Tình trạng dinh dưỡng thiếu máu nhiễm ký sinh trùng đường ruột và một số yếu tố liên quan đến học sinh tiểu học 6 9 tuổi ở một số xã nông thôn miền bắc

Trang 1 BOY TE VIEN DINH DUGNG BAO CAO TONG KET DE TAI TÌNH TRẠNG DINH DƯỠNG, THIẾU MÁU, NHIỄM KÝ SINH TRÙNG ĐƯỜNG RUỘT VÀ MỘT SỐ YẾU TỐ LIÊN QUAN CỦA HỌC SINH TIỂU HỌC 6-9 TUỔI MỘT SỐ

BOY TE

VIEN DINH DUGNG

BAO CAO TONG KET DE TAI

TÌNH TRẠNG DINH DƯỠNG, THIẾU MÁU, NHIỄM KÝ SINH

TRÙNG ĐƯỜNG RUỘT VÀ MỘT SỐ YẾU TỐ LIÊN QUAN

CỦA HỌC SINH TIỂU HỌC 6-9 TUỔI

MỘT SỐ XÃ NÔNG THON MIEN BAC

Chủ nhiệm để tài: BS Trân Thuý Nga

TS Nguyễn Xuân Ninh Cán bộ tham gia: Nguyén Thanh Hương

Phạm Thị Ngắn Đặng Trường Duy

6487 2718/2007

HÀ NỘI - 2006

DANH MỤC NHŨNG TỪ VIẾT TẮT

KST

CN/T

CC/T

CN/CC

VDD

WHO

NCHS

NCKN

OR

SDD

YNSKCD

NKHH

NC

cs

UNICEF

Hb

sD

DV

TS

Ca

Max

BYE,

VSRKST-CT -TƯ

Ký sinh trùng

Cân nặng/ tuổi

Chiều cao «tuổi

Cân nặng/chiều cao

'Viện Dinh dưỡng

Tổ chức Y tế thế giới

Trung tâm Thống kê sức khoẻ Quốc gia, Hoa

Ky National Center for Health Statistics Nhu cau khuyến nghị

Ty suat chéah/ Odds ratio Suy dinh dưỡng

Ý nghĩa sức khoẻ cộng đồng,

Nhiễm khuẩn hô hấp Nghiên cứu

Cộng sự

Quỹ Nhi đổng Liên Hợp quéc/United Children's Fuad

Hemoglobin Trung bình

Độ lệch chuẩn / Standard deviation

Thực vật

Động vật

Tổng số Calci

Phospho

Toi da/Maximum

Bộ Y tế Viéo Sot rết ký sinh trùng và côn trùng Trung

ương

OL

3.1

32

343

3.4

3.4.1

3.42

335

36

37

3.8

4.1

4.1.1

4.12

4.13

4.1.4

42

42.1

422

43

443.1

432

4343

Vv

VL

VIL

VIL

MỤC LỤC

Nội dung Muc luc

Danh mục các từ viết tắt

Tóm tắt

Đặt vấn đề

Mục tiêu nghiên cứu

Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu

Địa điểm và thời gian nghiên cứu

Thiết kế nghiên cứu

Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu

Cỡ mẫu

Phương pháp chọn mẫu

Thu thập số liệu

Kiểm tra chat lượng số liệu thu thập

Phương pháp phân tích thống kê

Đạo đức nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu

Tình trạng dinh dưỡng của học sinh

Đặc điểm nhân trắc

Tình trạng dinh dưỡng

Tình trạng thiếu máu

Khẩu phần ăn của trẻ

Tình trạng nhiễm trùng

Tình trạng nhiễm KST đường ruột

Tình hình mắc bệnh NKHH cấp và tiêu chảy

Các yếu tố liên quan đến tình trạng dinh dưỡng của trẻ

Khẩu phần ăn và tình trạng dinh dưỡng

Thiếu máu và tình trạng dinh dưỡng

Liên quan giữa bệnh nhiễm trùng và tình trạng dinh dưỡng

Bàn luận

Kết luận

Khuyến nghị

Tài liêu tham khảo

Trang

Tóm tắt

Tinh trang dinh dưỡng, thiếu máu, nhiễm ký sinh trùng đường ruột và một số

yếu tố liên quan của học sinh tiểu học 6-9 tuổi ở một số xã nông thôn miễn Bắc

Đặt nấn đề: Một trong những vấn đề thiếu dinh dưỡng chủ yếu xây ra ở trẻ em tuổi học đường là thấp còi, thiếu cân và thiếu máu Tuy nhiên, những số liệu gần đây vẻ tình trạng dinh dưỡng như thiếu máu và tình trạng nhiễm giun ở học sỉnh tiểu học ö các vùng có nguy cơ cao còn chưa đầy đủ

Mục đích nghiên cứu: Khảo sát tình trạng đỉnh dưỡng, thiếu máu và tìm hiểu một

số yếu tố liên quan như khẩu phần ãn, nhiễm KST đường ruột, các bệnh nhiễm khuẩn thường gặp ở học sinh tiểu học lớp 1-3 (từ 6-9 tuổi) ở một số xã nông thôn nghèo

Phương pháp nghiên cứu: Nghiêu cứu cất ngang Đánh giá tình trạng định dưỡng của học sinh theo phân loại của WHO, quần thể tham khảo NCHS Xét nghiệm Hemoglobin bằng phương pháp HemoCue Xét nghiệm phân từm KST đường ruột bằng phương pháp Kato-Katz Đánh giá thiếu máu dựa vào nồng độ Hemoglobin theo phân loại của WHO

Xết quả nghiên cứu: Qua điều tra 1229 học sinh lớp 1,2,3 (từ 6 đến 9 tuổi) của 6 trường tiểu học thuộc các vùng nông thôn nghèo ở 3 tỉnh Bác Giang, Hưng Yên và Bắc Ninh, kết quả cho thấy:

Tỷ lệ CN/T thấp (CN/T< - 2SD) là 30% (mức rất cao), tỷ lệ CC/T thấp (CC/T< - 2§D) là 27,5%, (mức trung bình) và CN/CC thấp (CN/CC< - 2SD) là 9%, xếp ö mức cao về YNSKCĐ theo phân loại của WHO

Tỷ lệ thiếu máu (Hemoglobia <L1,5 g/dl) là 23,6% xếp ở mức cao vẻ YNSKCĐ theo phân loại của WHO Thiếu máu có sự dao động theo địa điểm nghiên cứu: ở Bắc Giang là 30,3%, Hưng Yên là 23,1% và Bác Ninh là 17,2%

Tỷ lệ trẻ nhiễm từ 1 đến 2 loại KST đường ruột là 54,5%, với các mức độ nhiễm

từ nhẹ đến nặng 39,5% số trẻ mác NKHH cấp, 8% trẻ mắc tiêu chảy hoặc viêm da tại thời điểm điều tra

Khẩu phần an của nhóm trẻ từ 7-9 tuổi chỉ đáp ứng được từ 63 - 68% nhu cầu

vẻ năng lượng cho trẻ em ở lứa tuổi này Tiêu thụ các viamin và muối khoáng đẻu chưa đạt NCKN của Viện Dinh dưỡng Lượng calci, sắt và vitamin À chỉ đạt từ 40- 66% NCKN Đạc biệt là vitamin BỊ và B2 chỉ đáp ứng từ 17-40% NCKN

Các yếu tố liên quan có ý nghĩa thống kê đến tình trạng dinh dưỡng của trẻ em

ở lứa tuổi này là thiếu máu (OR=l,78, P<0,005), mác bệnh NKHH cấp (OR=l,56, P<0,001), tiêu chảy (OR=l,82, P<0,05), nhiễm KST đường ruột (OR=2,7⁄, P<0,001) Có mối liên quan giữa uãng lượng trong khẩu phần và tiêu thụ protid, lipid, gluxid, sắt, vitamin BI, và B2 (P<0,01) với CN/T thấp

Két luận và khuyến nghị: Thiếu định dưỡng, thiếu máu, nhiễm KST đường ruột

và một số các bệnh nhiễm trùng khác là những vấn đẻ sức khoẻ của trẻ em tiểu học nhóm tuổi từ 6-9 ở những vùng nông thôn nghèo Vì vậy, những giải pháp can thiệp đơn lẻ sẽ ít mang lại hiệu quả trong trường hợp này Cần phải có những giải phấp đồng bộ bao gồm cả giáo dục dinh dưỡng, sức khoẻ, ãn bổ sung có tãng cường vi chất và tấy giua ở những vùng có nguy cơ nhiễm KST đường muột cao để cải thiện tình trạng đình dưỡng cho trẻ em lứa tuổi học đường ở những vùng nông thôn nghèo

LDAT VAN DE

Một trong những vấn đẻ thiếu dinh dưỡng chù yếu xảy ra ở trẻ em tuổi học đường là thấp còi, thiếu cân và thiếu máu Vấn đề vẻ sức khỏe chủ yếu xảy ra ở trẻ em lứa tuổi này là nhiễm ký sinh trùng (KST) đường ruột, tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp (NKHH) Thiếu dinh dưỡng và bệnh nhiễm trùng ở trẻ em tuổi học đường gây ảnh hưởng đến sự phát triển chung của trẻ

trong một thời gian dài (50) Ở các nước đang phát triển, sự lưu hành của các

bệnh nhiễm trùng, thiếu dinh dưỡng và tử vong ở trẻ em học đường cao hơn

so với các nước phát triển

Thấp còi là một chỉ số thể lực của thiếu dinh dưỡng trong một thời gian dài và thường gây ảnh hưởng tới sự phát triển trí tuệ ở trẻ Thấp cồi là

một quá trình tích lũy của sự chậm tăng trưởng và thường xảy ra trước 3 tuổi

Trẻ cồi cọc ở tuổi đi học có thể do thiếu dinh dưỡng từ những năm đầu của cuộc đời và mức độ cồi cọc có xu hướng tăng trong suốt những năm cắp sách

tới trường Tuy nhiên sự tăng trưởng của trẻ có thể bắt kịp chiều cao chuẩn

nếu môi trường sống của trẻ được cải thiện (29) Yếu tố di truyền ít ảnh

hưởng đến chiều cao của trẻ em ở lứa tuổi này (24) Sự phát triển của trẻ em

ở lứa tuổi này phản ánh mức sống, tình trạng kinh tế xã hội, văn hóa và giáo

dục Một nghiên cứu lớn về tình trạng thể lực của trẻ em tuổi học đường ở

nông thôn ở một số nước đang phát triển (Ghana, Tanzania, Indonesia, Ấn

độ, Việt

thấp cồi và 34-62% thiếu cân Có một xu hướng chung vẻ Z-scotes chiều cao

t Nam) cho thấy tỷ lệ thấp cồi và thiếu cân đều rất cao, từ 48-36%

theo tuổi (CC/T) và cân nặng theo tuổi (CN/T) giảm theo tuổi Điều này có

nghĩa là trẻ càng lớn tuổi thì chiều cao của trẻ càng trở nên tương đối thấp

hơn so với quản thể tham khảo (37) Tình trạng dinh dưỡng của trẻ em lứa

tuổi tiểu học đóng một vai trồ quan trọng vì đây là giai đọan dự trữ cho sự phát triển nhanh chóng của cơ thể trong thời kỳ dậy thì (33)

Trẻ suy định dưỡng sẽ ảnh hưởng đến

và tư duy Nếu trẻ em bị suy dinh dưỡng sẽ ảnh hưởng đến khả năng học tập, m lực sức khỏe, phát triển não sáng tạo và gây tỏa thất lớn về kinh tế, Nghiên cứu cho thấy thiếu dinh

dưỡng trường diễn gây ảnh hưởng tới kết quả học tập ở trẻ em tuổi học đường như nhận được điểm thấp, nghỉ học và lưu ban (33)

Thiếu máu là một trong những vấn đẻ mang ý nghĩa sức khỏe cộng déng (YNSKCD) phổ biến nhất ở các nước đang phát triển Các đối tượng có nguy cơ bị thiếu máu cao nhất là trẻ em và phụ nữ có thai Thiếu miu gay

ảnh hưởng đến sự phát triển trí tuệ, tăng trưởng, giảm khả năng họat động thể

lực và tăng nguy cơ mắc bệnh Thiếu máu có thể do nguyên nhân thiếu dinh dưỡng, mắc các bệnh nhiễm trùng và do mất máu Thiếu sắt là nguyên nhân chính của 50% các trường hợp thiếu máu Thiếu một số các vi chất dinh

dưỡng khác như vitamin A, một số vitamin nhóm B (Bố, B12, riboflavin, va

acid folic) cũng có thể gây thiếu máu (23) Nguy cơ thiếu máu cũng tăng ở

những đối tượng mắc các bệnh KST như sốt tết, KST đường ruột (12)

Nhiễm KST đường ruột như giun đũa, giun tóc, giua móc là một vấn

để sức khỏe cộng đồng ở các nước đang phát triển do điều kiện vệ sinh môi trường không đảm bảo Nhiễm giua là nguyên nhân làm cho trẻ chấn ăn, giảm hấp thu các chất dinh dưỡng, thiếu máu, và gây ảnh hưởng đến tình trạng dinh dưỡng của trẻ Nhiễm KST đường ruột với cường độ cao và trong một thời gian đài có thể gây suy dinh dưỡng như thấp cồi và nhẹ cân, giảm khả năng học tập ở trẻ em tuổi học đường, và ở những trường hợp nặng có

thể gây từ vong (50) Nhiễm giun là nguyên nhân quan trọng gây thiếu máu

Nhiễm KST đường ruột là bệnh thường gặp nhất ở trẻ em tuổi học đường Tỷ

lệ nhiễm giun cao nhất ở trẻ từ 5-14 tuổi Cường độ nhiễm giun tăng dần

theo tuổi và nặng nhất ở trẻ em tuổi đi học (28) Tình trạng nhiễm đồng thời

nhiều lọai giun cũng tất phổ biến ở lứa tuổi này (12)

Một nghiên cứu triển vọng trên trẻ em tuổi học đường ở Bangladesh cho thấy tiêu chảy ảnh hưởng đến sự phát triển c hiể

cao và tăng cân (45)

Tình hình ở Việt Nam

Trong những năm qua, Việt Nam đã đạt được thành tựu lớn về kinh tế

xã hội Cuộc sống của người dân đã có nhiều thay đổi Khẩu phần ăn của

người đân cũng đã được cải thiện về chất lượng một cách rõ rệt (11) Các vấn.

đẻ vẻ chăm sóc dinh dưỡng và sức khỏe đã và đang ngày càng được quan tâm Các chương trình chăm sóc sức khỏe trẻ em như tiêm chủng mở rộng, các can thiệp phòng chống suy dinh dưỡng và thiếu vi chất như phòng chống

thiếu vitamin A, thiếu sắt, thức ăn bd sung, phát triển hệ sinh thái Vườn Ao

Chuồng, giáo dục dinh dưỡng, tẩy giun v.v đã đồng góp một phần quan trọng vào việc cải thiện tình trạng dinh dưỡng và sức khỏe cho các đối tượng

có nguy cơ cao như trẻ em và bà mẹ Tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi

từ 45% năm 1990 đã giảm xuống còn 26,6% năm 2004 (18) Tỷ lệ thiếu năng lượng trường diễn ở phụ nữ từ 20 đến 49 giảm từ 33,1% năm 1990

xuống còn 26,3% vào năm 2000 (36)

Cùng với sự phát triển đó, tình trạng dinh dưỡng của trẻ em lứa tuổi học đường cũng được cải thiện Kết quả một số nghiên cứu gần đây đã cho

thấy cân nặng và chiều cao ở trẻ em lứa tuổi 6-14 cũng đã được cải thiện một

cách đáng kể đặc biệt là trẻ em ở thành phố (36) Trong khi tình trạng thừa cân của học sinh ở các thành phố có xu hướng tăng nhanh trong những năm gần đây, thì tình trạng nhẹ cân và thấp còi của học sinh ở vùng nông thôn vẫn

cồn tồn tại (9,4,12)

mầu của trẻ em

Hiện nay, chưa có số liệu đại điện về tình trạng thiết

tiểu học, tuy nhiên có một xu hướng cải thiện tình trạng thiếu mầu ở trẻ em

lứa tuổi này trong những năm gần đây và có sự khác biệt vẻ tỷ lệ thiếu máu ở các địa phương Kết quả điều tra ở trẻ em 7-14 tuổi ở Hà Nội và Hà Tây năm

1993 cho thấy tỷ lệ thiếu máu là 18% (17), trẻ em tiểu học ở Thanh Trì ngọai

thành Hà Nội năm 1997 là 38% và năm 1999 là 13% @), ở Gia Bình, Bắc Ninh năm 2001 là 30% (21) Tỷ lệ thiếu máu ở trẻ em 7-11 tuổi ở Hà Nam là 12% (12)

'Vấn đề sức khỏe chủ yếu của trẻ em tuổi học đường ở Việt Nam cũng

là nhiễm KST đường ruột, NKHH, nhiễm khuẩn ngòai da và bệnh răng miệng Nghiên cứu về nhiễm giun ở trẻ em tuổi học đường cho thấy tỷ lệ nhiễm giun rất cao Tỷ lệ nhiễm giun là 95% khi điều tra trên 363 học sinh ở

7 trường tiểu học ở Nam Định (22), 83% ở 453 học sinh của 2 trường tiểu

học ngọai thành Hà Nội (14) Kết quả nghiên cứu của Lê Nguyễn Bảo Khanh

7

va CS 2001) tai Ha Nam cho thay ty lệ nhiễm giun của 2249 học sinh ở 30 trường tiểu học là 93%, trong đó có 64% trẻ nhiễm phối hợp từ 2 lọai giun trở lên (12)

Tuy nhiên, những số liệu gần đây về tình trạng dinh dưỡng như thiếu mầu và tình trạng nhiễm giua ở trẻ em tiểu học ở các vùng có nguy cơ cao còa chưa đầy đủ Các chương trình can thiệp về dinh dưỡng như phòng chống suy dinh dưỡng, phòng chống thiếu vitamin A, phòng chống thiếu mầu thiếu sắt chủ yếu tập trung vào các nhóm đối tượng là trẻ cm dưới 5 tuổi, phụ nữ có thai và cho con bú, trong khi đó, trẻ em tuổi học đường còn chưa được quan tâm nhiều Vì vậy, nghiên cứu này nhằm mục đích khảo sắt tình trạng dinh dưỡng, thiếu máu và tìm hiểu một số yếu tớ liên quan như khẩu phản ăn, nhiễm KST đường ruột, các bệnh nhỉ:

khuẩn thường gặp ở học sinh tiểu học ở một số xã nông thôn nghèo để từ đó có thể dé xuất các biện pháp can thiệp nhằm cải thiện tình trạng dinh dưỡng và sức khỏe cho trẻ em tiểu học ở những vùng nông thôn nghèo

TI MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

1 Mục tiêu chung

Khảo sát tình trạng đinh dưỡng và nhiễm KST đường ruột của trẻ cm tiểu học ở một số vùng nông thôn nghèo để lựa chọn địa điểm cao thiệp dinh

dưỡng cho nghiên cứu tiếp theo

2 Mục tiêu cụ thé

1 Đánh giá tình trạng đỉnh dưỡng: nhân trắc, thiếu máu, khẩu phần của

trẻ,

2 Đánh giá tình trạng mắc một số bệnh nhiễm khuẩn thường gặp ở trẻ (ahiểm KST đường tuột, NKHH cấp, và tiêu chảy)

3 Xác định một số yếu tố liên quan tới tình trạng dinh dưỡng của trẻ như khẩu phản ăn, bệnh nhiễm khuẩn.

III ĐỐI TƯỢNG VA PHUONG PHAP NGHIEN CUU

1 Đối tượng nghiên cứn:

«_ Học sinh khối lớp 12,3 từ 6-9 tuổi

«_ Bà mẹ hoặc người nuôi dưỡng của học sinh

2 Dia điểm và thời gian nghiên cứu:

Địa điểm: ố trường tiểu học thuộc 3 tỉnh: Hưng Yên, Bắc Ninh và Bắc

Giang

Thời gian nghiên cứu: từ tháng 4 đến tháng 3 năm 2006

3 Thiết kế nghiên cứu:

Mô hình nghiên cứu: Nghiên cứu cất ngang mô tả có phân tích

4 Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu:

4.1 Cỡ mẫu:

* Cỡ mẫu điểu tra tình trạng dinh dưỡng, thiếu mầu, nhiễm kỹ sinh trùng

đường ruột:

Số lượng học sinh cần điều tra cho mỗi nghiên cứu vẻ tình trạng dinh dưỡng,

thiếu máu, nhiểm ký sinh trùng đường ruột ở một tỉnh tính theo công thức

Trong đó:

a: Số học sinh cần điều tra Z: Do tia cậy đồi hỏi là 95%; Z=1,96 p: TY lệ trẻ bệnh

e: Sai số cho phép, chọn ngưỡng 5%

Kết quả tính số học sinh cần điều tra cho mới nội dung nghiên cứu ở mỗi điểm nghiên cứu như sau:

Nội dung điều tra Tài liệutham | Tỷlệ | Cỡ mẫu | Cỡ mẫu/

Tình trạng dinh dưỡng

SDDCN/T Đố ThịHòa | 38% | 377 400

2001) 2) SDD CC/T at 26% | 308

Tinh trang thiéu mau at 14% | 186 186

Tình trạng nhiễm KST | Lê Nguyễn Bảo | 93% | 100 100

đường ruột: Khanh và CS (2001) (12)

Có 3 điểm nghiên cứu (mối điểm chọn 2 trường): Vậy tổng số trẻ tối thiểu cầu điều tra tại 3 điểm nghiên cứu như sau:

«Mẫu điều tra tình trạng dĩnh dưỡng: 1200 trẻ

© Điều tra tình trạng thiếu máu: 338 trẻ

© Điều tra tình trạng nhiễm giun đường cust: 300 trẻ

Để đảm bảo đủ cỡ mẫu nói trên, ở mới nhóm điều tra được cộng thêm 3% mẫu dự phòng

*Cỡ mẫu điều tra khẩu phân cá thể:

Ấp dụng công thức tính cỡ mẫu cho điều tra năng lượng khẩu phần

(8):

Ptote

+: phân vị chuẩn (thường =2 ở xác xuất 0,934)

ø: độ lệch chuẩn của năng lượng ước tính 400 Kcal e: sai số cho phép (chọn e=100 Kcal)

a: tổng số trẻ của trường (khoảng 350 trẻ/trường)

Số trẻ cần điều tra khẩu phần cá thể của 1 điểm nghiên cứu là: 55, làm trồn: 60

Số trẻ tối thiểu cẩn điều tra khẩu phản của 3 điểm nghiên cứu là: 180

Để đảm bảo đủ cỡ mẫu nói trên, ở mỗi mẫu điều tra đều cộng thêm 3% mẫu dự phòng

Như vậy, số lượng trẻ cần chọn ở mỗi trường như sau:

© Điều tra tình trạng đỉnh dưỡng: 210 trẻ

© Digutra tình trạng thiểu máu: 97 trẻ

© Điều tra tình trạng nhiễm giua đường ruột: 33 trẻ

© Diéu tra khẩu phản : 32

4.2 Phương pháp chọn mẫu:

Chọn tỉnh : chọn 3 tỉnh thuộc miền Bắc Việt Nam là Bắc Giang, Hưng Yên,

và Bắc Ninh

Chọn huyện : chọn ngẫu nhiên 3 huyện từ danh sách các huyện của 3 tỉnh

nêu trên

10