bộ công nghệ và thông tin có thể đem đến cả tác động tích cực và tiêu cực

Có nhiều chiến lược khác nhau để thúc đẩy quá trình phát triển: thay thế nhập khẩu, hướng ngoại, …

Những nhân tố ảnh hưởng đến quá trình phát triển tạicác quốc gia

Hệ thống chính trị trải qua những thay đổi lớn;

Sự chuyển dịch lớn về nhân khẩu làm giảm tốc độ tăng dân số ở nhiều nước;

Sự lan truyền dịch bệnh;

Thương mại toàn cầu tăng nhanh chóng;

Dòng vốn di chuyển xuyên quốc gia;

Thông tin, ý tưởng, tiến bộ công nghệ được truyền bá khắp toàn cầu nhanh hơn; …

MÔ THỨC PHÁT TRIỂN MỚI TRONG NỀN KINH TẾ

TOÀN CẦU

TOÀN CẦU HÓA KINH TẾ

• Thương mại toàn cầu tăng lên nhanh chóng dẫn đến gia tăng mạng

lưới sản xuất toàn cầu.

• Quá trình sản xuất đã chuyển mạnh từ chỗ sản xuất hàng hóa phục

vụ thị trường nội địa dưới sự bảo hộ của chính phủ sang hội nhập

sâu hơn vào thị trường toàn cầu.

• Dòng vốn di chuyển xuyên quốc gia nhanh hơn

• Thông tin và ý tưởng đươc truyền bá khắp toàn cầu nhanh và nhiều

hơn.

Yếu tố làm thay đổi mô hình phát triển trong

nền kinh tế toàn cầu

• Cách mạng CN 4.0

• Sự phát triển nguồn năng lượng mới

• Sự thay đổi kết cấu dân số

• Biến đổi khí hậu

Xu hướng đảo ngược:

MỘT THẾ GIỚI ĐANG KÉM PHẲNG HƠN

• Về không gian, xu hướng đô thị hóa và sự nở ra không ngừng của

các siêu đô thị trên thế giới, dẫn đến tri thức thực sự chỉ tập trung ở

một số điểm giới hạn.

• Về quy mô và chức năng Nhà nước: Chính phủ ở các nước đang

phát triển thường quá lớn và quá tham vọng trong phạm vi chức

năng mà họ muốn thực hiện.

1.2 ĐO LƯỜNG TĂNG TRƯỞNG VÀ PHÁT TRIỂN

TỔNG QUAN TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ THẾ GIỚI

ĐO LƯỜNG TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ: ĐIỀU GÌ BỊ BỎ QUÊN

CÁC MỤC TIÊU CỦA PHÁT TRIỂN KINH TẾ

TỔNG QUAN TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ THẾ GIỚI

• Khái niệm: Tăng trưởng kinh tế là sự gia tăng thu nhập/sản

phẩm bình quân đầu người hoặc thu nhập/sản phẩm quốc dân

Đo lường tăng trưởng và phát triển

Đo lường tăng trưởng

CHỈ TIÊU TUYỆT ĐỐI

Thể hiện mức thay đổi tuyệt đối của quy mô

sản lượng trong hai thời kỳ

Yt= Yt– Yt-1

Trong đó:

• Y t : Biểu thị sự thay đổi về qui mô sản

lượng hay thu nhập của năm t và năm

(t-1)

• Y chính là GNP, GDP hay GDP/ người…

• Y t : Sản lượng hay thu nhập của năm t

• Y t-1 : Sản lượng hay thu nhập của năm

trước.

% 100

*1





t

t YY

Y g

CHỈ TIÊU TƯƠNG ĐỐI Thể hiện sự gia tăng của sản lượng nhanh hay chậm so với thời điểm gốc

Các chỉ tiêu đo lường tăng trưởng kinh tế

• Các ưu điểm

• Các hạn chế

PHÁT TRIỂN KINH TẾ

• Khái niệm:

• Phát triển là một quá trình biến đổi về mọi mặt của nền kinh tế, bao gồm

oSự gia tăng về thu nhập

o Sự thay đổi của cơ cấu kinh tế

o Sự biến đổi về mặt xã hội của nền kinh tế

Tăng trưởng kinh tế

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế

Tiến bộ xã hội

PHÁT TRIỂN KINH TẾ

PHÁT TRIỂN KINH TẾThay đổi về lượng

Thay đổi về chất

Quá trình nhận thức về phát triển

• Vào những năm 50 của TK20: phát triển là tăng trưởng kinh tế

• Đến những năm 1970: phát triển biểu hiện qua tỷ lệ giảm nghèo

• Đến những năm1990: phát triển biểu hiện ở chỉ số phát triển con

người (HDI)

• Từ 2000 đến nay: phát triển gắn với phát triển bền vững

MDG 1 : Xóa đói giảm nghèo MDG 2: Đạt phổ cập giáo dục tiểu học MDG 3: Tăng cường bình đẳng giới và nâng cao năng lực, vị thế cho phụ nữ

MDGs 4 : Giảm tử vong trẻ em MDGs 5: Cải thiện sức khỏe bà mẹ MDGs 6: Phòng chống HIV/AIDs, bệnh sốt rét và bệnh lây nhiễm khác.

