1. Lý do so sánh So sánh là thao tác cơ bản của tư duy con người, con người không ngừng tư duy đồng nghĩa với việc không ngừng so sánh. Ta có thể so sánh nhiều đối tượng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau. Riêng trong địa hạt văn học, so sánh được xem như một thao tác tư duy, phương pháp nghiên cứu hay như một bộ môn. Có thể thấy, không phải sự so sánh văn học nào cũng là văn học so sánh. Do đó, việc xác định mục đích và đối tượng so sánh là vô cùng quan trọng, phải phù hợp với những quy chuẩn mà văn học so sánh yêu cầu. Với đề tài So sánh nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết Phù thuỷ, phù thuỷ của Roald Dahl và bộ phim điện ảnh cùng tên (2020, Robert Zemeckis), chúng tôi nhận thấy hai tác phẩm này có quan hệ so sánh với nhau, bởi nó đáp ứng được mục đích cơ bản của văn học so sánh là xác định tính khái quát của văn học nhân loại và chứng minh tính đặc thù của các nền văn học dân tộc (Nguyễn Văn Dân, 1998, tr.60), hay có thể hiểu cụ thể hơn là tính dân tộc và tính quốc tế được thể hiện rõ nét qua hai tác phẩm văn học và điện ảnh cùng tên này. 1.1. Tác giả Roald Dahl và tác phẩm văn học “Phù thuỷ, phù thuỷ” Roald Dahl sinh ngày 1391916 tại xứ Wales, mất ngày 23111990, được biết đến với nhiều vai trò như một tiểu thuyết gia, nhà văn, nhà thơ, kịch gia, và phi công chiến đấu. Cha mẹ ông đều là người Na Uy, tuy nhiên gia đình ông sớm đến Anh định cư. Lớn lên trong giai đoạn thế chiến thứ hai, ông có khoảng thời gian làm việc trong Không lực Hoàng Gia Anh. Năm 1940, khi bước qua tuổi 24, ông bắt đầu sáng tác văn học, chủ yếu là truyện dành cho người lớn và trẻ em. Đặc biệt, ở mảng truyện dành cho thiếu nhi, ông đã nhận được sự hưởng ứng, ủng hộ và trở thành tác giả có sách bán chạy nhất thế giới với danh xưng “Người kể chuyện cho trẻ em vĩ đại nhất của thế kỉ XX”. Một số tác phẩm nổi bật của Roald Dahl: James and the Giant Peach (1961); Charlie and the Chocolate Factory (1964); The BFG: Big Friendly Giant (1982); Matilda (1988),… Trong số tác phẩm truyện của Roald Dahl, rất nhiều tác phẩm được cải biên thành phim. Phù thủy, phù thủy (The Witches) là tiểu thuyết dành cho trẻ em có màu sắc đen tối do Roald Dahl sáng tác, xuất bản năm 1983. Như đã nói đến ở trên, Roald Dahl được cho là người kể chuyện dành cho trẻ em, nhưng khi Phù thủy, phù thủy được ra mắt lần đầu tiên, bởi có yếu tố kì dị, đáng sợ nên nó bị liệt vào danh sách truyện không dành cho thiếu nhi. Tuy vậy, tiểu thuyết này về sau vẫn được độc giả thiếu nhi lẫn người lớn yêu thích, thậm chí nó còn được cải biên thành bản điện ảnh đến hai lần. Cuốn tiểu thuyết kể về cuộc phiêu lưu của nhân vật tôi – một cậu bé 7 tuổi, mồ côi cha mẹ trong một vụ tai nạn giao thông. Cậu chuyển đến sống cùng bà ngoại – người hiểu biết tường tận về phù thủy, kể cho cậu nghe những câu chuyện về phù thủy phù phép, vị đại phù thủy và những hoạt động của hội phù thủy. Chuyến phiêu lưu bắt đầu khi bà ngoại cùng cậu đến nghỉ dưỡng tại khách sạn Kỳ Diệu ở thị trấn Bournemouth. Tại đây, cậu bé tình cờ chạm mặt với các vị phù thủy ở buổi họp mặt thường niên của họ, đồng thời cậu đã nghe lỏm được âm mưu diệt trừ trẻ em của họ. Cậu chứng kiến Bruno – một cậu bé ham ăn bị biến thành chuột, rồi chính bản thân mình bị phát hiện và cũng biến thành chuột, cậu cùng Bruno tìm đến bà ngoại để cầu cứu. Câu chuyện kết thúc khi kế hoạch biến hội phù thủy thành chuột thành công, hai bà cháu tiếp tục lên kế hoạch cho những chuyến đi diệt trừ toàn bộ phù thủy trên thế giới. 1.2. Tác phẩm điện ảnh “Phù thủy, phù thủy” (Zemeckis, 2020) Robert Zemeckis sinh ngày 14 tháng 5 năm 1952, nhà làm phim, biên kịch nổi tiếng người Mỹ. Ông được biết đến là một trong những đạo diễn tiên phong trong việc sử dụng hiệu ứng hình ảnh, đồ họa máy tính vào sản xuất phim. Robert Zemeckis đã chỉ đạo sản xuất nhiều bộ phim bom tấn thuộc nhiều thể loại phim khác nhau, một số bộ phim nổi tiếng của ông: Romancing the Stone (1984); Who Framed Roger Rabbit (1988); Forrest Gump (1994);… Ông nhận giải Oscar cho đạo diễn xuất sắc nhất lần thứ 67 vào năm 1994. Phim của Robert Zemeckis đa dạng về thể loại, bên cạnh những bộ phim khoa học viễn tưởng, ông cũng có phim dành cho trẻ em và Phù thủy, phù thủy là một trong số đó. Phù thủy, phù thủy là bộ phim điện ảnh thuộc thể loại hài, kỳ ảo u tối do đạo diễn Robert Zemeckis chỉ đạo sản xuất, công chiếu vào năm 2020. Bộ phim là bản cải biên thứ hai của cuốn tiểu thuyết cùng tên do Roald Dahl sáng tác. Trước đó vào năm 1990, đạo diễn Nicolas Roeg đã ra mắt bản cải biên đầu tiên của cuốn tiểu thuyết này. Xét về mặt thời gian, Phù thủy, phù thủy của Robert Zemeckis dường như “sinh sau đẻ muộn” hơn tác phẩm điện ảnh trước đó rất nhiều, đây cũng là một trong những lý do bộ phim không được các nhà phê bình đánh giá cao. Tương tự với tác phẩm gốc, bộ phim cũng kể về một cậu bé 7 tuổi cùng bà ngoại đến nghỉ dưỡng tại khách sạn bên bờ vịnh México. Cậu bé vô tình trở thành “khách mời bất đắc dĩ” trong hội nghị của các phù thủy và bị Phù Thủy Tối Thượng biến cậu thành chuột. Đây cũng chính là âm mưu của hội phù thủy – biến tất cả trẻ em trên thế giới thành chuột. Cậu cùng bà ngoại tìm mọi cách để hóa giải phép thuật, đồng thời thực hiện kế hoạch “trả đũa” hội phù thủy. Thông qua tìm hiểu về hai tác giả và hai tác phẩm ở trên, có thể thấy tiểu thuyết Phù thủy, phù thủy của Roald Dahl là tác phẩm có trước hay còn được hiểu là tác phẩm gốc và bộ phim Phù thủy, phù thủy của Robert Zemeckis có sau, được cải biên từ tác phẩm văn học. Từ đây có thể thấy, hai tác phẩm trên có mối quan hệ liên ngành văn học điện ảnh, gần gũi với mối quan hệ giao lưu, ảnh hưởng. Theo Giáo trình Văn học so sánh của Trần Thị Phương Phương nói đến vấn đề này: “Văn bản có sau được sinh ra từ văn bản từ văn bản có trước thông qua một quá trình biến đổi gồm một chuỗi phức tạp các hoạt động như lựa chọn, mở rộng, lược bỏ, cụ thể hóa, hiện thực hóa, phê phán, giễu nhại,…” (Trần Thị Phương Phương, 2019, tr.134). Cụ thể ở đây, bộ phim Phù thủy, phù thủy kế thừa cốt truyện, nhân vật, tình tiết,… từ tác phẩm gốc. Tác phẩm phim nhắc lại những cái cũ có trong truyện, đồng thời nó sáng tạo ra cái mới. Cái mới là những yếu tố tạo nên sự khác biệt của bộ phim so với tác phẩm nguyên mẫu như tình tiết, số lượng nhân vật, chủng tộc, thông điệp,… Thông qua đề tài này, chúng tôi mong muốn chỉ ra những điểm giống, khác biệt, đối lập, kế thừa, lược bỏ trong quá trình chuyển dịch từ tác phẩm văn học thành tác phẩm điện ảnh. Tuy được cải biên lại từ tác phẩm gốc, nhưng hai tác phẩm này được sáng tạo từ hai tác giả, đề cập đến hai dân tộc và hai nền văn hóa khác nhau, thuộc hai truyền thống khác nhau. Điều này trước tiên bắt nguồn từ xuất xứ của hai tác giả tạo nên hai tác phẩm này. Roald Dahl là người gốc Na Uy, lớn lên tại Anh, do đó ông hiểu và chịu ảnh hưởng sâu đậm của nền văn hóa châu Âu, đặc biệt là Bắc Âu. Nhân vật người bà trong câu chuyện của ông, dường như được lấy cảm hứng từ nguyên mẫu là mẹ của ông người rất am hiểu về phù thủy. Ông cũng thừa hưởng truyền thống truyện phù thủy từ nền văn hóa Bắc Âu, do đó các câu chuyện về phù thủy xuất hiện trong tác phẩm của ông đều chịu ảnh hưởng của nền văn hóa này một cách sâu sắc. Về phía Robert Zemeckis, ông sinh ra là lớn lên trên đất Mỹ, là người vô cùng am tường về văn hóa Mỹ. Điều này được chứng minh thông qua bộ phim Forrest Gump mà ông chỉ đạo sản xuất. Bộ phim khai thác, thể hiện một tinh thần Mỹ, văn hóa Mỹ rất rõ nét. Đây cũng chính là một trong số lý do Forrest Gump giúp Robert Zemeckis ẵm trọn giải Oscar cho đạo diễn xuất sắc nhất. Có thể thấy, xuất xứ của Roald Dahl và Robert Zemeckis cũng ảnh hưởng ít nhiều đến việc sáng tạo tác phẩm của họ. Từ đây, cũng cho thấy được dân tộc tính của từng tác phẩm: tiểu thuyết Phù thủy, phù thủy của Roald Dahl chịu ảnh hưởng sâu sắc của nền văn hóa Bắc Âu, còn Phù thủy, phù thủy của Robert Zemeckis lại cho thấy hình ảnh đậm nét của nền văn hóa Mỹ. Sự khác biệt này còn được thể hiện thông qua nhân vật, chi tiết, tình tiết, lời thoại, nhạc phim,… nó cho thấy sự khác biệt giữa hai tác phẩm văn học và điện ảnh. Khi đặt cạnh nhau, ta thấy được dân tộc tính ở mỗi nền văn hóa trong từng tác phẩm. Ngoài ra, sự khác biệt giữa hai loại hình nghệ thuật cũng tạo nên những dịđồng trong hai tác phẩm này. 1.3. Đôi điều về lý thuyết cải biên Sở dĩ chúng tôi đặt tên tiểu mục này là đôi điều về lý thuyết cải biên là bởi lý thuyết cải biên bao quát rất nhiều thể loại, rất nhiều vấn đề, tuy nhiên trong phạm vi của đề tài này, nhóm chúng tôi chỉ sử dụng một vài vấn đề nhỏ. Chúng tôi sẽ tập trung làm rõ sự độc lập của tác phẩm điện ảnh cải biên và nêu những khó khăn trong cải biên dẫn đến sự khác nhau giữa tác phẩm điện ảnh và tác phẩm văn học. Khi đặt một tác phẩm văn học và một tác phẩm điện ảnh cải biên từ tác phẩm văn học đó lên bàn cân, công chúng thường có xu hướng quan tâm và đánh giá xem liệu tác giả của tác phẩm điện ảnh (thường được cho là đạo diễn, tuy nhiên quan niệm này không thực sự xác đáng) có “trung thành” với tác phẩm văn học hay không. Sự trung thành này được đánh giá dựa trên việc giữ lại vẹn nguyên cốt truyện và hệ thống nhân vật. Tuy nhiên, cách suy nghĩ này có nhiều chỗ chưa hợp lý và về mặt tư duy thì cách nghĩ này vẫn xem tác phẩm điện ảnh cải biên là một thứ sinh sau đẻ muộn và không có cách nào độc lập với tác phẩm văn học đi trước. Tuy nhiên, khi đi từ văn chương sang điện ảnh thì đặc trưng nghệ thuật được chuyển từ ngôn từ sang hình ảnh và mỗi loại đều có ngôn ngữ nghệ thuật riêng của nó. Chính vì vậy mà không thể nào có cái gọi là tương đương hay trung thành trong cải biên. Không những thế, về mặt lý luận, chúng ta nên hiểu rằng việc đọc là một hành trình đồng sáng tạo. Chúng ta dựng lên những hình mẫu nhân vật phù hợp với tưởng tượng của mình và “vỡ ra” những ý nghĩa, tư tưởng mà bản thân cho là hợp lý. Đạo diễn của tác phẩm điện ảnh cũng chỉ là một người đọc tham gia vào quá trình đồng sáng tạo như chúng ta nên khi người đạo diễn ấy cải biên tác phẩm văn học thành điện ảnh, tức là họ đang cho công chúng xem tác phẩm “đồng sáng tạo” của họ. Để có thể đánh giá khách quan, cần phải thoát khỏi tư duy “trung thành” khi nhận xét về tác phẩm điện ảnh và nên sẵn lòng nhìn nhận nó như một tác phẩm mới, mang tư duy nghệ thuật cá nhân của tác giả điện ảnh. Tuy nhiên, nếu chỉ nói như thế thì chẳng lẽ đạo diễn có thể sáng tạo tới vô hạn và tạo ra một tác phẩm điện ảnh, trừ cái tên ra thì chẳng có gì liên quan tới nguyên tác. Tất nhiên không phải, cải biên xét cho cùng vẫn có những nguyên tắc mà đảm bảo riêng. Tác phẩm điện ảnh cải biên không cần nhất thiết phải có cốt truyện, hệ thống nhân vật và trình tự sự kiện giống y hệt với tác phẩm văn học. Tuy nhiên, tác phẩm điện ảnh cải biên muốn được đánh giá là thành công thì cần một số yếu tố nhất định: “Nhà làm phim có tự do sáng tạo của riêng họ, không cần quan tâm đến việc có trung thành hay không trung thành với chi tiết, với cốt truyện. Chỉ cần trong quá trình cải biên, bộ phim của họ mang đặc trưng của một tác phẩm điện ảnh thực thụ và làm rõ được những nội dung, tư tưởng mà tác phẩm văn học đề cập đến. Do đó, từ khóa để cải biên tác phẩm văn chương thành thành điện ảnh ở đây chính là “hồn cốt” của tác phẩm văn chương, là cái tinh túy, là tinh thần mà người đọc trước khi trở thành nhà làm phim đã nắm bắt được theo quan điểm cá nhân của anh ta.” (Đào Lê Na, 2017, tr.154). Phim Kiều của Mai Thu Huyền mãi mãi sẽ không bao giờ là một tác phẩm cải biên thành công vì đã đem tư tưởng nhân văn của Nguyễn Du sáng tạo thành câu chuyện tình tay ba dễ đoán, thậm chí có phần dung tục. Mang tinh thần của tác phẩm văn học và chuyển nó vào tác phẩm điện ảnh thực sự là một thách thức lớn đối với các nhà làm phim. Các tác phẩm văn học càng đậm tính triết luận thì càng khó để mang tinh thần, tư tưởng ấy lên các khung hình điện ảnh. Đây là điều mà ta sẽ bắt gặp được khi quan sát tác phẩm cải biên Phù thủy, phù thủy của đạo diễn Robert Zemeckis. Phần này chúng tôi sẽ trình bày kĩ trong những phần sau, tuy nhiên có thể “rào trước” rằng Zemeckis đã không thể làm tốt việc đưa tinh thần của Roald Dahl vào bộ phim của mình. Nói tóm lại, ở ý này chúng tôi muốn làm rõ tác phẩm điện ảnh cải biên nên được đánh giá là một tác phẩm độc lập, thoát khỏi nhiệm vụ trung thành tuyệt đối với mọi chi tiết trong nguyên tác. Tuy nhiên, trong phạm vi cải biên, để được đánh giá là tác phẩm cải biên thành công, tác phẩm điện ảnh cần giữ được tinh thần của nguyên tác. Đây là một vấn đề khó, thách thức bất kỳ đạo diễn nào, kể cả là những tên tuổi kỳ cựu nhất. Tiếp theo, chúng tôi sẽ trình bày những khó khăn trong cải biên xuất phát từ đặc trưng của chính loại hình nghệ thuật điện ảnh mà người xem lẫn người phê bình nên hiểu đến tránh những nhận xét “đòi hỏi” hay chê trách quá đáng. Sự khó khăn đầu tiên nằm ở đặc trưng loại hình của điện ảnh khác văn chương. Một quyển tiểu thuyết trung bình dài khoảng hơn 300 trang trong khi một bộ phim chỉ vỏn vẹn trong khoảng 90 đến 120 phút, tức là khoảng 90 đến 120 trang kịch bản. “Một quyển sách có thể tốn ba chương để nói về cảnh người vợ đẩy người chống xuống cầu thang trong khi đứa con gái của họ chứng kiến cảnh đó ... nhưng ở trên phim tôi chỉ có thể làm điều đó với một thời lượng thời gian rất giới hạn bởi một cận cảnh khuôn mặt của cô gái có thể chỉ cho khán giả biết rằng cái gì đang diễn ra trong nội tâm của cô.” (Deborah Cartmell, 2012, tr.408) Rõ ràng trong một thời gian hạn định, điện ảnh không thể đưa vào những đoạn miêu tả cảm xúc của nhân vật dài dằng dặc hay những tràng độc thoại nội tâm vài chục trang. Đạo diễn phải lựa chọn những chi tiết “đắt” nhất. Điện ảnh không có lợi thế ngôn từ, thời gian như văn chương nhưng đổi lại loại hình nghệ thuật này sẽ chắt lọc tới mức tối đa để mỗi góc quay, mỗi khung hình, hay sự sắp xếp bối cảnh, màu sắc trang phục, thậm chí là một cái nhíu mày của diễn viên cũng mang nhiều ý nghĩa. Chính vì thế, nếu yêu thích câu từ dàn trải và cảm thấy hụt hẫng bởi tác phẩm điện ảnh cải biên không thể đem lại trải nghiệm văn chương dạt dào đó thì cũng không nên vội vàng nhận định đây là khiếm khuyết của tác phẩm. Đặc trưng này mang đến nhiều thách thức, không chỉ dành cho tác giả của những tác phẩm điện ảnh cải biên mà còn dành cho cả người tiếp nhận. Đối với đạo diễn thì việc chọn lựa những chi tiết “đắt giá” và thể hiện được chúng trên màn ảnh là một quyết định khó khăn. Còn đối với người xem thì trong vòng một tiếng rưỡi đến hai tiếng đồng hồ phải đọc hết những ý đồ, ẩn dụ mà đạo diễn cài cắm trong từng chi tiết bối cảnh, trong lời thoại,... là điều dường như bất khả đối với các khán giả không chuyên. Trong tác phẩm Phù thủy, phù thủy của đạo diễn Robert Zemeckis, cũng chính bởi đặc trưng thể loại điện ảnh nên ông đã chọn lựa những chi tiết mà ông cho là đắt giá và lược bỏ những chi tiết không cần thiết. Điều này chúng tôi sẽ phân tích kỹ hơn trong các phần sau.
Lý do so sánh
Tác giả Roald Dahl và tác phẩm văn học “Phù thuỷ, phù thuỷ”
Roald Dahl, sinh ngày 13/9/1916 tại xứ Wales và mất ngày 23/11/1990, là một tiểu thuyết gia, nhà văn, nhà thơ, kịch gia và phi công chiến đấu nổi tiếng Dù cha mẹ ông là người Na Uy, gia đình ông đã định cư tại Anh Ông lớn lên trong thời kỳ Thế chiến thứ hai và phục vụ trong Không lực Hoàng Gia Anh Bắt đầu sáng tác văn học vào năm 1940 khi 24 tuổi, Dahl chủ yếu viết truyện cho cả người lớn và trẻ em Ông được biết đến như “Người kể chuyện cho trẻ em vĩ đại nhất của thế kỷ XX” với nhiều tác phẩm bán chạy, trong đó có "James and the Giant Peach" (1961).
Charlie and the Chocolate Factory (1964); The BFG: Big Friendly Giant (1982); Matilda
(1988),… Trong số tác phẩm truyện của Roald Dahl, rất nhiều tác phẩm được cải biên thành phim
"Phù thủy, phù thủy" (The Witches) là một tiểu thuyết dành cho trẻ em với sắc thái tối tăm, do Roald Dahl sáng tác và phát hành năm 1983 Mặc dù Roald Dahl nổi tiếng là một người kể chuyện cho trẻ em, tác phẩm này đã gặp phải sự phản đối khi ra mắt lần đầu do những yếu tố kỳ dị và đáng sợ, dẫn đến việc nó bị xếp vào danh sách truyện không phù hợp cho thiếu nhi Tuy nhiên, "Phù thủy, phù thủy" đã thu hút sự yêu thích từ cả độc giả trẻ em và người lớn, và thậm chí đã được chuyển thể thành phim hai lần.
Cuốn tiểu thuyết xoay quanh cuộc phiêu lưu của một cậu bé 7 tuổi mồ côi, sống cùng bà ngoại am hiểu về phù thủy Khi đến khách sạn Kỳ Diệu ở Bournemouth, cậu tình cờ tham gia buổi họp mặt của các phù thủy và phát hiện âm mưu diệt trừ trẻ em Cậu chứng kiến Bruno, một cậu bé ham ăn, bị biến thành chuột và sau đó chính mình cũng bị phát hiện và biến thành chuột Cả hai tìm đến bà ngoại để cầu cứu, và câu chuyện kết thúc khi kế hoạch biến hội phù thủy thành chuột thành công.
5 bà cháu tiếp tục lên kế hoạch cho những chuyến đi diệt trừ toàn bộ phù thủy trên thế giới.
Tác phẩm điện ảnh “Phù thủy, phù thủy” (Zemeckis, 2020)
Robert Zemeckis, sinh ngày 14 tháng 5 năm 1952, là một nhà làm phim và biên kịch nổi tiếng người Mỹ, được biết đến như một trong những đạo diễn tiên phong trong việc sử dụng hiệu ứng hình ảnh và đồ họa máy tính trong sản xuất phim Ông đã chỉ đạo nhiều bộ phim bom tấn đa dạng thể loại, bao gồm các tác phẩm nổi tiếng như Romancing the Stone (1984), Who Framed Roger Rabbit (1988) và Forrest Gump (1994) Năm 1994, ông đã giành giải Oscar cho đạo diễn xuất sắc nhất tại lễ trao giải lần thứ 67 Bên cạnh các bộ phim khoa học viễn tưởng, Zemeckis cũng tạo ra những tác phẩm dành cho trẻ em, trong đó có bộ phim Phù thủy.
Phù thủy, phù thủy là bộ phim điện ảnh thuộc thể loại hài, kỳ ảo u tối do đạo diễn
Robert Zemeckis đã chỉ đạo và sản xuất bộ phim "Phù thủy, phù thủy", được công chiếu vào năm 2020, là bản cải biên thứ hai của cuốn tiểu thuyết nổi tiếng do Roald Dahl sáng tác Trước đó, vào năm 1990, đạo diễn Nicolas Roeg đã ra mắt bản cải biên đầu tiên Với việc ra mắt muộn hơn so với phiên bản trước, bộ phim của Zemeckis không nhận được đánh giá cao từ các nhà phê bình.
Bộ phim, giống như tác phẩm gốc, xoay quanh câu chuyện của một cậu bé 7 tuổi và bà ngoại của cậu, họ đến nghỉ dưỡng tại một khách sạn bên bờ vịnh México Trong chuyến đi này, cậu bé vô tình rơi vào những tình huống thú vị và kỳ lạ.
Trong hội nghị của các phù thủy, cậu bé trở thành "khách mời bất đắc dĩ" và bị Phù Thủy Tối Thượng biến thành chuột Đây là âm mưu của hội phù thủy nhằm biến tất cả trẻ em trên thế giới thành chuột Cậu cùng bà ngoại nỗ lực tìm cách hóa giải phép thuật và thực hiện kế hoạch "trả đũa" hội phù thủy.
Thông qua tìm hiểu về hai tác giả và hai tác phẩm ở trên, có thể thấy tiểu thuyết
Tác phẩm "Phù thủy, phù thủy" của Roald Dahl là nguồn gốc, trong khi bộ phim cùng tên của Robert Zemeckis là phiên bản chuyển thể từ tác phẩm văn học này Mối quan hệ giữa hai tác phẩm thể hiện sự giao thoa giữa văn học và điện ảnh, cho thấy sự ảnh hưởng lẫn nhau giữa hai lĩnh vực nghệ thuật.
Văn học so sánh của Trần Thị Phương Phương chỉ ra rằng văn bản mới được hình thành từ văn bản cũ thông qua quá trình biến đổi phức tạp, bao gồm các hoạt động như lựa chọn, mở rộng và phê phán Bộ phim "Phù thủy" kế thừa cốt truyện, nhân vật và tình tiết từ tác phẩm gốc, đồng thời sáng tạo ra những yếu tố mới, tạo nên sự khác biệt như tình tiết, số lượng nhân vật, chủng tộc và thông điệp Qua đề tài này, chúng tôi muốn phân tích những điểm tương đồng, khác biệt và sự kế thừa trong quá trình chuyển thể từ văn học sang điện ảnh.
Mặc dù được cải biên từ tác phẩm gốc, hai tác phẩm này phản ánh hai nền văn hóa và dân tộc khác nhau, do hai tác giả với xuất xứ khác nhau sáng tạo ra Roald Dahl, người gốc Na Uy lớn lên ở Anh, chịu ảnh hưởng sâu sắc từ văn hóa châu Âu, đặc biệt là Bắc Âu, điều này thể hiện qua nhân vật người bà trong câu chuyện của ông, được lấy cảm hứng từ mẹ ông - một người hiểu biết về phù thủy Ngược lại, Robert Zemeckis, sinh ra và lớn lên tại Mỹ, thể hiện rõ nét văn hóa Mỹ qua bộ phim Forrest Gump, tác phẩm giúp ông giành giải Oscar cho đạo diễn xuất sắc nhất Xuất xứ của cả hai tác giả đã ảnh hưởng đến quá trình sáng tạo tác phẩm của họ, từ đó bộc lộ rõ tính dân tộc trong từng câu chuyện.
Roald Dahl chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ văn hóa Bắc Âu, trong khi bộ phim "Phù thủy, phù thủy" của Robert Zemeckis lại phản ánh rõ nét văn hóa Mỹ.
Sự khác biệt giữa văn học và điện ảnh được thể hiện rõ qua nhân vật, chi tiết, tình tiết, lời thoại và nhạc phim, làm nổi bật tính dân tộc trong mỗi nền văn hóa Khi so sánh hai tác phẩm, chúng ta nhận thấy những dị biệt trong cách thể hiện nghệ thuật, tạo nên sự độc đáo cho từng loại hình.
Đôi điều về lý thuyết cải biên
Chúng tôi đặt tên tiểu mục này là "Đôi điều về lý thuyết cải biên" vì lý thuyết này bao quát nhiều thể loại và vấn đề Tuy nhiên, trong phạm vi đề tài này, nhóm chúng tôi chỉ tập trung vào một số vấn đề nhỏ Chúng tôi sẽ làm rõ sự độc lập của tác phẩm điện ảnh cải biên và nêu ra những khó khăn trong quá trình cải biên, dẫn đến sự khác biệt giữa tác phẩm điện ảnh và tác phẩm văn học.
Khi so sánh một tác phẩm văn học với phiên bản điện ảnh chuyển thể, công chúng thường đánh giá mức độ "trung thành" của đạo diễn với tác phẩm gốc, dựa trên việc giữ nguyên cốt truyện và nhân vật Tuy nhiên, quan điểm này không hoàn toàn hợp lý, vì nó coi tác phẩm điện ảnh như một sản phẩm phụ thuộc, thiếu sự độc lập và sáng tạo riêng so với tác phẩm văn học ban đầu.
Khi chuyển từ văn chương sang điện ảnh, đặc trưng nghệ thuật thay đổi từ ngôn từ sang hình ảnh, mỗi loại có ngôn ngữ nghệ thuật riêng Do đó, không thể có sự tương đương hay trung thành trong cải biên Việc đọc là hành trình đồng sáng tạo, nơi người đọc hình thành hình mẫu nhân vật và ý nghĩa theo cách riêng của mình Đạo diễn, như một người đọc, tham gia vào quá trình này khi cải biên tác phẩm văn học thành điện ảnh, mang đến cho công chúng một tác phẩm "đồng sáng tạo" Để đánh giá một cách khách quan, cần thoát khỏi tư duy "trung thành" và nhìn nhận tác phẩm điện ảnh như một sáng tạo mới, thể hiện tư duy nghệ thuật của đạo diễn.
Đạo diễn không thể tự do sáng tạo vô hạn mà không tuân theo nguyên tắc cải biên Tác phẩm điện ảnh cải biên không nhất thiết phải giữ nguyên cốt truyện, nhân vật hay trình tự sự kiện như trong tác phẩm văn học gốc Tuy nhiên, để được công nhận là thành công, tác phẩm điện ảnh cải biên cần phải có những yếu tố nhất định.
Nhà làm phim có quyền tự do sáng tạo mà không cần phải tuân theo chi tiết hay cốt truyện gốc, miễn là bộ phim thể hiện được "hồn cốt" của tác phẩm văn chương Điều này có nghĩa là, trong quá trình cải biên, các nhà làm phim cần nắm bắt được tinh thần và nội dung mà tác phẩm văn học truyền tải Tuy nhiên, bộ phim "Kiều" của Mai Thu Huyền không được coi là một tác phẩm cải biên thành công, vì đã làm mất đi tư tưởng nhân văn của Nguyễn Du, thay vào đó là một câu chuyện tình tay ba dễ đoán và có phần dung tục.
Việc chuyển thể tác phẩm văn học thành phim điện ảnh là một thách thức lớn, đặc biệt khi tác phẩm có tính triết luận sâu sắc Điều này thể hiện rõ trong tác phẩm cải biên "Phù thủy, phù thủy" của đạo diễn Robert Zemeckis Mặc dù chúng tôi sẽ phân tích chi tiết hơn trong các phần sau, nhưng có thể nói rằng Zemeckis đã gặp khó khăn trong việc truyền tải tinh thần của Roald Dahl vào bộ phim của mình.
Tóm lại, chúng tôi muốn nhấn mạnh rằng tác phẩm điện ảnh cải biên có thể được coi là một tác phẩm độc lập, không nhất thiết phải tuân thủ hoàn toàn mọi chi tiết trong nguyên tác Tuy nhiên, trong quá trình cải biên, để đạt được sự công nhận, tác phẩm cần phải giữ được những yếu tố cốt lõi và tinh thần của nguyên tác.
Chín tác phẩm điện ảnh cải biên thành công cần phải giữ được tinh thần của nguyên tác, điều này đặt ra thách thức lớn cho các đạo diễn, kể cả những người có kinh nghiệm dày dạn nhất.
Trong bài viết này, chúng tôi sẽ đề cập đến những thách thức trong việc cải biên tác phẩm nghệ thuật điện ảnh, mà cả người xem lẫn người phê bình cần nắm rõ để tránh những nhận xét không công bằng Khó khăn đầu tiên xuất phát từ sự khác biệt giữa điện ảnh và văn chương; một cuốn tiểu thuyết thường dài hơn 300 trang, trong khi thời gian của một bộ phim lại rất hạn chế.
Một bộ phim dài 90 đến 120 phút tương ứng với khoảng 90 đến 120 trang kịch bản Trong khi một quyển sách có thể dành ba chương để mô tả cảnh người vợ đẩy người chồng xuống cầu thang với sự chứng kiến của con gái họ, thì trong phim, thời gian hạn chế buộc đạo diễn phải truyền tải cảm xúc thông qua cận cảnh khuôn mặt cô gái, cho phép khán giả hiểu rõ nội tâm của nhân vật.
Điện ảnh không thể sử dụng những đoạn miêu tả cảm xúc dài hay độc thoại nội tâm như văn chương, buộc đạo diễn phải chọn lọc những chi tiết quan trọng nhất Mỗi khung hình, góc quay và yếu tố như màu sắc trang phục hay biểu cảm của diễn viên đều cần mang nhiều ý nghĩa Nếu người xem yêu thích văn chương và cảm thấy hụt hẫng khi xem phim cải biên, họ không nên vội đánh giá đây là khiếm khuyết Đặc trưng này đặt ra thách thức cho cả đạo diễn và người xem; đạo diễn phải quyết định những chi tiết quan trọng, trong khi khán giả cần nhanh chóng hiểu ý đồ và ẩn dụ trong phim Trong tác phẩm "Phù thủy, phù thủy" của Robert Zemeckis, ông đã chọn lọc những chi tiết giá trị và lược bỏ những phần không cần thiết, điều này sẽ được phân tích sâu hơn trong các phần tiếp theo.
So sánh cốt truyện của tiểu thuyết Phù thuỷ, phù thuỷ của Roald Dahl và phim điện ảnh cùng tên (Robert Zemeckis, 2020)
Những điểm tác phẩm điện ảnh giữ lại từ cốt truyện của tiểu thuyết sau
Bộ phim "The Witches" được chuyển thể từ tiểu thuyết của Roald Dahl giữ nguyên cốt truyện chính, xoay quanh câu chuyện của một cậu bé mồ côi sống cùng bà ngoại Cậu bé đối mặt với một phù thủy nguy hiểm và sau đó cùng bà nghỉ tại một khách sạn sang trọng, nơi cậu gặp Bruno Jenkins và vô tình tham gia vào cuộc họp của các phù thủy Bị biến thành chuột, cậu và Bruno phát hiện kế hoạch biến tất cả trẻ em thành chuột và quyết định hành động Họ trộm thuốc biến đổi và thành công trong việc hoá chuột các phù thủy, nhưng cậu bé không thể trở lại hình dạng người Cuộc hành trình của cậu và bà ngoại trở thành một cuộc chiến chống lại các phù thủy, tượng trưng cho hành trình trưởng thành và đối mặt với thử thách của trẻ em, từ một đứa trẻ được bảo vệ đến một người lớn mạnh mẽ.
11 vụ công đồng mình như một dạng thức của nghi lễ vượt qua (rite of passage) được giữ nguyên từ tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh
Kết cấu tự sự mà Joseph Campbell gọi là “thần thoại gốc” (monomyth) có mối liên hệ chặt chẽ với các loại hình tự sự trong nghệ thuật, đặc biệt là văn học và điện ảnh Northrop Frye trong tác phẩm Giải phẫu phê bình (1957) cho rằng tác phẩm văn chương chủ yếu bắt chước các nguyên mẫu thần thoại, tạo thành một “sự bắt chước của bắt chước” Frye phân loại tự sự thành năm thức dựa trên năng lực hành động của nhân vật, từ thần thoại đến châm biếm, cho thấy các loại hình tự sự chỉ là sự tái hiện của một kết cấu có sẵn trong thần thoại Mặc dù Frye chỉ đề cập đến văn chương, nhưng điện ảnh cũng là một loại hình nghệ thuật tự sự, và văn học chính là nguồn cội của điện ảnh thông qua kịch bản, do đó, tác động của tự sự thần thoại đến điện ảnh là không thể tránh khỏi.
Trong tác phẩm "Người hùng mang ngàn gương mặt," Campbell đã xây dựng một cấu trúc chung cho các câu chuyện về người anh hùng, với nhân vật anh hùng là trung tâm Hai tác phẩm được phân tích đều thể hiện rõ nét hình ảnh của những vị anh hùng Theo Campbell (2021), mô hình cuộc phiêu lưu của người hùng thần thoại được diễn ra qua ba giai đoạn: i) phân ly, ii) thụ giáo, iii) quay về, phản ánh quá trình tái hiện nghi lễ vượt qua.
Tác phẩm văn chương và điện ảnh đã khắc họa ba giai đoạn trong hành trình của người anh hùng thần thoại Giai đoạn đầu tiên, phân ly, diễn ra khi cậu bé mất cha mẹ trong một tai nạn, tách rời khỏi gia đình và bước vào thế giới đầy nguy hiểm và thử thách Tiếp theo, giai đoạn thụ giáo bắt đầu khi cậu sống với bà, nơi cậu học hỏi kiến thức về phù thủy và trải qua những thử thách Cuối cùng, cậu trải qua sự chuyển đổi, hóa hình thành một dạng thức sống mới, như một sự tái sinh.
Giai đoạn trở về là thời điểm nhân vật chính đã biến tất cả phù thủy trong khách sạn thành chuột và quyết tâm tiêu diệt mọi phù thủy để cứu trẻ em Qua những bài học từ bà ngoại, nhân vật được trang bị kiến thức cần thiết để phân biệt thiện ác, tránh xa cám dỗ và kiểm soát lòng tham Hành trình của người anh hùng cũng tương tự, khi tiếng gọi phiêu lưu đưa chàng rời khỏi sự an toàn bên gia đình, khám phá vùng đất nguy hiểm và nhận được sự hỗ trợ, chỉ dạy Cuối cùng, chàng trở về trong vinh quang, mang theo những gì đã học để phục vụ cộng đồng.
Tác phẩm điện ảnh giữ nguyên motif hoá thân thành con vật từ văn chương, với điểm đặc biệt là nhân vật trung tâm không thể trở lại làm người sau khi đã hoá thành chuột Trong khi một phiên bản điện ảnh khác sản xuất năm 1990 cho phép nhân vật trở lại hình dạng con người, hai tác phẩm đang xét lại không có chi tiết này Cuối cùng, cậu bé vẫn là chuột và thực sự thích thú với hình dạng mới, cho thấy việc từ bỏ lốt người để trở thành chuột không quan trọng mà còn thú vị đối với cậu.
Người anh hùng thường được gọi là “hoá thân” khi có sự thay đổi trong nhận thức và cảm xúc, nhưng trong hai tác phẩm này, nhân vật anh hùng trải qua sự biến hình hoàn toàn cả bên ngoài lẫn bên trong Nhiệm vụ của họ là rời khỏi vùng an toàn, đối mặt với nguy hiểm, và trở về để chia sẻ bài học quý giá về sự sống mà họ đã học được (Campbell, 2021, tr.36) Cả văn chương và điện ảnh đều thể hiện rõ nét quá trình này.
Tiểu thuyết của Dahl mở đầu bằng những bài học về phù thuỷ và cách sống sót khỏi họ, như một cuốn cẩm nang do nhân vật chính viết cho độc giả Bộ phim điện ảnh cùng tên cho thấy nhân vật anh hùng, sau nhiều cuộc chiến với phù thuỷ, đã truyền đạt kiến thức của mình cho những đứa trẻ mới, những người hùng tương lai Những đứa trẻ này, sau khi trải qua lễ trưởng thành, không chỉ thay đổi về mặt tinh thần mà còn có sự biến đổi về cơ thể, như quá trình dậy thì hoặc những nghi lễ cắt bì trong một số bộ tộc.
Hình ảnh “chuột” trong văn hóa có ý nghĩa phức tạp, vừa tối tăm vừa tươi sáng Roald Dahl chọn chuột làm biểu tượng cho sự chuyển đổi, thể hiện những khía cạnh tiêu cực như sự dơ bẩn và phá hoại, nhưng cũng phản ánh sự kiên cường và tinh thần chiến đấu của các nhân vật Dù phải chịu đựng những tình huống không mong muốn, các “con chuột” vẫn thể hiện sức mạnh và trí tuệ, có khả năng vượt qua thử thách nếu được đoàn kết Sự tương đồng giữa hai tác phẩm văn chương và điện ảnh trong việc thể hiện viễn cảnh tối tăm của con người trưởng thành, không trở lại hình dạng ban đầu, có thể được lý giải bởi ảnh hưởng của chủ nghĩa tư bản, như thể hiện qua các chi tiết như máy in tiền và va-li đầy tiền.
Một vài điểm khác biệt khi cải biển từ tác phẩm của Roald Dahl sang tác phẩm điện ảnh trong cốt truyện
Hai tác phẩm có sự khác biệt rõ rệt về thời điểm bắt đầu tự sự Trong truyện, nhân vật trung tâm xưng “tôi” sử dụng thì hiện tại để mở đầu câu chuyện mà không cung cấp thông tin về thời điểm bắt đầu Những sự kiện sau đó được kể ở thì quá khứ, mô tả những trải nghiệm của nhân vật khi đối mặt với các phù thủy, và câu chuyện kết thúc khi hai bà cháu bắt đầu hành trình tiêu diệt phù thủy Ngược lại, trong tác phẩm điện ảnh, tự sự bắt đầu khi nhân vật “tôi” ở hình dạng chuột già, chiếu một đoạn phim để kể lại cuộc đời mình Điều này cho thấy truyện sử dụng kiểu “truyện lồng truyện”, trong khi phim áp dụng một hình thức tương ứng khác.
"Phim lồng phim" là một thể loại nghệ thuật độc đáo, nơi các nhà sáng tạo xây dựng cấu trúc tự sự phù hợp với từng loại hình Sự khác biệt giữa hai loại hình nghệ thuật này dẫn đến những cách tiếp cận khác nhau trong việc kể chuyện Đặc biệt, mở đầu và kết thúc của cả hai tác phẩm đều có sự liên kết chặt chẽ, điều này sẽ được phân tích kỹ lưỡng trong phần so sánh cái kết của chúng.
Phim điện ảnh đã rút gọn một số tình tiết so với tác phẩm truyện gốc, cụ thể là việc bà ngoại chỉ kể một câu chuyện về cô bé Alice thay vì năm câu chuyện như trong truyện Trong khi văn chương cho phép tác giả tự do kéo dài tác phẩm và độc giả có thể đọc ngắt quãng, điện ảnh lại bị giới hạn bởi thời gian và yêu cầu phải giữ người xem tập trung suốt bộ phim Nếu phim quá dài, khán giả sẽ cảm thấy mệt mỏi và khó theo dõi Hơn nữa, Roald Dahl qua lời kể của bà ngoại đã khéo léo đưa ra những ví dụ về trẻ em gặp nạn, tạo nên chiều sâu nghệ thuật cho tác phẩm.
15 nhân vật phù thủy trong câu chuyện tạo nên một bầu không khí u tối và ghê rợn, thể hiện sự độc ác của phù thủy Câu chuyện về Alice bị biến thành gà gắn liền với Đại Phù Thủy, người đã thực hiện phép thuật đó Khi bà ngoại và Đại Phù Thủy gặp lại nhau tại khách sạn, mụ phù thủy nhận ra bà là cô bé đã từng thoát khỏi tay mình, từ đó dẫn đến những sự kiện khác biệt so với tác phẩm gốc.
Hai tác phẩm của Roald Dahl đều có điểm chung là lý do hai bà cháu rời nhà đến khách sạn, nhưng cách thể hiện lại khác biệt Trong truyện, họ dự định đi Na Uy nhưng phải chuyển hướng đến vùng biển Bournemount do sức khỏe của bà, trong khi phim điện ảnh lại khởi nguồn từ cuộc gặp gỡ với phù thủy, buộc họ phải trốn chạy đến khách sạn Grand Orleans Imperial Island Tác phẩm văn học tạo ra sự tự sự từ những tình huống ngẫu nhiên, mang tính trò chơi, khiến hành trình của hai bà cháu trở nên thú vị và khó lường Ngược lại, phim điện ảnh xây dựng một cuộc chạy trốn kịch tính, gia tăng sự hồi hộp khi họ gặp lại phù thủy tại khách sạn Sự bất ngờ trong tiểu thuyết thu hút độc giả, trong khi điện ảnh tạo ra những biến cố dồn dập, khiến khán giả cảm thấy như đang tham gia trực tiếp vào câu chuyện.
Cốt truyện giữa truyện và phim có sự khác biệt rõ rệt trong cách mà cậu bé gặp Bruno Jenkins Trong truyện, trước khi vào phòng hội nghị của “Hội Hoàng gia Ngăn chặn Bạo hành trẻ em”, cậu bé và Bruno đã có những xích mích trẻ con Ngược lại, trong phim, lần gặp đầu tiên của họ chỉ diễn ra tại sảnh khách sạn, và lần tiếp theo là trước cửa phòng hội nghị, nơi họ trò chuyện vui vẻ trước khi biến thành chuột Sự xuất hiện của bà Jenkins, mẹ Bruno, trong phim giúp khắc họa tính cách cộc cằn và sự khó chịu của bà đối với con trai, từ đó lý giải tại sao trong truyện Bruno được trả về nhà, còn trong phim, bà không nhận lại con mình.
Một điểm khác biệt nổi bật giữa phim và truyện là sự xuất hiện của “đội hình” hay những bạn đồng hành của nhân vật chính Điều này cần được nhấn mạnh.
Bà ngoại đã tặng cho cậu bé hai con chuột làm thú cưng trước chuyến đi đến khách sạn Kỳ Diệu trong tác phẩm của Roald Dahl Tuy nhiên, khi cậu bé bị biến thành chuột trong buổi họp mặt phù thuỷ, hai con chuột này không còn xuất hiện Trong phiên bản điện ảnh, số lượng chuột giảm xuống còn một, và điều thú vị là nàng chuột này từng là một cô bé bị phù thuỷ biến thành chuột Điều này dẫn đến việc đội hình nhân vật chính được mở rộng từ hai thành ba, bao gồm cậu bé, Bruno, và Mary (nàng chuột) Sự thay đổi này phản ánh ảnh hưởng của truyền thống văn học châu Âu về cặp nhân vật anh hùng và phụ tá, như trong các tác phẩm nổi tiếng như Iliade, Gargantua và Pantagruel, và Don Quixote.
Đội hình ba nhân vật anh hùng thường xuất hiện trong văn học và điện ảnh Mỹ, tạo ra hiệu ứng thương mại mạnh mẽ, như bộ ba Luke, Leia, Han trong Star Wars hay Percy, Annabeth, Grover trong Percy Jackson Đạo diễn Zemeckis đã cải biên đội hình này trong tác phẩm điện ảnh Phù thủy, với mỗi nhân vật đại diện cho một phần trong tâm thức con người theo phân tâm học Freud: Bruno đại diện cho “id”, Mary cho “superego”, và nhân vật trung tâm là sự dung hòa của cả hai, dẫn dắt câu chuyện Trong tác phẩm của Roald Dahl, cậu bé thực hiện mọi hành động một mình, trong khi Bruno gần như không đóng góp gì, nhấn mạnh việc giáo dục trẻ em cần từ bỏ thói quen xấu Đáng chú ý, trong phiên bản điện ảnh, Zemeckis đã để Đại Phù Thủy thoát khỏi số phận bị biến thành chuột, khác với cốt truyện gốc.
Bà ngoại kể cho cháu nghe câu chuyện về người bạn bị hoá hình do Đại Phù Thuỷ Khi Đại Phù Thuỷ nhận ra bà là cô bé thắt bím năm xưa, bà đã đến gặp mà không ăn xúp Trong lúc bà ngoại và bộ ba lén vào phòng Đại Phù Thuỷ để lấy thuốc hoá chuột, mụ phù thuỷ bất ngờ xuất hiện Đây là phân đoạn cao trào của hồi cuối, nơi bộ ba hợp sức và trí tuệ cùng nhau tiêu diệt Đại Phù Thuỷ.
Các nhà làm phim đã chọn một cách tiếp cận mới về bản chất con người, nhấn mạnh sự hòa hợp giữa id, superego và ego Họ cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc trẻ em học cách hợp tác để đạt được mục tiêu chung Sự đa dạng văn hóa của Mỹ là lý do chính cho sự lựa chọn này, khi mà việc kết nối các chủng tộc và cá tính khác nhau luôn là một chủ đề quan trọng trong văn học và nghệ thuật Mỹ.
Cả hai tác phẩm của Roald Dahl đều dẫn đến những cái kết khác nhau, với sáng tác của ông kết thúc khi hai bà cháu bắt đầu hành trình tiêu diệt phù thủy sau khi lấy được danh sách phù thủy toàn thế giới Điều này cho thấy tính trò chơi trong câu chuyện của Dahl, nơi mà cuộc sống là một hành trình bất tận với nhiều thử thách đang chờ đợi Ngược lại, phiên bản điện ảnh kết thúc với hình ảnh ba nhân vật sống hạnh phúc bên bà, và cậu bé, giờ đã trở thành một lão chuột già, kêu gọi trẻ em cùng nhau tiêu diệt phù thủy Mở đầu và kết thúc của hai tác phẩm tạo thành một mạch nghệ thuật logic; trong truyện, sự không xác định về thời gian khiến độc giả cảm nhận rằng câu chuyện luôn diễn ra, trong khi phim cho thấy hành trình tiêu diệt phù thủy đã đạt được một số kết quả nhất định, mặc dù không hoàn toàn trọn vẹn.
Trong một cảnh phim, cậu bé đã liều lĩnh vào bếp để đổ chai thuốc chuột vào nồi xúp của các phù thủy, nhưng bị các nhân viên bếp đuổi theo và mất một phần đuôi Tuy nhiên, trong phim, cậu bé vẫn hoàn toàn bình an, không hề hấn gì Theo Campbell (2021), điều này thể hiện sự khuyết thiếu trong hành trình của vị anh hùng.
Người hùng trong thần thoại gốc là một nhân vật với tài nghệ phi thường, thường được xã hội tôn vinh nhưng cũng thường xuyên không được công nhận hoặc bị khinh rẻ Anh ta và thế giới của mình mang một khiếm khuyết biểu tượng, có thể là một chi tiết nhỏ như thiếu một chiếc nhẫn quý trong truyện cổ tích, hoặc là sự sống thể xác và tinh thần của toàn thế giới đang đứng trước bờ vực lụi tàn trong các thị kiến khải huyền.
Sự sống luôn mang tính không hoàn hảo, với những sai sót và thiếu sót Chính những điều này tạo nên vẻ đẹp và sự hoàn hảo riêng của cuộc sống Hình ảnh cậu bé chuột bị đứt đuôi trong thử thách trở thành biểu tượng cho sự bất toàn trong thế giới xung quanh chúng ta.
So sánh về nhân vật của tiểu thuyết Phù thuỷ, phù thuỷ của Roald Dahl và
Những chi tiết tương đồng về nhân vật
Phù thủy, phù thủy của Zemeckis giữ lại nhiều chi tiết từ tác phẩm của Roald Dahl, với hệ thống nhân vật chủ chốt được bảo tồn nguyên vẹn Người xem dễ dàng nhận ra cậu bé chuột anh hùng mồ côi cha mẹ, người bà nuôi cháu, Bruno tham ăn cùng với cha mẹ kệch cỡm không chấp nhận hình hài chuột của con mình Đại Phù Thuỷ độc ác vẫn tồn tại với mục tiêu biến tất cả trẻ em thành chuột, cho thấy Zemeckis đã giữ gần như hoàn chỉnh các nét tính cách của các nhân vật.
Trong cả hai phiên bản, điểm chung đáng chú ý là cậu bé Charlie của Zemeckis không trở lại làm chuột như cậu bé trong nguyên tác Trong phim "Phù thủy" năm 1990 của Nicholas Roeg, phần kết đã được thay đổi, cho phép cậu bé Luke Eveshim trở lại làm người nhờ phép thuật của một phù thủy tốt bụng Tuy nhiên, điều này quá "cổ tích" và không phản ánh tinh thần mà Roald Dahl mong muốn trong tiểu thuyết của ông Sự thay đổi này đã khiến Dahl tức giận và yêu cầu xóa tên ông khỏi credit của bộ phim Tránh mắc phải sai lầm của Roeg, Zemeckis đã
21 giữ nguyên cái kết và thể hiện một đứa trẻ vui vẻ chấp nhận cuộc sống mới với tư cách là một chú chuột.
Những chi tiết khác biệt về nhân vật
Trước khi phân tích sự khác biệt giữa tiểu thuyết "Phù thủy, phù thủy" của Roald Dahl và bộ phim cùng tên của Robert Zemeckis, cần nhấn mạnh rằng tác phẩm điện ảnh cải biên là một sản phẩm độc lập, không nhất thiết phải trung thành với nguyên tác Điện ảnh có những đặc thù riêng, vì vậy không phải lúc nào cũng có thể truyền tải đầy đủ các yếu tố ngôn từ của văn học Trong phiên bản của Zemeckis, bên cạnh những chi tiết được giữ lại từ nguyên tác, có nhiều điểm khác biệt nhỏ rải rác trong phim, phản ánh góc nhìn của đạo diễn Chúng tôi chia những khác biệt này thành hai nhóm chính: thứ nhất là vấn đề sắc tộc, thứ hai là đặc trưng của thể loại phim điện ảnh, đặc biệt là phim chiếu rạp.
3.2.1 Vấn đề sắc tộc dẫn đến sự khác biệt
Vấn đề sắc tộc là điểm khác biệt nổi bật giữa hai phiên bản Phù thủy, phù thủy của Roald Dahl và Zemeckis Trong khi Roald Dahl đặt bối cảnh ở Bắc Âu với nhân vật có màu da và tinh thần phù hợp với vùng đất lạnh, Zemeckis chọn miền Nam nước Mỹ, cụ thể là Alabama, và nhân vật chính lại có nguồn gốc Phi Điều này cho thấy Roald Dahl không chú trọng đến sắc tộc, trong khi Zemeckis và xã hội Mỹ hiện đại lại coi đây là vấn đề quan trọng Phiên bản năm 1990 của Nicolas Roeg vẫn giữ nguyên màu da nhân vật, cho thấy sự khác biệt trong cách tiếp cận giữa Anh và Mỹ Là một công dân Mỹ, Zemeckis cảm nhận sâu sắc về sự đa dạng sắc tộc và văn hóa của đất nước mình, từ đó thúc đẩy ông đề cập đến vấn đề sắc tộc trong tác phẩm của mình.
Việc đưa vấn đề sắc tộc vào phim của Zemeckis phản ánh cả đặc điểm xã hội Mỹ và xu hướng trong điện ảnh Hollywood, đặc biệt là sự xuất hiện của kiểu nhân vật “người da đen thần kỳ” (Magical Negro) Trong lịch sử văn hóa đại chúng Mỹ, hình ảnh phân biệt chủng tộc trong phim không hiếm, với người da đen thường được khắc họa qua các nhân vật tiêu cực như nô lệ không phản kháng, người tự do sống khốn khổ, hay người gây cười Nghiên cứu của Tiến sĩ Lawrence Reddick năm 1944 cho thấy hơn 75% trong số 100 bộ phim câm từ đầu thế kỷ đến những năm 1940 có nội dung bài trừ người da đen Tình hình này chỉ bắt đầu cải thiện vào những năm 1980 nhờ sự ra đời của các bộ phim và chương trình truyền hình tránh nội dung phân biệt chủng tộc, giúp giải phóng hình ảnh người da đen khỏi các nhân vật tiêu cực.
Mặc dù người Mỹ đã có những quan điểm về việc chấm dứt phân biệt chủng tộc đối với người da đen, nhưng vấn đề này không thể giải quyết ngay lập tức Điều này lý giải vì sao phong trào Black Lives Matter vẫn tiếp tục đấu tranh cho quyền sống của người da đen, với câu nói "I can't breathe" vang lên trong các cuộc biểu tình Ngày càng nhiều người Mỹ nhận thức về vấn đề sắc tộc, và điện ảnh cũng phản ánh sự thay đổi này, khi các diễn viên da màu có nhiều cơ hội hơn, được đảm nhận các vai chính và thậm chí các vai thánh thần như Morgan Freeman, người đã từng vào vai Chúa trong hai bộ phim.
Trong bối cảnh thay đổi tư duy về sắc tộc, nhân vật “người da đen thần kỳ” xuất hiện trong các bộ phim như Bruce Almighty (2003) và Evan Almighty (2007) Nhân vật này thường là một cá nhân thuộc tầng lớp thấp, bị coi thường, nhưng lại sở hữu phẩm chất anh hùng và sức mạnh siêu nhiên Sức mạnh kỳ diệu của họ được sử dụng để cứu giúp những người da trắng, từ đó, “người da đen thần kỳ” trở thành biểu tượng của năng lực và thành công trong xã hội.
Phù thủy, phù thủy của Zemeckis, có thể thấy người bà và người cháu thuộc kiểu nhân vật này
Tuy Zemeckis không trực tiếp thể hiện sự xem thường hay bất công mà hai bà cháu Charlie Hensen phải đối mặt, nhưng ông đã khéo léo tôn vinh văn hóa người Phi Nhân vật da đen, gồm hai bà cháu, được miêu tả với những đặc điểm tích cực như lạc quan, mạnh mẽ và dũng cảm Đặc biệt, nhân vật bà ngoại đã được chuyển đổi từ “nhà phù thủy học” trong tiểu thuyết của Roald Dahl thành “nữ tư tế đạo Voodoo”, thể hiện nguồn gốc văn hóa châu Phi Bà không chỉ lạc quan mà còn tràn đầy tình yêu thương, đã cứu sống “chuột” của cháu trai cùng hai đứa trẻ da trắng khác là Bruno và Daisy Charlie Hansen, cháu trai của bà, cũng thể hiện phẩm chất anh hùng trong câu chuyện.
Hai người bạn lãnh đạo cùng nhau tham gia cuộc chiến chống lại phù thủy, với Charlie sử dụng trí thông minh của mình để kết liễu mụ Đại Phù Thuỷ.
3.2.2 Đặc trưng thể loại dẫn đến sự khác biệt
Trong bộ phim "Phù thủy" của Zemeckis, nhiều nhân vật phụ không quan trọng đã bị lược bỏ để tập trung vào cốt truyện chính trong khoảng thời gian 100 phút Điều này khiến cho việc kể lại 5 câu chuyện về những đứa trẻ bị phù thủy làm hại trở nên khó khăn Zemeckis cũng đã giản lược một số chi tiết mô tả về phù thủy từ bà ngoại, chỉ giữ lại những yếu tố có thể hiển thị trên màn ảnh như không có tóc, không có ngón chân, đeo găng tay và mũi to Những chi tiết gây cảm giác ghê tởm như nước miếng xanh đã bị xem là không cần thiết, đặc biệt trong một bộ phim thương mại dành cho trẻ em với sự tham gia của Anne Hathaway.
Zemeckis đã lược bỏ những chi tiết không quan trọng và mang đến hình ảnh phù thủy đẹp đẽ trên màn ảnh Anne Hathaway, một biểu tượng sắc đẹp toàn cầu, xuất hiện trong phim "Phù thủy" với diện mạo tự nhiên, khác hẳn so với tạo hình cầu kỳ của Anjelica Huston trong phiên bản trước.
Năm 1990, phiên bản Phù thủy của đạo diễn Nicolas Roeg rất trung thành với tác phẩm của Roald Dahl, ngoại trừ đoạn kết Tuy nhiên, doanh thu thảm hại của bộ phim cho thấy sự trung thành không luôn mang lại sự hài lòng cho khán giả, đặc biệt là với tạo hình đáng sợ của nhân vật Đại Phù Thuỷ, khiến phim không thu hút được trẻ em Để tránh thất bại như Roeg, Zemeckis đã thay đổi tạo hình nhân vật và chọn một diễn viên nổi tiếng cho vai phù thủy.
Nhân vật Đại Phù Thuỷ trong phiên bản của Zemeckis mang đến sự hài hước và gây cười, trái ngược với hình ảnh đáng sợ mà Roald Dahl đã mô tả Những tình huống như bị lưỡi dao cắt vào và việc mặc cả để chọn món ăn rẻ hơn làm giảm bớt sự đáng sợ của nhân vật Sự điều chỉnh này giúp bộ phim dễ tiếp nhận hơn, nhưng không phải lúc nào cũng đạt kết quả như mong đợi Mặc dù bộ phim có nguồn thu từ HBO Max, nhưng kết quả tổng thể vẫn không như ý.
Bộ phim "Phù thủy" của Zemeckis không đạt được thành công như mong đợi, khi nhận được đánh giá thấp với 51% từ các chuyên gia và 40% từ khán giả trên Rotten Tomatoes, cùng với điểm IMDb chỉ đạt 5.4 Chúng tôi sẽ phân tích nguyên nhân không thành công của bộ phim trong phần đánh giá tiếp theo.
Một trong những đặc trưng thể loại góp phần tạo nên sự khác biệt trong tác phẩm điện ảnh cải biên "Phù thủy, phù thủy" của đạo diễn Zemeckis là sự thay đổi trong mối quan hệ giữa bà ngoại và Đại Phù Thuỷ Trong tiểu thuyết của Roald Dahl, hai nhân vật này không có liên hệ và Đại Phù Thuỷ bị tiêu diệt ngay trong lần đầu xuất hiện Ngược lại, trong phiên bản điện ảnh, Zemeckis đã tạo ra một mối liên hệ giữa mụ phù thủy và bà ngoại, cho phép mụ nhớ lại quá khứ và tạo nên một trận quyết chiến cuối cùng Zemeckis cho biết, sự thay đổi này nhằm làm cho nhân vật bà ngoại trở nên sâu sắc hơn, thể hiện sức mạnh và sự kiên cường của một người phụ nữ Nam Mỹ Qua đó, có thể thấy rằng mối quan hệ giữa bà ngoại và Đại Phù Thuỷ được điều chỉnh để phù hợp với cấu trúc 3 hồi đặc trưng trong phim Hollywood.
Cấu trúc 3 hồi là một phương pháp kể chuyện phổ biến trong điện ảnh Hollywood, thường bao gồm ba phần: mở đầu, cao trào và kết thúc Trước khi trở thành tiêu chuẩn trong phim ảnh, cấu trúc này đã được áp dụng trong kịch nghệ và văn chương Nghiên cứu đầu tiên về cấu trúc này trong điện ảnh được thực hiện qua tác phẩm "Screenplay: The Foundations of".
Kịch bản của Syd Field, ra mắt năm 1979, đã đề xuất mô hình ba phần cho các bộ phim thành công: khai đề, phát triển và xung đột, và hạ màn Phần khai đề giới thiệu nhân vật và thiết lập tình huống, trong khi phần phát triển và xung đột, chiếm 2/4 thời gian, đưa nhân vật vào những thử thách Cuối cùng, phần hạ màn kết thúc câu chuyện với một cao trào, điều mà các tác phẩm điện ảnh Hollywood thường có, khác với một số tác phẩm văn học không yêu cầu cao trào Ví dụ, trong phim của Zemeckis, sự sáng tạo trong mối quan hệ giữa nhân vật bà ngoại và Đại Phù Thủy đã phục vụ cho cấu trúc ba hồi với cao trào kết thúc rõ ràng.
