Giáo trình ký xướng âm dành cho bậc trung học chuyên nghiệp hệ 7 năm chính quy trình độ 4 phạm minh khang; nguyễn trọng ánh

Q Phần Xướng âm gồm nhiều hình thức luyện tập khác nhsu r.hư: Xưởng âm một bè, Xướng âm hai bè, Dịch giọng, Thị xướng, Đọc gan'.. Các hình thức luyện tập trong mỗi bài có thể có sự khác

Bộ VÃN HÓA THÔNG TIN NHẠC VIỆN HÀ NỘI

Hà nội 2000

TRÌNH Độ

4

NHẠC VIỆN HÀ NỘI

Phòng Đào tạo - Nghiên cứu khoa học

TRƯỚNG EM NGUVẻN ■- ’ TRUNG TÁM THÒNG - • -:

08?"32 ;

Dành cho bậc Trung học Âm nhạc chuyên nghiệp

'nổi đẩu

Thực hiện việc không ngừng nâng cao chất lượng đào tạo, năm học 1999, Hội đồng Khoa học Nhạc viện Hà nội đã giao cho tập thể giảng viên bộ môn Ký Xướng âm tổ chức, biên soạn "Giáo trình Ký - Xướng âm"

Giáó trình Ký - Xưởng âm được biên soạn lần này đã dưa vào nội dung những kiến thớc âm nhạc cơ bản như: cách đọc nhạc (Xưống âm), cách ghi nhạc (Ghi âm), lý thuyết âm nhạc cơ bản nhằm tạo sự ổn đình và thống nhất trong việc giảng dạy môn học Tuy nhiên, phần lý thuyết âm nhạc sẽ chỉ giới hạn ở những vấn đề tối thiểu và sẽ được biên soạn thành một giáo trình lý thuyết âm nhạc riêng cho môn hoc Lý thuyết âm nhạc

Giáo trình được cấu trúc trên cơ sở hệ thống đào tạo Trung học chuyên nghiệp dài hạn (từ 7 năm trở lên) cho các chuyên ngành thuộc hệ Trung học dài hạn (Sơ cấp) của Nhạc viện Hà nội Trên cơ sở đó, giáo trình sẽ được chia làm

7 trình độ Hiện nay nhóm tác giả đã biên soạn được 4 giáo trình ở 4 trình độ Các giáo trình này đã được đưa vào giảng dạy thử nghiệm năm học 1999 -

2000 Sau một nãm dạy thử nghiệm tại các lớp của Nhạc viện Hà Nội, Hội đồng Khoa học đã tổ chức Hội nghị nghiệm thu góp ý kiến để nhóm tác giả chỉnh lý, sửa chữa lần cuối trước khi xuất bản chính thức và đưa vào áp dụng

Giáo trình Ký - Xướng âm được biên soạn lần này đã áp dụng những phương pháp giảng dạy Ký - Xướng âm hiện đại của nhiều Nhạc viện trên thế giới Tuy nhóm tác giâ đã CÓ những điều chỉnh, vận dụng những phương pháp đó trên cơ

sở những đặc điểm về trình độ tiếp thu, tâm sinh lý cựa trẻ em Việt Nam nhưng chắc chắn còn có những vấn đề cần được tiếp tục chỉnh lý, trao đổi Nhạc viện

Hà Nội và nhóm tác giả rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của các giảng viên, bạn đọc trọng và ngoải trường để giáo trinh ngày càng hoàn chỉnh, thiết thực, góp phần nâng cao chất ìượng đạo tạo âm nhạc

Phòng Đào tạo và Nghiên cứti khoa học

Nhọc viộn Hà nội - Phòng Đào ụo và Nghiên C.1ÍU klioa học

HƯỚNG DẪN SỬ DỤNG GIÁO TRÌNH

Mỗi trình độ đều có cấu trúc chia thành 24 bài và được chjyắr tải trong thời lượng 48 tiết học trên lốp (mỗi bài 2 tiết) Nội dung của mỏi bá 'ỌC gồm 4 phẩn:

Lý thuyết, Xướng âm, Tiết tấu và Ghi âm

ÊQ Phẩn Lý thuyết đặt ra những vấn đề có liên quan tới nệị 'hực hành cùa từng bài học Vì thế, đây là phần cần được triển khai trước troog gỡ học

Q Phần Xướng âm gồm nhiều hình thức luyện tập khác nhsu r.hư: Xưởng âm một bè, Xướng âm hai bè, Dịch giọng, Thị xướng, Đọc gan' meo mỏ tiến, Hát lời sau khi hoàn thiện phần nhạc của bài hát, Đọc quãng Đọc họp ếm

Các hình thức luyện tập trong mỗi bài có thể có sự khác r~3z "ưng mục đích

chung là đểu hướng đến sự nâng cao khả năng đọc nhạc cùa học sinh Trong fphần này, hình thức đọc quãng theo sơ đồ (khởi đầu từ một ẩm bất kỳ) cũng như cách luyện tập đọc quãng đi lên, đi xuống từ âm cho trước trong 4 trình độ đều

là bưâc chuẩn bị cho giai đoạn luyện tập các bài cụ thể vể quãng đặt ra ở những

o Cũng như Xưống âm, phần Tiết tâu được triển khai thông qua nhiều cách thức luyện tập khác nhau:

- Gõ tiết tấu một bè, hai bè

- Đọc nốt nhạc theo tiết tấu là hình thức đọc nhạc bạch thanh Cách đọc này chỉ yêu cầu thực "hiện đúng phần tiết tấu và tên nốt mà không cần cao độ chuẩn (nghĩa là chỉ đọc nói chứ không hát) Ngoài cách đọc bạch thanh, học sinh có thể luyện tập trên đàn Piano hoặc nhạc cụ chuyên ngành của mình

- Đọc tiết tail hai bè có thể lựa chọn một trong ba cách luyện tập:

1 Đánh trên đàn Piano; 2 Đọc một bè, gõ một bè; 3 Gõ cả hai bè

£□ Hai phần Xướng âm và Ghi âm có quan hệ mật thiết và hỗ trợ cho nhau Vì vậy, Ghi âm cũng như luyện tai nghe, trí nhớ âm nhạc là một vế quan trọng của mỗi bài học

Có nhiều hình thức luyện tập khác nhau:

- Ghi nhanh là hình thức rèn luyện nâng cao khả năng nhạy bén về cao độ cho học sinh Các bài tập ở dạng này quy định giảng viên chì được đánh đàn ba lẩn: lần đầu rất chậm nhưng đều đặn để học sinh có thể nghe và ghi ngay từng nốt, hai lần sau tốc độ có thể được tăng dần (tối thiểu J = 60) để họo sinh bổ sung những cao độ còn thiếu và kiểm tra lại bài ghi của mình

• - Cùng vởi hình thức luyện tập nhằm nâng cao độ nhanh nhạy về cao độ, ghi tiết tấu mọt bè, hai bè cũng là một yêu cầu không kém phần quan trọng Đối với các

Nhạc viộn Hì nội - Fhò<ự Đèo tạo và N stúỉn cita khoa học

bài tập ghi tiết tấu một bè, giảng viên có thể sử dụng nhiều giáo cụ khác nhau Chẳng hạn như đánh một nốt nào đó trên đàn, gõ trên mặt bàn hoặc vỗ tay, v.v.

Còn với các bài tập ghi tiết tấu hai bè, giảng viên cần dùng hai giáo cụ có âm sắc-khác nhau-để giúp học sinh phân tách được từng bè -

- Điền vào chỗ trống âm hay những âm còn thiếu, bè hay phần bè còn thiếu Cũng là một hình thức luyện tập rất có hiệu quả Bằng phương pháp này, học sinh sẽ có được những điểm tựa cần thiết nhò phần nốt đa cho biết trước

- Ngoài các hình thức luyện tập ghi nhanh cao độ, ghi tiết tấu, ghi âm một bè, hai bè, v.v luyện tập trí nhớ sẽ được duy trì tới khi tốt nghiệp môn Các bài tập ghi âm trí nhớ thường là ngắn Bởi vậy học sính chỉ được ghi lại sau khl nghé một số lần nhất định (có thể từ 3 đến 5 lần tuỳ theo mức độ khó hay dễ, dài hay ngắn của từng bài tập)

ở mỗi trình độ đều có một số các trích đoạn lấy từ tác phẩm kinh điển để học sinh nghe vă xác định giọng điệu, loại nhịp, tính chất và một số yếu tố âm nhạc khác Các trích đoạn này có thể cho học sinh nghe qua đàn Piano hoặc băng đĩa in sẵn

Cuối tập Giáo trình là phẩn Phụ lục giỏi thiệu các tài liệu tham khảo Căn cứ vào đó, giảng viên có thể chọn lựa, biên soạn cho thích hợp và làm phong phú thêm chó bài giảng V

Để đảm bào tiến độ chương trình, hai phần Xướng âm và Tiết tấu phải cho học sinh chuẩn bị luyện tập trước ở nhà Trong mỗi buổi lên lớp, các bài tập này

sẽ được kiểm tra và củng cố lại trưôc khi tiến hành các hình thức luyện tập ghi

âm và tai nghe thuộc phần tiếp theo của bài học

Nội dung cũng như các hình thức luyện tập ở mỗi bài học là khá phong phú, nhái quán theo trình tự lên cao dần Bởi thế, nó đòi hỏi người học sinh phải có một chế độ đào luyện thường xuyên theo sự hướng dẫn sát sao của giảng viên

Có như vậy mới đáp ứng được yêu cẩu của môn học đặt ra trong từng bài học,

Nhạc viện Hà nội - phòng Đào lạo và Nghiên cứu khoa học

3 Khái niệm về hợp âm và các hợp âm ba chính ờ thể gốc.

4 Các giọng trưởng và thứ có từ không đến 5 dấu hoá ở kboá

II XƯÓNG ÂM

1 Xướng ám

M Glinka

4 Xướng ám hai bè

J Bramx “Hát ru"Dolcé

III TIẾT TẨU

Đọc tên nót nhạc theo tiết tấu

Nhạc viện Hù nội - PtKxijf Đào lạo và Nịtùén cứu khoa bọc

7-IV GHI ÂM

7 Ghi nhanh: Đánh 3 lần, lần đầu rất châm, hai lần sau = 60

2 Ghi tiết táu

3 Ghi âm

F Sube " Người thợ xay và dòng suối "

8 • ■ ■ Nhục viộn Hù nội Pbòng Đáo lạo và Nghiỉn cứu khoj hục

Bfil 2

I LÝ THUYẾT

fìiệu thúc trướng hó thanh

Điệu thức trưởng hồ thanh là điệu trưởng cĩ bậc VI hạ thấp nửa cung Do

đĩ giữa bậc VI và bậc VII hình thành quãng hai táng

2 Đọc dịch giọng lên, xuổng quãng 2 trưởng bài tập trên

3 Thị xướng

Bài I

X Prõ-có-phi-ep

.Nhạc viịn Hi nội ■ Phóng Đũo lụu vi Nghiên cứu khuu hục

III TIET TAU

1 Đọc tên nốt nhạc theo tiết tấu

2 Tiết tấu hai be

IV GHI AM

1 Ghi ám

Bài mộl bè

V.A Mỏ-da “Bão tố"

NÌiụé viỊn Hà nội • PhóO)j Đáo tạo >à Njhién cùu khoa bọc 13

BÀI 3

I LÝ THUYẾT

Điệu thúc trưởng giai điệu:

Điệu thức trường giai điệu là điệu trưởng có bậc VI và bậc VII hạ thấp xuống nứa cung Điệu trưởng giai điệu được sử dụng chù yếu kh: giai điệu

đi xuống

Thí dụ :

Gam Đô trưởng giai điệu Các hợp àm ba chinh

II XƯỚNG ÂM

Bài hai bè

M Glin-ka

16

III TIẾT TẤU

Đọc tên nốt nhạc theo tiết táu

IV GHI ÂM

1 Ghi tiết tấu •

Nhạc viỊn Hà nòi - Hiixij: Ouv và Nch.én ạ)u hoc

RUONG ÒH NGUYỀN TẤT THANH

• TRUNG TÀM THÔNG TIN-THƯ VIỆN

088^2 I

3 Ghi ám

4 Điền phần bè còn thiêu vào chỗ trống trong bài hai bè:

Presto ■

Đáp án

Presto

F Men-đen-xon “Bài ca khổng lời“

Nhạc viộn Hà nội - Phòn$ Diw 140 vi Njfhiin cứu khoa học

19

BRI 4

í LÝ THUYẾT

Giọng Fa thăng trưởng là giọng trưởng có 6 dấu thăng ở khoá (Fail, Đô tỉ, Sol#, Rê#, La#, Mi#) và có âm chủ là nốt Fa#

Gam Fa thăng trường Các hợp âm ba chính

II XƯÔNG ÂM

20 Nhạc viẹn Hi nội - Phừng Đáo lạo ví NghiỀn cừu khoa hực

2 Xướng úm

N La-đu-khin

3 Dịch giọng 4 nhịp đầu của bài tập trên lèn, xuống quãng 3.

Nhục viỌn Hú nội ■ Phóng tMo vi N ghtCr cứu khoa học 21

III TIẾT TẤU

7 Đọc ién nốt nhạc theo tiết tấu

2 Tiết tấu hai bè

IV GHI ÂM

2 Ghi ám hai be

3 Viết tên các quãng của bài ghi âm trên.

4 Ghì ám

Nghe bâng và ghi lại giai điêu sau:

D Sô-xta-kồ-vich "Giao hường số 7” Allegretto

5 Xác định tính chất âm nhạc của trích đoạn trên.

>

Nhạc vlQn Hú nội - Pbìiug tXio ụo và Nghbin Cìhi khou học 23

BÀI 5

l‘ LÝ'thuyết *■ * v ■ ■’•••••

Giọng Rê thăng thứ

Giọng Rê thăng thứ là giọng thứ có 6 dấu thăng ớ khoá (Fa# Đò#, Xon#,

Rê#, La#, Mi#) và có âm chù là nốt Rê#

Gam Rô thảng thứ tự nhiên Các hợp àm ba chính

I IV VGam Rê thảng thứ hoà thanh

2 Dịch giọng cho bùi lập ỉrên bảng cách đổi sang khoá Fa.

III TIẾT TẤU

Đọc tên nốt nhạc theo tiết tấu

4 Ghi phán giai điệu ( bè trẽn ) để trồng của trích đoạn sau:

Allegretto graziosso

F Mác-bua

5 Ghi ám hai bè

Nhạc vi<ỉn Hù nội • Phón# Dào 190 vì Ngtùtn cứs khoa học 27

” BÀI 6

I LÝ THUYẾT

Giọng Xon giáng trưởng

-Giọng Xon giáng trưởng là giọng trưởng có 6 dấu giáng ờ khoá (Sib, Mib,

Lạ b, Rê b, Xon b, Đô b) và có âm chủ là nốt Xon b

Gam Xon giáng trưởng ■ Các hợp âm ba chính

I IV V

II XƯÔNG ÂM

1 Đọc qưãng theo sơ đồ

28

2 Xướng úm

N Rim-xlci Cooc-xa-cốp “Sẻ-hé-ra-zat" Andantino quassi allegretto

3 Dịch giọng lên xuống quãng 2 và quãng 3 trích đoạn trèr

4 Hát lời sau khi dã hoàn thiện phần nhạc ca khúc dưới đây:

Linh Nga Niêc Đam “Mưa cao nguyên”Nhanh, sói nổi

Nhạv viện Hà nội - Phàng Dáy Vp> và NghKn ctỉu khua hục

29

Bài 2

Allegretto

5 Thị xướng

Bài 1’

Nhục viện Hú nội • Phông Oãi> lạo vi Nghiên cứu khoa hục

III ĨIẼT TÃU

1 Đọc tên nốt nhạc theo tiết tấu

2 Tiết táu hai be

IV GHI ẢM

1 Ghi ám trí nhớ

Adagio

2 Nghe báng rồi ghi lại nét nhạc sau:

• 31

Nhạc viộn Hà Hội • Ptiòng Đáo tạo vi Nytuêa cứu khoa hục

4 Viết tên các quãng cùa bài ghi âm trên.

BÀI 7

I LÝ THUYẼT

Giọng Mi giáng thứ

Giọng Mi giáng thứ là giọng thứ cĩ 6 dấu giáng ở khố (Si 5 Mi 3, Las,

Rê b, Xon b, Đơ b) và cĩ âm chủ là nốt Mi b

IV

Gam Mi giáng thứ giai điệu

Nhạt.' vifn Há nội - Phùng Oùt>lỊo và Ngtnên cửw khoa họs:

• 33

3 Xướng ám hai be

L.v Bé-tò-ven “’Ca-nỏng

Nhạc viội» Hà nội • Phunjj Đào lạo và Ngiùtn CHU khoa l»ọc 35

1 Ghi tiết tấu

4 Ghi phấn ỊỊĨai diệu (bè trên) bò tróng trong trích đoạn dưới đây.

R Su-mah 'Tuyến tập thiêu nhi

II XƯỚNG ÂM

I Đọc quăng theo sơ đồ

D.c al Fine

III TIẾTTẤU

• Nhyv VKI> H j nix l>i«'lao vù Niyhiên eJu khoa hụi- 39

2 Ghi phún giai diéu còn đế trống trong trích đoạn sau

V.A Mô-da “Xó-nát số 11 cho Piano”Andante grazioso

3 Xác định tính chất ám nhạc của trích đoạn trên.

4 Điển phần bè còn thiếu vào chỗ trống trong bài hai bè

Nhạc viẹn Há nội - Phong Oio lụo vù Nghiên cúu khoa bọc 41

BÀI 9

I LÝ THUYẾT

Thê đảo của hơp ám ba chủ

Hợp âm ba chú có hai thế dào:

- Thê đảo một: Âm ba nắm ờ bè dưới cùng, âm gốc chuyến lên trên

- Thê đảo hai: Âm năm nầm ở bè dưới cùng, âm gốc vá âm bu chuyên lên trên

Thí dụ:

Giọng Đỏ trưởng

1

Hựp ảm nguyên vị The đảo một Thê đào hai

- Thê đào một gọi là hợp âm sáu và ký hiệu là : 16

- Thê đào hai gọi là hợp ám bốn sáu và ký hiệu là : I *

III TIẼT TÀU

Dọc tén nốt nhạc theo tiết tàu

4 Ghi phần.giai điệu (bè trên) còn để trống trong trích đoạn sau.

F Men-den-xon “Bài ca không lời“

Moderato

□

5 Ghi hợp ám, xác định chức nãng và thể cúa từng hợp âm bằng cách viết

ký hiệu xuống phía dưới (Nốt trắng là nốt cho biết trước)

II XƯỚNG ÂM

1 Đọc quãng theo sơ dồ

48

2 Xướng ám , „

F Su-be Vanx

3 Đọc luân phiên theo kiến nôi tiếp và dịch giọng lên xuống quãng 2 và

quãng 3 bài rộp trên

4 Xướng ám 2 bè

Nhạc * lên Hà nội Phùng i >40 140 vù Nghiên cứu kh‘K> học 49

5 Thị xướng

vKê)

khoan

Nhục vj(n Há nol - PIAnf Dim tạo và NịhiHi cú» khou học

Khoan khuẩt hỡi tình ơò hó khoa Khoan ã

2 Tiết tấu hai bè

Nhục viịn Há nội ■ Phòng Đào lạo và Nghiên ohi khoa hoc 51

IV GHI ÂM

I Ghi ảtn bè giai điệu (bè trẽn), sắc thái và phần bò trống trong trích đoạn sau:

Allegretto J= 106

Đáp án

52

(Các nốt trâng là nốt cho biết trước)

4 Xác định giọng (mỗi bài đánh một iần)

15® Bfll 11

I LÝ THUYẾT

Một số dạng ám tỏ điểm

Có bốn dạng âm tõ điểm cư bàn r.hư sau:

7 Ảm dựa: gồm từ một đến vài âm có trường độ rất ngấn tính vào âm chính, được ký hiệu bằng một hoặc nhiều nốt nhỏ

2 Ầm vỗ: là âm được cấu tạo bằng âm thêu kề bên cạnh âm cơ bân cùa giai điệu một nửa cung hay một cung đi lên hoặc đi xuống

Ký hiệu cùa âm vỗ ~ hoặc ~

Viết Biểu diễn Viết Biểu diễn Viết Biểu diễn Viết Biểu diễn

3 Láy rền: là một âm hình giai điệu gồm hai âm cơ bản và âm thêu luân

phiên nhau nhạnh một cách đều đặn

Thí dụ:

Biểu diễnViết

4 Láy chùm: là một âm hình giai điệu gổm 4 hoậc 5 âm

Thí dụ:

54

II XƯÓNG ÂM

/ Xướng ám: Hát lời sau khi đã hoàn thiện phân nhạc

Dửn ca Phú TnoKhoan thai

Ghi chú: - Chữ "cảnh" có thê' là chư "cả".

-Chữ "khuyẻn" có nghĩa gắn như "không”, “khổng dám”

Nhạc viộn Hà nội - Phóng Đáo u<> và NịhiCn vứu khuu học

55

2 Xướng ăm hai bè

3 Thị xướng

Bài I

HB ứ >7' ; "■ [* "íj, j JJ

III TiEĨ TAU

Đọc tên nót nhạc theo tiết táu

Nhạc viện Hà nội - Phóng Dào lạo vi Nghicr cứu khoa

Nx-57

1 Các điệu thức trưởng, thứ tự nhiên, hoà thanh và giai điệu.

2 Các điệu trưởng, thứ có 6 dâu thăng và 6 dấu giáng ở khoá

3 Sự trùng âm thanh

4 Các thể nguyên vị (thể gốc), đảo một và đảo hai của các hựp âm ba chính

II XƯỚNG ÂM

1 Đục quãng theo sơ đồ

60

2 Xưởng úm: Hát lời sau khi đã hoàn thiện phán giai điệu.

Dân ca Phú ThọVừa phải, lâin tình - 33

ta) bi thuyền (a lá) thuyền chèo lúi i (y) a bè sỏi

Nhục viộn Hù nội - Phòng Đào lậO và Nghscn eJu khoa hực

61

2 Tiết láu hai be

IV GHI ÂM

/ Ghi phần giai điệu ( bè trên) đế trống của trích đoạn sau:

F Men-đen-xon “Bài ca khổng lời” Allegretto tranquillo

Nli.íC viên I lu mu Pluuig ♦'>•<> UM» và Nghxhi khao bcK."

63 •

BÀ113

Giọng Đô tháng trưởng (Cis dur)

Giọng Đô thũng trường là giọng trưởng có 7 dấu thăng ờ khoá (Fail, Đổ?,

Xon?, Rê?, La?, Mi?, Si?) và có âm chủ là nốt Đở?

Gam Đổ thăng trướng Hợp âm ba chính

Nguyễn văn Thương

I LÝ THUYỀT

Giọng La thăng thứ (ais moll)

Giọng La thãng thứ là giọng thứ có 7 dấu thăng ở khoá (Fag, Đôtf, Xon í,

Rê#, La#, Mi#, Si#) và có âm chủ là nốt La#

2 Đọc quãng theo sơ dồ

3 Xướng ám

Moderate

Phơ-li-xc '.’ả i-a-cu-bảc

4 Dịch giọng xuống nửa cung crô-ma-tic bài tập trên.

Nhạc viện Hú nội - Phòny Đio lyọ và Njhi4n cứu Lho» học

71

2 Tiết tấu hai be

IV GHI ÂM

BÀI 15

I LÝ THUYẾT

Giọng Đô giáng trưởng (Ces dur)

Giọng Đô giáng ưường là giọng trưởng có 7 dấu giáng ờ ?hoá (Si 9, Mi

La b, Rê b, Xon b Đô b, Fa b) và có âm chủ là nốt Đỏ '>

II XƯÓNGÂM

1 Đọc gani Đô giáng trưởng

- Hoà thanh

Nhục viộn Hú nội • Phòng Đào lạo và Nghxn cưu khu* bọc

75