MDGs 7: Đảm bảo môi trường bền vững MDGs 8: Phát triển quan hệ đối tác toàn cầu

UN: Mục tiêu phát triển thiên niên kỷ

PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG

KINH TẾ

MÔI TRƯỜNG

XÃ HỘI

PTB V

1.3 MÔ HÌNH TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ

Sự tích lũy các yếu tố sản xuất

Phương thức tạo ra tăng trưởngnăng suất

Môi trường pháp luật, chính trị, thểchế.

CÁC YẾU TỐ QUYẾT ĐỊNH TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ

MÔ HÌNH TĂNG TRƯỞNG

VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA NHỮNG QUỐC GIA CÓ TỐC ĐỘ TĂNG TRƯỞNG NHANH NHỮNG HẠN CHẾ CỦA MÔ HÌNH TĂNG TRƯỞNG Ở CÁC QUỐC GIA ĐANG PHÁT TRIỂN

Tăng trưởng kinh tế là mối quan hệ giữa các nhân tố cơ bản của quá trình

sản xuất - vốn và lao động - và tổng sản lượng của nền kinh tế

CÁC YẾU TỐ QUYẾT ĐỊNH TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ

Hàm sản xuất cơ bản: Y = f (K,

L)

1.Ổn định chính trị và kinh tế vĩ mô2.Đầu tư vào y tế, giáo dục3.Các thể chế và quản lý nhà nước hữuhiệu

4.Môi trường thuận lợi cho tư nhân5.Điều kiện địa lý thuận lợi

MÔ HÌNH TĂNG TRƯỞNG VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA NHỮNG QUỐC GIA CÓ TỐC ĐỘ TĂNG TRƯỞNG NHANH

•

Đặc điểm của những quốc gia có tốc

độ tăng trưởng nhanh

Về nguồn lực đầu vào: tiết kiệm đầu tư, nguồn lực đầu vào: tài nguyên lao

động

Về định hướng sản lượng đầu ra: hướng nội

Về cấu trúc nền kinh tế: thành phần kinh tế, liên kết trong kinh tế

Về hệ thống luật pháp, thể chế: hiệu lực của pháp luật, hiệu quả các chính

sách kinh tế

Những hạn chế trong mô hình tăng trưởng ở các quốc gia

1.Tìm kiếm các số liệu và dữ liệu về tăng trưởng và phát triển kinh

tế ở một số nước đang phát triển: trang web của ILO, WTO, IMF,GSO, Bộ Lao động - Thương binh và xã hội,

2.Trao đổi về vấn đề tăng trưởng và phát triển kinh tế ở Việt Nam, các địa phương

3.Trao đổi về tăng trưởng và phát triển kinh tế ở một số nước đang phát triển

4.Trao đổi về một số mô hình tăng trưởng kinh tế

• Yêu cầu: Sử dụng lý thuyết đã học để phân tích và giải thích

CHƯƠNG 2 NHÀ NƯỚC VÀ THỊ TRƯỜNG Ở CÁC NƯỚC

vụ thông qua các giao dịch tự nguyện

• KINH TẾ THỊ TRƯỜNGlà kiểu tổ chức kinh tế xãhội mà trong đó các quan hệ kinh tế, phân phối sảnphẩm, lợi ích đều do các quy luật của thị trường chiphối

• NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNGlà nền kinh tế trong

đó các quyết đinh đầu tư, sản xuất và phân phối đềuthông qua hệ thống thị trường và do thị trường quyếtđịnh

THỊ TRƯỜNG VÀ CẠNH TRANHCác khái niệm

Cơ chế vận hành của thị trường:

• Cạnh tranh công bằng theo nguyên tắc bàn tay vô

hình.

• Thượng tôn pháp luật

• Hoạt động trong nền kinh tế tuân theo các quy

luật kinh tế như quy luật cung cầu, quy luật giá

Vai trò của thị trường

Thị trường đáp ứng những điều kiện nhất định có thể phân phối khối lượng lớn

hàng hóa và dịch vụ một cách hiệu quả nhất;

Thị trường thường linh hoạt hơn chính phủ và có khả năng thích nghi tốt hơn,

thúc đẩy tăng trưởng, sáng tạo, thay đổi cơ cấu

Thị trường thúc đẩy cạnh tranh;

Thị trường mở ra cơ hội lớn hơn cho việc phân chia quyền lực kinh tế;

Thất bại thị trường ở các nước đang phát triển

THẤT BẠI THỊ TRƯỜNG đề cập đến các điều kiện theo đó nền kinh tế thị trường thất bạitrong việc phân bổ các nguồn lực hiệu quả Có nhiều nguyên nhân dẫn đến thất bại của thịtrường và nhiều mức độ của sự thất bại

Ba khuyết tật của thị trường:

• Luôn luôn xảy ra khủng hoảng thừa hoặc thiếu do “bàn tay vô hình”

• Quy luật cạnh tranh và động cơ lợi nhuận dẫn đến lợi ích doanh nghiệp thường được ưutiên hơn lợi ích quốc gia, cộng đồng;

• Kinh tế thị trường là mô hình làm giàu cho thiểu số

Thất bại thị trường

Thứ nhất, tình trạng cạnh tranh không hoàn hảo

Thứ hai, ảnh hưởng ngoại sinh xuất hiện

Thứ ba, thông tin không hoàn hảo.

Thứ tư, hàng hoá công cộng

Thứ năm, kinh tế vĩ mô bất ổn

2.2 LÝ THUYẾT VỀ CAN THIỆP CỦA NHÀ

NƯỚC TRONG NỀN KINH TẾ

Nhà nước can thiệp vào nền kinh tế nhằm khắc phục thất bại thị trường (can thiệp tối thiểu).

Nhà nước can thiệp vào nền kinh tế nhằm ổn định và điều chỉnh thị trường (can thiệp tối đa hoặc tương tác với thị trường).

Hạn chế của nhà nước khi can thiệp và thị trường: thất bại nhà nước.

Vai trò của nhà nước ở các nước đang phát triển.

CÁC LÝ THUYẾT ỦNG

HỘ SỰ CAN THIỆP CỦA NHÀ NƯỚC VÀO THỊ TRƯỜNG

CÁC CAN THIỆP CỦA NHÀ NƯỚC NHẰM ỔN THỊ TRƯỜNG

Các lý thuyết ủng hộ sự can thiệp của Nhà nước

vào thị trường

Can thiệp của Nhà nước nhằm khắc phục/ sửa chữa thất bại thị trường:

• Thị trường hoàn hảo: không cần Nhà nước

• Thị trường không hoàn hảo: Nhà nước có thể can thiệp

• Nhưng nếu Nhà nước không hoàn hảo thì sao?

Thất bại của Nhà nước

• Khái niệm: Thất bại của nhà nước xảy ra khi sự can thiệp của

nhà nước:

• Làm thất bại thị trường trở nên nghiêm trọng hơn, thị trường mất

cân bằng hơn;

• Dẫn tới những thất bại khác hoặc hệ lụy tiêu cực cho tương lai.

Ba thất bại của Nhà nước

• Thất bại thị trường đòi hỏi sự can thiếp của Nhà nước, nhưng Nhà nước lại không can thiệp

• Thị trường không thất bại, nhưng Nhà nước lại can thiệp, dẫn tới sự phân bộ nguồn lực kém hiệu quả hơn.

• Nhà nước can thiệp để sửa chữa thất bại của thị trường, nhưng lại làm cho nguồn lực bị phân bổ sai lệch hơn là

so với tình huống NN không can thiệp

Nguyên nhân thất bại của Nhà nước

 Động cơ chính trị vụ lợi

 Sự thiển cận về mặt chính sách

 Khó lường hết phản ứng của hệ thống chính trị và xã hội

 Khó lường hết phản ứng của bộ máy NN

 Khó lường hết phản ứng của thị trường

 KV NN có những vấn đề cố hữu:

 Tính độc quyền, thông tin bất cân xứng, ngoại tác, hàng hóa công

 Khó đánh giá đúng và đủ hiệu quả của việc ra và thực thi CS

 Phân cấp phân quyền

Sửa chữa thất bại của Nhà nước

Giải quyết các nguyên nhân dẫn đến thất bại của NN

Tìm hình thức can thiệp hiệu quả hơn

Quay lại với

cơ chế thị trường

Vai trò Nhà nước ở các nước Đang PT

Các nước đang phát triển có

kinh tế thị trường chưa hoàn

hảo

Các can thiệp của chính phủ vào nền kinh tế hỗn hợp ở các nước đang phát triển bao gồm:

•Ổn định kinh tế vĩ mô

•Điều chỉnh cơ cấu

Can thiệp của Nhà nước ở các nước đang phát triển

 Quản lý và duy trì ổn định kinh tế vĩ mô

 Bảo hộ và thực thi hiệu quả quyền sở hữu tài sản (bao gồm thực thi hợp đồng), vàbảo

 Đảm cạnh tranh công bằng trên thị trường

 Khắc phục thất bại thị trường và tránh áp đặt méo mó thị trường

 Bố trí lại thu nhập nhằm giảm bất bình đẳng và tạo sự tiếp cận bình đẳng với các

cơ hội

 kinh tế xã hội

 Cung cấp các dịch vụ công và cơ sở hạ tầng, và đảm bảo bảo hộ xã hội cơ bản

 Quản lý ngoại ứng

Các công cụ Nhà nước sử dụng để tương tác với thị

Bài học rút ra

THẢO LUẬN

1 Tìm kiếm các số liệu và dữ liệu về phát triển thương mại ở một số nước đang phát triển: trang web của ILO, WTO, IMF, GSO, Bộ Lao động - Thương binh và xã hội,

2 Trao đổi về Thị trường và thất bại thị trường ở các nước đang phát triển.

3 Trao đổi về Lý thuyết về can thiệp của nhà nước trong nền kinh tế.

4 Trao đổi về “Kinh nghiệm về sự can thiệp của nhà nước vào thị trường ở một số nước đang phát triển”

• Yêu cầu: Sử dụng lý thuyết đã học để phân tích và giải thích.

CHƯƠNG 3 THƯƠNG MẠI VỚI QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN

3.1 LÝ THUYẾT VỀ LỢI THẾ SO SÁNH

Lý thuyết lợi thế

so sánh tĩnh

• Lợi thế tuyệt đối

• Lợi thế tương đối

Lý thuyết lợi thế

so sánh động

• Mô hình đàn sếu bay

• Lý thuyết “bậc thang” về lợi thế so sánh

LỢI THẾ TUYỆT ĐỐI

Điểm mấu chốt của lập luận này là: chi phí sản xuất sẽ là căn cứ cho biết từng nước nên sản xuất mặt hàng gì để mang ra trao đổi với

các nước khác

"Hai quốc gia tự nguyện trao đổi thương mại với nhau thì cả hai đều có lợi"

LỢI THẾ SO SÁNH

DAVID RICARDO Nhà kinh tế chính trị học người Anh(1772-1823), một trong những nhà kinh tế học thuộc trường phái cổ điển

có ảnh hưởng lớn nhất.

Lý thuyết về lợi thế so sánh Những nguyên tắc về chính trị và đánh thuế 1817.

Hai quốc gia trao đổi thương mại với nhau thì cả hai cùng có lợi

kể cả trong trường hợp cả hai sản phẩm của quốc gia này đều kém hiệu quả hơn quốc gia kia

Lợi thế so sánh tự nhiên và lợi thế so sánh tự tạo

 Lợi thế so sánh tự nhiên

 Lợi thế so sánh tự tạo

Lợi thế so sánh tĩnh và lợi thế so sánh động

 Lợi thế so sánh tĩnh

 Lợi thế so sánh động

Lý thuyết lợi thế so sánh

• Lý thuyết chu kỳ sản phẩm sẽ giúp chúng ta xác định tính tất yếu về kinh tế

và kỹ thuật cho sự tồn tại của một ngành sản phẩm đồng thời cũng chúnh

là nguyên lý giải thích cho quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế trên phạm

vi thế giới và khu vực

• Lý thuyết chu kỳ sản phẩm cũng giải thích sự thay đổi lợi thế so sánh củatừng nước theo thời gian

Mô hình đàn sếu bay

• Flying-geese development pattern: là mô hình do nhà kinh tế học Nhật Bản

Akamatsu Kaname khởi xướng đầu tiên từ những năm 1930

• Mô hình này ban đầu mô tả quá trình công nghiệp hoá của một nước phát

triển, nhưng sau đó nó được mở rộng phạm vi áp dụng cho công nghiệp hoá,

phát triển mạng lưới sản xuất và hợp tác trong khu vực

• Trong những thập kỷ sau này (từ những năm 1970 trở đi), mô hình này đã

được Kojima Kiyoshi bổ sung, hoàn thiện dựa trên sự kết hợp lý thuyết của

Akamtsu với các luận thuyết kinh tế học tân cổ điển

Mô hình đàn sếu bay

 Nhật Bản được xem như là con sếu đầu đàn, tiếp theo là các nền kinh

tế mới công nghiệp hoá NIEs, các nước Đông Nam Á.

LÝ THUYẾT “BẬC THANG” VỀ LỢI THẾ SO SÁNH

CHIẾN LƯỢC THAY THẾ SẢN PHẨM NHẬP KHẨU

• Chiến lược thay thế sản phẩm nhậpkhẩu là chiến lược nhằm hướng sảnxuất trong nước vào việc đáp ứng cácnhu cầu nội địa thông qua các chínhsách bảo hộ của Chính Phủ

Nội dung chiến lược

Điều kiện thực hiện chiến lược

3.2 CÁC CHIẾN LƯỢC THƯƠNG MẠI VÀ

TĂNG TRƯỞNG

CHIẾN LƯỢC THAY THẾ SẢN PHẨM NHẬP KHẨU

• Bảo hộ bằng thuế quan danh nghĩa

• Bảo hộ bằng thuế quan thực tế

• Bảo hộ bằng hạn ngạch

Một số

hình thức

bảo hộ

Vai trò của bảo hộ

Đối với doanh nghiệp: Bảo hộ giúp sản xuất trong nước phát triển

Đối với người tiêu dùng: Bảo hộ làm người tiêu dùng phải mua hàng hóa trong nước cao hơn giá thế giới

Vai trò của bảo hộ (tiếp)

Đối với nền kinh tế:

• Trong ngắn hạn

• Trong dài hạn

CHIẾN LƯỢC THAY THẾ SẢN PHẨM NHẬP KHẨU

Hạn chế của chiến lược:

• Không giải quyết được thất nghiệp

• Giảm khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp trong nước, các ngành CN non trẻ

• Nảy sinh một số hiện tượng tiêu cực trong xã hội

• Hạn chế sự liên hệ giữa các ngành

• Tăng nợ nước ngoài

CHIẾN LƯỢC HƯỚNG NGOẠI

Chiến lược hướng ngoại là một trong những chính lược khuyến khích

xuất khẩu, trong đó các sản phẩm xuất khẩu chủ yếu là các sản phẩm công

nghiệp sử dụng nhiều lao động

• Nội dung:

• Xuất khẩu những sản phẩm có lợi thế so sánh trên cơ sở sử dụng nhiều

lao động trong cả ngành CN và NN

• Thực hiện nhất quán chính sách giá cả , giá cả đồng thời phản ánh sát

sao giá cả thế giới và sự khan hiếm của các yếu tố sản xuất trong nước

CHIẾN LƯỢC HƯỚNG NGOẠI

Mô hình hướng ngoại của các nước NICs

Mô hình hướng ngoại của các nước ASEAN

Tạo ra khả năng xây dựng cơ cấu kinh tế

mới năng động.

Tạo điều kiện cho các doanh nghiệp trong nước ngày càng lớn

mạnh, nâng cao sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Tạo ra nguồn thu nhập ngoại tệ đáng kể cho đất nước.

Nền kinh tế phụ thuộc thị trường thế giới;

Chính sách bảo hộ của các nước PT đối với các hàng hóa có lợi thế của các nước ĐPT ngăn cản thực hiện chiến lược;

Dễ phân hóa giàu nghèo, chênh lệch trình độ phát triển nếu

không quan tâm tới đối tượng yếu thế

62

THẢO LUẬN CHUNG:

Những chính sách đòn bẩy để thúc đẩy chiến lược hướng ngoại

Dỡ bỏ hạn ngạch, thuế quan và các hình thức bảo hộ khác;

Thả nổi tiền tệ theo tỷ giá hối đoái do thị trường xác định và đảm bảo ổn định

kinh tế vĩ mô;

Giảm gánh nặng pháp lý không cần thiết, giảm chi phí các thủ tục hành chính;

Duy trì thị trường các yếu tố sản xuất linh hoạt

3.3 THƯƠNG MẠI CỦA CÁC NƯỚC ĐANG

PHÁT TRIỂN HIỆN NAY

Thương mại trong bối cảnh thế giới phẳng

• Những yếu tố làm “phẳng” thế giới

Vấn đề đối với tiếp cận thị trường

• Về cạnh tranh

• Về chủ nghĩa bảo hộ mới

Vấn đề đối với “bẫy thu nhập trung bình”

• Khái niệm, nguyên nhân

• Giải pháp thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình