Xây dựng mô hình du lịch cộng đồng trong không gian văn hóa đô thị

Bên cạnh việc phát triển Du lịch cộng đồng tại các huyện ngoại thành, gắn với các hoạt động trải nghiệm cộng đồng về nông nghiệp và sinh thái, việc phát triển mô hình Du lịch cộng đồng t

ỦY BAN NHÂN DÂN

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

SỞ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ

ỦY BAN NHÂN DÂN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN

CHƯƠNG TRÌNH KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ CẤP THÀNH PHỐ

BÁO CÁO TỔNG HỢP

KẾT QUẢ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ

“XÂY DỰNG MÔ HÌNH DU LỊCH CỘNG ĐỒNG TRONG KHÔNG GIAN VĂN HÓA ĐÔ THỊ”

CƠ QUAN CHỦ TRÌ NHIỆM VỤ: TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN CHỦ NHIỆM NHIỆM VỤ: PGS.TS TRẦN THỊ THANH VÂN

Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 12 năm 2022

MỤC LỤC

DANH MỤC BẢNG BIỂU, BIỂU ĐỒ, LƯỢC ĐỒ

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 29

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 29

1.1 Cơ sở lý luận về Du lịch cộng đồng 29

1.1.1 Khái niệm và các hình thức Du lịch cộng đồng 29

1.1.2 Những nguyên tắc và điều kiện phát triển Du lịch cộng đồng 41

1.2 Cơ sở thực tiễn phát triển Du lịch cộng đồng 48

1.2.1 Tổng quan địa bàn nghiên cứu 48

1.2.2 Các nhân tố tác động đến sự phát triển du lịch cộng đồng trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh 69

1.2.3 Bài học kinh nghiệm về phát triển Du lịch cộng đồng trên thế giới và Việt Nam 82

Chương 2 102

NGUỒN LỰC VÀ THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 102

2.1 Nguồn lực phát triển Du lịch cộng đồng trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh 102

2.1.1 Nguồn lực tài nguyên văn hóa 102

2.1.2 Nguồn lực tài nguyên có thể chuyển hóa mục đích khai thác Du lịch cộng đồng 107

2.1.3 Nguồn nhân lực trong phát triển du lịch 118

2.1.4 Nguồn lực khoa học công nghệ phát triển du lịch 120

2.2 Thực trạng hoạt động Du lịch cộng đồng trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh 126

2.2.1 Tình hình hoạt động du lịch nói chung trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh 126

2.2.2 Tình hình hệ thống tổ chức dịch vụ du lịch trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh 141

2.2.3 Tình hình hoạt động Du lịch cộng đồng trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh 147

Chương 3 159

ĐỊNH HƯỚNG XÂY DỰNG MÔ HÌNH DU LỊCH CỘNG ĐỒNG 159

TRONG KHÔNG GIAN ĐÔ THỊ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 159

3.1 Tổng quan chiến lược phát triển du lịch của Thành phố Hồ Chí Minh 159

3.1.1 Chiến lược phát triển du lịch Thành phố Hồ Chí Minh đến năm 2030 159 3.1.2 Quan điểm và định hướng phát triển Du lịch cộng đồng ở Thành phố Hồ

Chí Minh 167

3.2 Xây dựng bộ tiêu chí về điểm đến Du lịch cộng đồng trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh 169

3.2.1 Quan điểm xây dựng bộ tiêu chí về điểm đến Du lịch cộng đồng đô thị trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh 169

3.3.2 Căn cứ xây dựng bộ tiêu chí về điểm đến Du lịch cộng đồng trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh 170

3.3 Xây dựng bộ nguyên tắc điểm đến Du lịch cộng đồng trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh 183

3.3.1 Nguyên tắc về bảo tồn giá trị điểm đến 183

3.3.2 Nguyên tắc về phát triển bền vững 184

3.3.3 Nguyên tắc về vai trò của cộng đồng 185

3.3.4 Bộ quy tắc ứng xử dành cho các bên tham gia 187

3.4 Liên kết với các loại hình du lịch khác đang diễn ra trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh 190

3.4.1 Xác định nguồn 190

3.4.2 Phương thức liên kết 195

3.4.3 Nguyên tắc chia sẻ lợi ích 200

3.5 Xây dựng mô hình lý thuyết về Du lịch cộng đồng trong không gian đô thị Thành phố Hồ Chí Minh 201

3.6 Xây dựng mô hình cụ thể về Du lịch cộng đồng trong không gian đô thị Thành phố Hồ Chí Minh 246

3.7 Xây dựng tour Du lịch cộng đồng trong không gian đô thị Thành phố Hồ Chí Minh 312

3.7.1 Xác định tổ chức vận hành tour Du lịch cộng đồng 312

3.7.2 Hình thành chu trình tour 315

3.7.3 Tổ chức vận hành thử nghiệm các tour Du lịch cộng đồng 316

3.7.4 Hoàn chỉnh mô hình tour Du lịch cộng đồng đô thị ở Thành phố Hồ Chí Minh 320

Chương 4 329

GIẢI PHÁP THỰC HIỆN 329

4.1 Căn cứ đề xuất giải pháp 329

4.1.1 Căn cứ chủ trương, đường lối, kế hoạch phát triển du lịch của Thành phố Hồ Chí Minh 329 4.1.2 Căn cứ thực trạng, những hạn chế, khó khăn, những thành công trong

hoạt động du lịch của Thành phố Hồ Chí Minh 334

4.1.3 Dự báo xu hướng phát triển du lịch Thành phố Hồ Chí Minh đến năm 2030 336

4.2 Đề xuất các nhóm giải pháp triển khai thực hiện mô hình Du lịch cộng đồng trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh 339

4.2.1 Nhóm giải pháp về cơ chế chính sách 339

4.2.2 Nhóm giải pháp về nâng cao nhận thức 345

4.2.3 Nhóm giải pháp về nguồn lực 351

4.2.4 Nhóm giải pháp về qui hoạch 357

4.2.5 Nhóm giải pháp về phương thức tổ chức quản lý 363

4.2.6 Tăng cường công tác kiểm tra, giám sát, thanh tra 366

4.2.7 Nhóm giải pháp về tuyên truyền quảng bá và xúc tiến 368

KẾT LUẬN 374

TÀI LIỆU THAM KHẢO 383

I TÀI LIỆU TIẾNG VIỆT 383

II TÀI LIỆU NƯỚC NGOÀI 390

DANH MỤC BẢNG BIỂU, BIỂU ĐỒ, LƯỢC ĐỒ

1 Bảng 1.1 Thống kê số liệu khách du lịch đến Thành phố Hồ

2 Bảng 2.1 Lao động ngành du lịch Thành phố Hồ Chí Minh giai

3

Hình 2.1 Biểu đồ khách nội địa đến Thành phố Hồ Chí Minh

so với các địa phương khác trong nước từ năm 2011 đến năm

2018

129

4 Hình 2.2 Biểu đồ cơ cấu khách nội địa tính theo vùng 130

5 Hình 2.3 Biểu đồ khách du lịch quốc tế tại Việt Nam và Thành

phố Hồ Chí Minh từ năm 2013 đến năm 2019 131

6 Hình 2.4 Biểu đồ khách du lịch quốc tế tại Thành phố Hồ Chí

7 Bảng 2.2 Số lượng khách quốc tế mười thị trường hàng đầu

8 Bảng 2.3 Chỉ tiêu về số lượng khách du lịch và tổng thu từ

nguồn du lịch ở Thành phố Hồ Chí Minh từ 2017 đến 2022 138

9 Bảng 2.4 Hệ thống cơ sở lưu trú du lịch Thành phố Hồ Chí

10 Hình 2.1 Sơ đồ cấu trúc các thành tố cấu thành điểm đến của

11 Hình 3.1 Sơ đồ vận hành trong mô hình Du lịch cộng đồng đô

12 Hình 3.2 Không gian Du lịch cộng đồng Quận 1 255

13 Hình 3.3 Lược đồ không gian Du lịch cộng đồng tại Quận 5

MỞ ĐẦU

1 Giới thiệu vắn tắt về sự hình thành nhiệm vụ và xuất xứ của đề tài

Chiến lược phát triển du lịch Thành phố Hồ Chí Minh đến năm 2030 hướng đến phát triển du lịch bền vững, phấn đấu đưa Thành phố Hồ Chí Minh trở thành một đô thị du lịch sống động hàng đầu châu Á Để thực hiện được điều đó cần phải đa dạng các sản phẩm du lịch của Thành phố, trong đó có Du lịch cộng đồng

Việc phát triển các sản phẩm Du lịch cộng đồng là phù hợp xu thế và thị hiếu của du khách, nhất là trong bối cảnh khách du lịch quốc tế tìm đến loại hình du lịch này ngày càng tăng Bên cạnh việc phát triển Du lịch cộng đồng tại các huyện ngoại thành, gắn với các hoạt động trải nghiệm cộng đồng về nông nghiệp và sinh thái, việc phát triển mô hình Du lịch cộng đồng trong không gian văn hóa đô thị ngay tại các quận nội thành Thành phố là một trong những điểm nhấn mới, cần được đầu tư, nghiên cứu và đưa ra mô hình vận hành, phát triển phù hợp nhằm đa dạng hóa các loại hình, hoạt động tham quan du lịch của Thành phố

Căn cứ định hướng phát triển du lịch có trách nhiệm của ngành du lịch Thành

phố Hồ Chí Minh, Sở Du lịch đã có công văn (Cv số 1711/SDL – QHPTTNDL) đề nghị Sở Khoa học và Công nghệ hỗ trợ thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu Đề tài “Xây

dựng mô hình Du lịch cộng đồng trong không gian văn hóa đô thị” để áp dụng triển

khai trên một số quận, huyện có tiềm năng trên địa bàn Thành phố Trên cơ sở đó, Sở Khoa học và Công nghệ thông báo tuyển chọn tổ chức, cá nhân thực hiện nhiệm vụ

khoa học và công nghệ đợt 1 năm 2020 (Thông báo số 437/TB-SKHCN ngày 04/3/2020)

2 Mục tiêu của nhiệm vụ

a Mục tiêu tổng quát

Trên cơ sở xác lập hệ thống các luận cứ khoa học về giá trị tài nguyên Du lịch cộng đồng trong không gian văn hoá đô thị ở Thành phố Hồ Chí Minh, khả năng khai thác các giá trị này thích ứng với nguồn lực, điều kiện địa phương và xu thế hội nhập, phát triển của lĩnh vực du lịch trên cả nước, từ đó xây dựng các mô hình Du lịch cộng đồng tiêu biểu phù hợp với nguồn lực và tình hình Thành phố nhằm nâng cao hiệu quả khai thác tài nguyên du lịch, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội

Đề tài được thực hiện nhằm đem lại lợi ích kinh tế cho cộng đồng dân cư và các bên tham gia vào mô hình thông qua các dịch vụ du lịch Đồng thời, tham gia hoạt động du lịch, chính cộng đồng cư dân là người bảo tồn và phát huy các giá trị văn hoá của Thành phố Hồ Chí Minh

có khả năng thiết lập mô hình để khai thác phục vụ phát triển du lịch trong giai đoạn trước mắt và lộ trình khai thác lâu dài

- Xây dựng mô hình lý thuyết về Du lịch cộng đồng trong không gian đô thị Thành phố Hồ Chí Minh

- Xây dựng và thiết lập mô hình điểm đến Du lịch cộng đồng tại một số khu vực trên địa bàn một số quận, từ đó hình thành tour du lịch nội đô theo hướng khai thác và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, bản sắc độc đáo của cộng đồng dân

cư tại địa phương nhằm tạo ra trải nghiệm mới, đặc sắc, thu hút khách du lịch đến khám phá

Trong giới hạn cho phép của đề tài, có thể lựa chọn một số điểm đến để xây dựng các mô hình điểm đến Du lịch công đồng đô thị cụ thể:

* Mô hình trải nghiệm các giá trị văn hoá cộng đồng đô thị, trong đó khách du

lịch sẽ tham quan, khám phá, chiêm nghiệm, trải nghiệm các giá trị lịch sử, văn hóa, các hoạt động kinh tế - xã hội đặc thù của cư dân ở đô thị Thành phố Hồ Chí Minh (văn hoá chợ, văn hoá hẻm, văn hoá ẩm thực, lối sống thị dân,…)

Dự kiến mô hình thực tế sẽ xây dựng tại Quận 1, Quận 3, Quận 4, Quận Bình Thạnh, Thành phố Thủ Đức (thuộc địa bàn Quận 9 và Quận 2 cũ),…

* Mô hình trải nghiệm văn hoá tộc người là mô hình khách du lịch được tham

quan, khám phá, trải nghiệm các giá trị văn hoá đặc thù của cộng đồng tộc người (nghề/phố nghề, nghệ thuật dân gian, đời sống tâm linh, ẩm thực, trang phục…)

Dự kiến mô hình thực tế sẽ xây dựng tại Quận 5, Quận 6,…

Giữa hai mô hình có thể có nhiều giá trị văn hoá cộng đồng cùng được tham chiếu cũng như thực tế xây dựng các điểm đến có nhiều giá trị trải nghiệm cùng được tích hợp

- Từ cơ sở lý luận và thực tiễn nghiên cứu, đề xuất các giải pháp để triển khai thực hiện mô hình Du lịch cộng đồng trong không gian đô thị Thành phố Hồ Chí Minh, trong đó chú trọng tới xây dựng các quy trình và phương án khai thác giá trị

nhằm mang lại hiệu quả kinh tế cho cộng đồng và các thực thể tham gia mô hình,

tăng thu nhập và cơ hội việc làm cho người dân địa phương Những đề xuất trên sẽ được thể hiện ở Bản Kiến nghị

- Sự thành công của mô hình Du lịch cộng đồng trong không gian văn hóa đô thị tại Thành phố Hồ Chí Minh sẽ tạo tính lan tỏa, làm tiền đề để phát triển loại hình

du lịch này ở các khu vực đô thị khác trên cả nước

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu của đề tài

a Đối tượng

Đối tượng chính nghiên cứu của đề tài là hệ tài nguyên Du lịch cộng đồng; thực trạng và nguồn lực phát triển Du lịch cộng đồng; bộ tiêu chuẩn, quy tắc của Du lịch cộng đồng đô thị; các giải pháp triển khai mô hình

Các nguyên tắc cơ bản để xây dựng mô hình Du lịch cộng đồng tại đô thị Thành phố Hồ Chí Minh: tạo ra sự phát triển bền vững, toàn diện, lâu dài; sát thực tiễn, đáp ứng thực tiễn; thúc đẩy sự tham gia của cư dân; đảm bảo tính liên thông văn hoá; đẩy mạnh xã hội hoá; tăng cường hiệu quả quản lý của ngành du lịch…

b Phạm vi nghiên cứu

Đề tài hướng đến “không gian văn hoá đô thị”, tập trung vào không gian đô thị

nội thành của Thành phố Hồ Chí Minh, hướng đến loại hình du lịch văn hoá Các địa bàn bán đô thị, ngoại thành – nơi có nhiều tiềm năng có thể phát triển các loại hình

Du lịch cộng đồng khác (du lịch sinh thái, du lịch làng, du lịch nông nghiệp…) không thuộc phạm vi nghiên cứu của đề tài

Đề tài hướng đến xây dựng được mô hình lý thuyết về Du lịch cộng đồng trên

cơ sở xây dựng thử nghiệm những mô hình Du lịch cộng đồng ở một số quận nội đô Trong giới hạn của đề tài, nhóm nghiên cứu lựa chọn một số quận nội đô để xây dựng các mô hình cụ thể (Quận 1,3, 5,6…)

Việc lựa chọn các quận để xây dựng mô hình cụ thể được dựa trên quy trình: khảo cứu tài nguyên, khảo cứu thực trạng; xây dựng mô hình; xây dựng tour, thực hành tour; hoàn thiện mô hình

Phạm vi không gian và phạm vi nội dung nghiên cứu hướng đến việc hoàn chỉnh các mô hình Du lịch cộng đồng trên cơ sở thống nhất giữa lý luận và thực tiễn

c Phương pháp nghiên cứu

Đề tài đặt ra mục tiêu vừa nghiên cứu lý thuyết, vừa nghiên cứu thực tiễn và xây dựng các mô hình nên phương pháp nghiên cứu dựa trên cơ sở kết hợp liên ngành

Cụ thể gồm có các phương pháp sau đây:

- Phương pháp cấu trúc nhằm hiện thực hóa các lý thuyết về Du lịch cộng đồng

trong một cấu trúc lý thuyết được tạo lập bởi những thành tố hợp thành Du lịch cộng đồng trong không gian đô thị

- Phương pháp định tính giúp xác định các giá trị và hiện thực hóa các giá trị của

điểm đến du lịch trong một chương trình Du lịch cộng đồng, thỏa mãn các tiêu chí: cộng đồng tham gia quản lý, cộng đồng phối hợp vận hành và cộng đồng cùng hưởng lợi

- Phương pháp định lượng nhằm đánh giá cấp độ giá trị và các khả năng tiềm ẩn

của tài nguyên; nội dung sở hữu, quản lý tài nguyên Du lịch của cộng đồng Phương pháp định lượng cũng nhằm đánh giá tính bền vững của một tour Du lịch cộng đồng nói chung và Du lịch cộng đồng trong không gian đô thị nói riêng

- Phương pháp thực chứng đảm bảo nguồn tư liệu để xác lập khung lý thuyết

phải được hình thành trên cơ sở thực tiễn của các thành tố cấu thành loại hình Du lịch cộng đồng, bao gồm tài nguyên hiện hữu, tình hình các cộng đồng đô thị liên quan đến tài nguyên Du lịch cộng đồng, hệ thống các thiết chế văn hóa liên quan đến Du lịch cộng đồng…

- Phương pháp khảo sát thực địa được áp dụng để khảo sát trực tiếp tại địa bàn

Thành phố Hồ Chí Minh nói chung và địa bàn các địa phương khác trong nước (Hà Nội, Huế, Đà Nẵng) Nội dung khảo sát gồm quan sát, thu thập thông tin, quay phim, chụp hình, trao đổi ý kiến với chuyên gia, nhà quản lý, cư dân cộng đồng,… tại các điểm khảo sát

- Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi được thực hiện nhằm khảo sát, phỏng vấn

sâu các đối tượng: nhóm 1 (các nhà quản lý du lịch, quản lý di sản, doanh nhân – doanh nghiệp) và nhóm 2 (khách du lịch, cộng đồng cư dân)

Kết quả của điều tra ra được thể hiện ở báo cáo gỡ băng phỏng vấn sâu và bảng định lượng một số tiêu chí điều tra

- Phương pháp mô hình hóa nhằm khái quát hóa các lý thuyết, các luận đề khoa

học thành cấu trúc mô hình

- Phương pháp liên ngành được sử dụng căn cứ vào tính đặc thù của tài nguyên

du lịch và phương thức hoạt động du lịch Tài nguyên du lịch (bao gồm tài nguyên thiên nhiên và tài nguyên văn hoá đều chứa đựng các thành tố đa ngành như địa lý (đặc điểm địa chất, địa mạo, lịch sử hình thành tài nguyên, đặc điểm không gian mà tài nguyên tồn tại), văn hoá (các giá trị văn hoá vật chất và tinh thần, các đăc điểm nổi bật phản ánh quá trình hình thành và hiện trạng tài nguyên), lịch sử (sự hình thành

và vai trò của các tài nguyên qua các thời kỳ lịch sử, các giá trị lịch sử và đương đại),

xã hội học (nghiên cứu các tác động xã hội, các giá trị thu hút sự quan tâm của cộng đồng đối với tài nguyên, thị hiếu và các xu hướng thời đại đối với các loại hình du lich, các nhu cầu hưởng thụ du lịch của các cộng đồng trong nước và trên thế giới), kinh tế (nghiên cứu các giá trị kinh tế đối với ngành du lịch và đối với sự phát triển cộng đồng)… Tất các các giá trị về địa lý, lịch sử, văn hoá, xã hội đều tồn tại trong một đối tượng tài nguyên du lịch, do vậy cần tiếp cận liên ngành

4 Tính cấp thiết, ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Thành phố Hồ Chí Minh là trung tâm kinh tế lớn của Việt Nam trong quá trình xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Với nền tảng kinh tế được tạo dựng từ quá trình lịch sử lâu dài, với tư duy kinh tế năng động, Thành phố

Hồ Chí Minh luôn khẳng định vai trò tiên phong trong quá trình phát triển các lĩnh vực kinh tế Quá trình toàn cầu hoá diễn ra mạnh mẽ từ cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ

XXI đã tác động rất lớn đến khu vực kinh tế có độ mở lớn nhất cả nước này Thành phố Hồ Chí Minh tích cực, chủ động hội nhập kinh tế với thế giới, thông qua việc thiết lập mối quan hệ kinh tế song phương và đa phương với nhiều quốc gia và khu vực

Thành phố Hồ Chí Minh chiếm 6,36% diện tích tự nhiên cả nước, có số dân khoảng 9,34 % dân số của cả nước (số liệu điều tra dân số 2019) nhưng Thành phố

Hồ Chí Minh luôn đóng góp khoảng ¼ GDP và gần 30% ngân sách cả nước Các lĩnh vực như xuất nhập khẩu, thương nghiệp, công nghiệp và xây dựng, dịch vụ, nhà hàng khách sạn – dịch vụ lữ hành, Thành phố luôn ở vị trí dẫn đầu cả nước Thành phố Hồ Chí Minh là nơi có cộng đồng dân cư đa dạng Ở đó, văn hoá của các vùng miền, dân tộc, tôn giáo hòa quyện với nhau làm cho Thành phố này trở thành vùng đất dễ dung nạp, dễ sinh sống Theo kết quả tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, Thành phố

Hồ Chí Minh đã có đại diện của tất cả 54 tộc người, trong đó có 94,77% dân tộc Kinh; 4,26 % dân tộc Hoa; 0,12% dân tộc Chăm; 0,56% dân tộc Khmer,…

Thành phố Hồ Chí Minh ngày nay vẫn là nơi nhiều người lựa chọn để sinh cơ lập nghiệp Theo số liệu thống kê cập nhật năm 2021, Thành phố có 9.077.158 người [132], tuy nhiên trên thực tế, Thành phố hiện có xấp xỉ 14 triệu người sinh sống, trong

đó, khoảng 30% là người nhập cư Người dân nhập cư đến từ tất cả các tỉnh thành trên cả nước nhưng phần lớn là người dân khu vực Tây Nam Bộ, Đông Nam Bộ, Trung Bộ, Bắc Bộ Họ đến Thành phố Hồ Chí Minh làm các công việc lao động phổ thông, công nhân, buôn bán, kinh doanh, dịch vụ, nhân viên văn phòng, học tập, nghiên cứu trong mọi lĩnh vực,

Là khu vực kinh tế năng động bậc nhất nước ta, Thành phố Hồ Chí Minh là nơi thu hút các nhà đầu tư, các chuyên gia, người lao động ở rất nhiều quốc gia trên thế giới đến kinh doanh, làm việc, học tập, sinh sống và du lịch Điều này có ảnh hưởng lớn đến đời sống người dân và xu hướng vận động, phát triển của xã hội như sự hình thành các khu đô thị mới, sự ra đời của các sản phẩm dịch vụ phù hợp với nhu cầu người nước ngoài

Đặc biệt, sự đa dạng của dân cư, sự giao lưu văn hoá trong nước và thế giới đã góp phần hình thành nên tính cách đặc trưng của con người nơi đây: cởi mở, năng

động, sáng tạo, dễ dàng tiếp nhận cái mới, dễ hoà nhập, dễ hợp tác, hào phóng, nghĩa tình, Không chỉ dẫn đầu cả nước về trình độ phát triển kinh tế, người dân Thành phố Hồ Chí Minh cũng tiên phong đón nhận những giá trị văn hoá mới Cuộc sống ở Thành phố thay đổi theo từng ngày buộc mỗi người luôn phải thay đổi, phải vươn lên mới có thể thích ứng được

Theo xu thế của hội nhập, Việt Nam đang chú trọng phát triển các ngành công nghiệp văn hoá Một mặt, tạo động lực góp phần đổi mới mô hình tăng trưởng, cơ cấu lại nền kinh tế, tạo giá trị gia tăng, đồng thời là công cụ bảo đảm cho định hướng

xã hội chủ nghĩa cả về thượng tầng kiến trúc và hạ tầng cơ sở; giúp Việt Nam chủ động cho hội nhập quốc tế, giao thoa với văn hóa khu vực và thế giới, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Trong đó, du lịch được xem là một trong các ngành công nghiệp văn hoá Du lịch khai thác các giá trị văn hóa, đưa vào các sản phẩm du lịch, góp phần quảng bá, phát huy và bảo tồn Đặc biệt, trong không gian đô thị có bề dày văn hoá phong phú như Thành phố Hồ Chí Minh, du lịch sẽ là một trong những mũi nhọn góp phần thúc đẩy ngành công nghiệp văn hoá phát triển

Trong bối cảnh đó, hoạt động du lịch của Thành phố Hồ Chí Minh hình thành

từ rất sớm và phát triển hết sức mạnh mẽ Theo thống kê của Sở Du lịch Thành phố

Hồ Chí Minh, trong giai đoạn 2011 – 2019, lượng du khách nội địa đến Thành phố

Hồ Chí Minh chiếm 33% - 45% tổng lượng khách cả nước, lượng du khách quốc tế

chiếm 55% - 58% Với tốc độ tăng trưởng đó, du lịch đã trở thành một trong những

ngành kinh tế quan trọng nhất của Thành phố Hồ Chí Minh Tính đến năm 2019, tổng GDP du lịch của Thành phố Hồ Chí Minh đã đạt 6,2 tỷ USD và đóng góp vào khoảng 21% GDP du lịch quốc gia

Từ đầu năm 2020 đến nay, do ảnh hưởng bởi dịch Covid-19 trên toàn thế giới, ngành du lịch Thành phố bị ảnh hưởng nặng nề Đặc biệt trong giai đoạn 2020 – 2021 lượng khách du lịch đến Thành phố Hồ Chí Minh giảm đáng kể Năm 2021 chỉ đạt 9,35 triệu lượt, trong đó lượng khách quốc tế giảm 100% so cùng kỳ năm 2020 Tổng thu du lịch trong năm 2021 đạt 44.247 tỷ đồng, giảm 47,6% so với cùng kỳ [62] Bước sang năm 2022, khi Đại dịch Covid -19 đã được đẩy lùi, nền kinh tế Thành phố ổn định, hoạt động du lịch đã nhanh chóng phục hồi với sự kích cầu mạnh mẽ của

Thành phố Đến hết tháng 9/2022, Thành phố đã đón trên 23,7 triệu lượt du khách, gồm 21,6 triệu lượt khách nội địa, hơn 2,1 triệu lượt khách quốc tế và là địa phương dẫn đầu cả nước về thu hút khách du lịch Tổng thu hơn 92.300 tỷ đồng, vượt 15,5% kế hoạch đề ra [127]

Tuy nhiên, trên tổng thể của toàn bộ các lĩnh vực hoạt động liên quan đến du lịch cũng như trong thực tiễn hoạt động của từng loại hình, từng lĩnh vực thì sự phát triển của du lịch Thành phố Hồ Chí Minh chưa ngang tầm với tiềm năng, nguồn lực tài nguyên du lịch của Thành phố Đặc biệt, với bề dày vốn lịch sử văn hóa, sự phong phú, đa dạng văn hóa của cộng đồng các dân cư đang sinh sống trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh cùng với các loại hình du lịch đang được ưa chuộng hiện nay thì

Du lịch cộng đồng là loại hình có nhiều triển vọng nhưng chưa được khai thác có hiệu quả ở Thành phố Hồ Chí Minh

Trong thực tiễn, đã có những mô hình Du lịch cộng đồng phát triển khá thành công như khu vực miền núi phía Bắc khai thác loại hình Du lịch cộng đồng làng, du lịch bản địa; khu vực miền Trung khai thác tốt các loaị hình du lịch làng, du lịch nông nghiệp, du lịch sinh thái; khu vực Tây Nam bộ khai thác giá trị văn hóa sông nước; các địa phương ở Tây Nguyên, Tây Bắc và dải Trường Sơn khai thác các giá trị văn hóa dân tộc; vùng duyên hải khai thác các giá trị văn hóa cộng đồng người Việt, người Chăm… Ở một số đô thị lớn cũng đã hình thành những dạng thức mô hình Du lịch cộng đồng đô thị như ở Hà Nội, Hội An, Huế…

Theo dòng chảy lịch sử hơn 300 năm từ Sài Gòn xưa đến Thành phố Hồ Chí Minh ngày nay, nơi đây đã ghi dấu những chặng đường phát triển của một trung tâm

đô thị ở “vùng đất phương Nam” từ thời mở cõi Trải qua quá trình cởi mở - tiếp thụ

- cộng sinh, Thành phố Hồ Chí Minh là “chủ nhân của 3 di sản: Thiên nhiên, Đô thị

và Nhân văn” [128] Tài nguyên du lịch của Thành phố Hồ Chí Minh hiện có 366 điểm đến hấp dẫn, được đánh giá là có khả năng khai thác và thu hút khách du lịch, tập trung ở 4 nhóm: tài nguyên du lịch tự nhiên, tài nguyên du lịch văn hoá vật thể, tài nguyên du lịch văn hoá phi vật thể, tài nguyên du lịch gắn với công trình nhân tạo hấp dẫn Với tiềm năng to lớn về tài nguyên du lịch cũng như có những nguồn lực quan trọng để thúc đẩy kinh tế du lịch phát triển, Thành phố Hồ Chí Minh có thể phát

triển được loại hình Du lịch cộng đồng ngay trong không gian đô thị Đây là một xu thế phát triển mới trong ngành du lịch thế giới mà các đô thị của nhiều quốc gia đã khai thác có hiệu quả Đề tài có thể bổ sung thêm luận cứ để Sở Du lịch Thành phố

Hồ Chí Minh và các cơ quan ban ngành liên quan xây dựng quy hoạch phát triển du lịch Thành phố

Việc đưa thêm loại hình Du lịch cộng đồng vào đô thị Thành phố Hồ Chí Minh

có thể làm phong phú sản phẩm, thúc đẩy du lịch phát triển bền vững Đồng thời, du lich cộng đồng là loại hình đưa lại hưởng lợi cho chính cư dân Thành phố, góp phần nâng cao đời sống kinh tế - xã hội của cộng đồng, thúc đẩy việc phát huy và bảo tồn các giá trị văn hoá của Thành phố Hồ Chí Minh

Từ thực tế đó, đề tài “Xây dựng mô hình Du lịch cộng đồng trong không gian

văn hóa đô thị” được nghiên cứu nhằm làm rõ các vấn đề khoa học về tiềm năng Du

lịch cộng đồng ở Thành phố Hồ Chí Minh nhìn từ góc độ lý luận và thực tiễn; xây dựng được mô hình lý thuyết về Du lịch cộng đồng trong không gian văn hoá đô thị trên cơ sở các mô hình cụ thể tại các quận nội đô; đưa ra các giải pháp để có thể xây dựng và triển khai được mô hình Du lịch cộng đồng Kết quả của đề tài đặt cơ sở quan trọng để các cơ quan chức năng thực hiện ở giai đoạn triển khai tiếp theo

5 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Trước xu thế toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, hoạt động du lịch Việt Nam đã

có những bước phát triển mạnh mẽ, tạo được vị thế quan trọng trong nền kinh tế quốc dân Trong khi Việt Nam đang tham gia tích cực vào các tổ chức như: Hiệp định đối tác kinh tế xuyên Thái Bình Dương TPP (Trans-Pacific Strategic Economic Partnership Agreement), AEC (Cộng đồng kinh tế ASEAN) hay Tổ chức du lịch trên toàn thế giới (World Tourism Organization) thì thương hiệu du lịch quốc gia đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao năng lực điểm đến, phát triển sản các phẩm du lịch và xúc tiến quảng bá hình ảnh du lịch của Việt Nam đối với thế giới Chuỗi các sản phẩm du lịch ngày càng đa dạng và phong phú đã góp phần thúc đẩy tăng trưởng

du lịch trên nhiều chỉ số kinh tế và văn hóa Nguồn thu từ du lịch có đóng góp đáng

kể vào nền kinh tế quốc nội của quốc gia

Trong các sản phẩm du lịch thì Du lịch cộng đồng là loại hình du lịch hướng tới

đối tượng khách quốc tế lớn nhất, sau đó mới đến khách nội địa “Du lịch cộng đồng” xuất hiện cùng với các loại hình du lịch cơ bản như du lịch nghỉ dưỡng, du lịch tham

quan kể từ khi nước ta bắt đầu mở cửa, nhất là sau những năm 1990 Tuy nhiên, loại

hình Du lịch cộng đồng gần đây mới nổi lên như một loại hình riêng do tính chất đặc thù của nó, du khách ngày càng đi sâu, hòa nhập vào đời sống cộng đồng Du lịch cộng đồng mang lại sắc màu mới cho hoạt động du lịch trên tất cả các phương diện quy mô, tính chất, loại hình, sự cân bằng lợi ích kinh tế và văn hóa, vai trò tích cực của cộng đồng địa phương, góp phần bảo vệ môi trường sinh thái và phát triển du lịch bền vững Chính từ sự phát triển của mô hình này trong thực tiễn đã thu hút các nhà nghiên cứu, các nhà quản lý có những công trình nghiên cứu về Du lịch cộng đồng nói chung và cộng đồng ở các đô thị nói riêng Gần đây, các cơ quan quản lý đã có cái nhìn đầy đủ hơn về loại hình du lịch này, du lịch cộng đồng không chỉ có ở những vùng thôn quê hay những vùng sâu, vùng xa hẻo lánh mà còn ở những vùng đô thị, nhất là ở những đô thị sở hữu di sản văn hóa và kí ức

Trên thế giới, khái niệm “Du lịch cộng đồng” đã được đề cập rộng rãi tại nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới Thái Lan, đất nước phát triển du lịch bậc nhất trong khối ASEAN đã có các công trình nghiên cứu về Du lịch cộng đồng REST,

1997, Community Based Tourism: Principles and Meaning đã đưa ra khái niệm

Community-Based Tourism – Du lịch dựa vào cộng đồng và được định nghĩa như sau: “Du lịch cộng đồng là loại hình du lịch được quản lý và có bởi chính cộng đồng địa phương, hướng đến mục tiêu bền vững về mặt môi trường, văn hóa và xã hội Thông qua Du lịch cộng đồng du khách có cơ hội tìm hiểu và nâng cao nhận thức về lối sống của cộng đồng địa phương”

Ban Thư ký ASEAN tại Jakarta cũng đã công bố vào năm 2016 “ASEAN Community Based Tourism Standard” trong đó đề cập đến các tiêu chuẩn của Du lịch

cộng đồng Theo đó, Du lịch cộng đồng là hoạt động du lịch do cộng đồng sở hữu, vận hành, quản lý và điều phối ở cấp độ cộng đồng nhằm đem lại sự thịnh vượng cho cộng đồng thông qua việc hỗ trợ các điều kiện sống bền vững và bảo vệ các giá trị văn hoá – xã hội truyền thống và các tài nguyên di sản văn hoá [113]

Khái niệm về Du lịch cộng đồng đã được các tổ chức nghiên cứu trên thế giới

đề cập đến Pachamama (Tổ chức hướng đến việc giới thiệu và bảo tồn văn hóa bản địa khu vực châu Mỹ) đã đưa ra quan điểm của mình về Community-Based Tourism như sau: “Du lịch cộng đồng là loại hình du lịch mà du khách từ bên ngoài đến với cộng đồng địa phương để tìm hiểu về phong tục, lối sống, niềm tin và được thưởng thức ẩm thực địa phương Cộng đồng địa phương kiểm soát cả những tác động và những lợi ích thông qua quá trình tham gia vào hình thức du lịch này, từ đó tăng cường khả năng tự quản, tăng cường phương thức sinh kế và phát huy giá trị truyền thống của địa phương” Còn Istituto Oikos (Tổ chức hướng đến việc hỗ trợ các nghiên cứu, huy động nguồn lực tài chính trong công tác bảo tồn về mặt sinh thái tự nhiên

và nhân văn cho các quốc gia đang phát triển trên thế giới, ra đời tại Ý, 1996) lại đề cập đến nội dung của Du lịch cộng đồng theo hướng: “Du lịch cộng đồng là loại hình

du lịch mà du khách từ bên ngoài đến và có lưu trú qua đêm tại không gian sinh sống của cộng đồng địa phương (thường là các cộng đồng ở nông thôn hoặc các cộng đồng nghèo hoặc sinh sống ở những vùng có điều kiện kinh tế khó khăn) Thông qua đó du khách có cơ hội khám phá môi trường thiên nhiên hoang dã hoặc tìm hiểu các giá trị

về văn hóa truyền thống, tôn trọng tư duy văn hóa bản địa Cộng đồng địa phương có

cơ hội thụ hưởng các lợi ích kinh tế từ việc tham gia vào các hoạt động khám phá dựa trên các giá trị về tự nhiên và văn hóa xã hội tại khu vực cộng đồng địa phương sinh sống” [130]

P Somnuek (2018), “Development of transboundary networking pattern of

community-based tourism in Ubon Ratchathani province (Thailand)”, International Journal of Sustainable Development and Planning, Volume 13 (2018), Issue 8, pp

1029 – 1040 (Phát triển mô hình mạng lưới xuyên biên giới về Du lịch cộng đồng ở tỉnh Ubon Ratchathani (Thái Lan)) đã nêu lên được những vấn đề về khái niệm du lịch cộng đồng, lợi ích của du lịch cộng đồng, bối cảnh ra đời mạng lưới du lịch cộng đồng, sự thiết lập và phát triển mạng lưới du lịch cộng đồng

Tác giả Jian Xiong Qin (2019), “Urban Tourism Development Model for

Chengdu China: Based on Global Tourism Theory”, Advances in Economics, Business and Management Research, volume 84, pp 36 – 44 (Mô hình phát triển du

lịch đô thị ở Thành Đô – Trung Quốc dựa trên lý thuyết du lịch toàn cầu) đã phân tích

những loại hình và đặc trưng về các mô hình phát triển chính của du lịch đô thị truyền

thống như Mô hình phát triển du lịch đô thị dựa trên cấu trúc không gian; Mô hình

phát triển du lịch đô thị dựa trên mô hình chuyển động; Mô hình phát triển du lịch đô thị dựa trên hệ thống sản phẩm; Mô hình du lịch đô thị Thành Đô dựa trên khái niệm toàn cầu; Mô hình phát triển các văn phòng điều hành của du lịch đô thị; Mô hình phát triển bối cảnh loại mở của du lịch đô thị; Mô hình phát triển du lịch đô thị sáng tạo; Mô hình phát triển du lịch đô thị toàn cầu; Mô hình phát triển du lịch đô thị cộng đồng Đây thực sự là bài viết có ý nghĩa khoa học cao được xây dựng từ thực tiễn của các loại hình du lịch đô thị, trong đó có Du lịch cộng đồng ở đô thị

Tại Trung Quốc, năm 2020 nhóm tác giả Li Ping Li, Fuyuan Wang, Xin Zheng

và Jinku Huang ở Đại học Bắc Kinh đã nghiên cứu về Du lịch cộng đồng đô thị

(Community-Based Urban Tourism - CBUT) theo một số hướng: (1) Phân loại CBUT, cụ thể có thể được chia thành các loại hình văn hóa, nghệ thuật, sinh thái và

học tập theo quan điểm về phân tích tài nguyên du lịch Ngoài ra, CBUT có thể được phân loại là các loại hình giải trí, tham quan và có sự tham gia theo mục đích riêng

của khách du lịch (2) Tác động của du lịch đối với cộng đồng đô thị: Ở đó luôn luôn

có sự thoả hiệp (đánh đổi): du lịch có thể tăng việc làm tại địa phương và thúc đẩy sự kế thừa của các nền văn hóa đặc trưng của địa phương, nhưng nó cũng có thể đe dọa

các nền văn hóa này (3) Sự phát triển mô hình của CBUT: Li đề xuất mô hình sử dụng du lịch bảo tồn cho cộng đồng đô thị lịch sử và văn hoá (4) Các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển CBUT (CBUT developmet): nhu cầu du lịch, nguồn cung du

khách và không gian du lịch đô thị ảnh hưởng tương ứng đến hướng thị trường, sự phát triển sản phẩm và bố cục không gian của UCTD tại Thượng Hải Tóm lại, theo nhóm của Ping Li, nghiên cứu về CBUT chủ yếu tập trung vào định nghĩa làm rõ các khái niệm, phân loại và mô hình phát triển, và tác động của du lịch đối với cộng đồng

đô thị Trong về các yếu tố ảnh hưởng của CBUT, một số nghiên cứu đã cố gắng phân tích định tính từ quan điểm về tài nguyên và môi trường của cộng đồng, trong khi một số bài báo kết hợp các nghiên cứu điển hình để đánh giá và phân tích

Trong nghiên cứu cụ thể của Ping Li và đồng nghiệp thì trọng tâm và mục đích của nghiên cứu này là khám phá những yếu tố mà có thể xác định xem liệu rằng các

cộng đồng đô thị có thể được phát triển như các khu du lịch hay không và các yếu tố này thúc đẩy như thế nào đến CBUT Họ đã chọn Bắc Kinh làm địa điểm, một cuộc khảo sát bảng câu hỏi và hệ thống phân tích phương pháp quy trình (AHP) đã được

áp dụng để xác định các yếu tố ảnh hưởng và cơ chế của CBUT Kết quả của nghiên cứu này sẽ giúp các nhà hoạch định chính sách Trung Quốc và các nhà làm du lịch đưa ra chính sách phát triển du lịch một cách hợp lý [106, tr 3-4]

Năm 2020, nhóm nghiên cứu Mtapuri O, và Giampiccoli A ở đại học Kwazulu

Natal và đại học công nghệ Durban (Nam Phi) đã có những nghiên cứu nhằm mở rộng khả năng và phạm vi áp dụng cho Du lịch cộng đồng Theo họ, hiện nay Du lịch cộng đồng rất hiếm ở các khu vực thành thị nhưng vẫ có sự hiện diện, chẳng hạn như

ở các khu ổ chuột của Brazil và một thị trấn ở Nam Phi Ở Nam Phi, Chính phủ cũng

đã ban hành hướng dẫn hoạt động cho du lịch dựa vào cộng đồng Về mặt lý luận, cách thiết lập và điều hành dự án Du lịch cộng đồng ở cả khu vực thành thị và nông thôn trên cùng một cách thức Do đó, Du lịch cộng đồng có thể được đề xuất và thực hiện trong môi trường đô thị [107, tr 419- 420]

Đặc biệt, nhóm nghiên cứu đã chỉ ra rất cụ thể những khó khăn, mâu thuẫn khi tiến hành du lịch ở các đô thị nhất là những đô thị nghèo, nơi có những cộng đồng người thuộc nhóm yếu thế và dễ bị gạt ra bên lề của sự phát triển Do đó, trong lĩnh vực du lịch đô thị, du lịch ở những vùng nghèo, khó khăn trong bối cảnh đô thị như khu, thị trấn ổ chuột đang diễn ra ở nhiều nơi trên thế giới ngày nay, ví dụ sự vận hành du lịch khu ổ chuột ở các khu vực nghèo của Manila (Philippines), Jakarta (Indonesia), Cairo (Ai Cập), Buenos Aires (Argentina), Nairobi (Kenya), Mazatl´an (Mexico), Bangkok (Thái Lan) và Windhoek (Namibia) Các không gian đô thị chật hẹp trên khắp thế giới tại những khu ổ chuột đã trở nên phổ biến ở châu Âu, Bắc châu

Mỹ cũng như ở các thành phố ở các quốc gia phía Nam bán cầu Tuy nhiên, rất khó xác định được có thể đưa các địa điểm này vào vận hành trong các tour Du lịch cộng đồng hay không Hiện nay, tham quan khu ổ chuột đã là một phần của ngành du lịch

đô thị; các số liệu cho thấy khoảng 300.000 khách du lịch tham gia các chuyến tham quan khu ổ chuột ở Cape Town và khoảng 40.000 ở Rio de Janeiro mỗi năm Tuy nhiên, từ việc khai thác du lịch đô thị để phát triển Du lịch cộng đồng là cả một thử

thách, do đó phải đặt trong điều kiện cụ thể của từng đô thị [107, tr 421]

Đối với tình hình nghiên cứu trong nước, trước hết, có thể kể đến một số công

trình nghiên cứu tiêu biểu như: Trần Thị Mai (2005), Du lịch cộng đồng – du lịch sinh thái: Định nghĩa, đặc trưng và quan điểm phát triển, Trường Trung cấp nghiệp

vụ du lịch Huế, đã bước đầu đưa ra định nghĩa về Du lịch cộng đồng với những đặc trưng riêng của loại hình này Theo tác giả, “Du lịch cộng đồng là hoạt động tương

hỗ giữa các đối tác liên quan, nhằm mang lại lợi ích về kinh tế cho cộng đồng dân cư địa phương, bảo vệ được môi trường và mang đến cho du khách kinh nghiệm mới, góp phần thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế – xã hội của địa phương có dự án”

Võ Quế (2006) trong công trình nghiên cứu “Du lịch cộng đồng lý thuyết và vận dụng” - tập 1, NXB Khoa học và Kỹ thuật đã có những nghiên cứu quan trọng về lý

thuyết phát triển Du lịch cộng đồng gắn với công tác bảo tồn môi trường tự nhiên và nhân văn Theo tác giả: du lịch dựa vào cộng đồng là phương thức phát triển du lịch trong đó cộng đồng dân cư tổ chức công cấp các dịch vụ để phát triển du lịch, đồng thời tham gia bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và môi trường, đồng thời cộng đồng được hưởng quyền lợi về vật chất và tinh thần từ phát triển du lịch và bảo tồn tự nhiên”

Bùi Thị Hải Yến (chủ biên), Phạm Thị Ngọc Diệp, Nguyễn Thị Thuý Hằng, Lê

Thị Hiền Thanh, Phạm Bích Thuỷ, 2012, Du lịch cộng đồng, Nhà xuất bản Giáo Dục

Việt Nam cũng là một trong những nghiên cứu quan trọng về loại hình Du lịch cộng đồng ở Việt Nam Các tác giả đã nghiên cứu về cơ sở lý luận, hướng dẫn quy hoạch phát triển Du lịch cộng đồng, các nguồn lực để phát triển Du lịch cộng đồng Các tác giả đã nghiên cứu nội dung xem xét phát triển Du lịch cộng đồng là phương thức góp phần đẩy mạnh tính hiệu quả trong công tác bảo tồn, đồng thời đề cập đến việc tham gia của cộng đồng địa phương, với cách nhìn về Du lịch cộng đồng: “Du lịch cộng đồng có thể hiểu là phương thức phát triển bền vững mà ở đó cộng đồng địa phương

có sự tham gia trực tiếp và chủ yếu trong các giai đoạn phát triển và mọi hoạt động

du lịch Cộng đồng nhận được sự hợp tác, hỗ trợ của các tổ chức, cá nhân trong nước

và quốc tế; của chính quyền địa phương cũng như chính phủ và nhận được phần lớn lợi nhuận thu được từ hoạt động du lịch nhằm phát triển cộng đồng, bảo tồn khai thác

tài nguyên môi trường du lịch bền vững, đáp ứng các nhu cầu du lịch phong phú, có chất lượng cao và hợp lý của du khách”

Cuốn “Phát triển Du lịch cộng đồng ở Việt Nam” do Th.S Nguyễn Thanh Loan

chủ biên, Nhà xuất bản Thể thao và Du lịch, 2020 Công trình đã đề cập đến những vấn đề cơ bản: khái quát cơ sở lý luận về phát triển Du lịch cộng đồng; giới thiệu các

mô hình Du lịch cộng đồng hiệu quả ở Việt Nam đã góp phần xóa đói giảm nghèo, phát triển kinh tế xã hội địa phương; đưa ra một số giải pháp, kiến nghị nhằm nâng cao chất lượng Du lịch cộng đồng tạo Việt Nam trong giai đoạn hiện nay Có thể thấy,

ở Việt Nam hiện nay có rất nhiều mô hình Du lịch cộng đồng khá thành công ở vùng miền núi có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống như Lào Cai, Hà Giang,… Việc phát triển các sản phẩm Du lịch cộng đồng là phù hợp với xu thế thời đại, đáp ứng nhu cầu khám phá của đông đảo du khách muốn tìm hiểu văn hóa dân tộc đặc sắc Tuy nhiên, để Du lịch cộng đồng phát triển cần giữ nguyên gốc, nguyên sơ, chất phác chân thực của văn hóa bản địa, đó là giá trị cốt lõi của cộng đồng, không để đánh mất

nó Tác giả cũng nêu khuyến nghị: để thúc đẩy sự phát triển của loại hình Du lịch cộng đồng, các địa phương cần có sự thay đổi để mang đến màu sắc mới đến với địa phương mình Nhà nước cần xây dựng cơ chế, chính sách cụ thể về chiến lược quy hoạch Du lịch cộng đồng, hỗ trợ xây dựng cơ sở hạ tầng; cần có giải pháp đào tạo nguồn nhân lực để phát triển Du lịch cộng đồng mạnh hơn, đồng thời giữ gìn, bảo tồn

và phát huy bản sắc văn hóa của mỗi địa phương

Bên cạnh đó, có một số bài viết có đề cập đến định nghĩa, khái niệm, đặc điểm

của loại hình du lịch này Tác giả Nguyễn Thị Hồng Nhung với bài viết “Du lịch cộng đồng – con đường phát triển bền vững” có những nghiên cứu khái quát về bức

tranh Du lịch cộng đồng Tác giả nhấn mạnh: Du lịch cộng đồng đang ngày càng phát triển tại Việt Nam, góp phần tạo việc làm, xóa đói, giảm nghèo, nâng cao đời sống cho người dân tại nhiều địa phương, đồng thời góp phần phát huy thế mạnh văn hóa bản địa Homestay (đón khách lưu trú tại nhà) là một hình thức Du lịch cộng đồng Loại hình này đã phát triển mạnh ở miền Trung như ở làng cổ Phước Tích - Thừa Thiên - Huế; Hội An có tour “Một ngày làm cư dân phố cổ”, “Một ngày làm người dân làng rau Trà Quế”… Tại đồng bằng sông Cửu Long, homestay cũng phát huy

hiệu quả, hấp dẫn khách du lịch bởi mang lại những trải nghiệm đáng nhớ khi du khách được hòa mình vào không gian sống và sinh hoạt của người dân vùng sông nước theo phương châm 3 cùng - “cùng ăn, cùng ở, cùng làm” Bên cạnh các hoạt động mà khách du lịch tham gia cùng người dân, các công ty lữ hành cũng phối hợp

với các homestay để tổ chức một số tour đậm chất miền Tây như: “Về quê tát mương bắt cá” tại Cồn Phụng (Bến Tre), “Một ngày làm nông dân” ở Cái Bè (Tiền Giang), “Tây ở nhà ta” (Vĩnh Long)… Ở miền Bắc, Du lịch cộng đồng phát triển

mạnh mẽ tại một số nơi như bản Lác (Mai Châu, tỉnh Hòa Bình), xã Tả Van (huyện

Sa Pa, tỉnh Lào Cai) Du khách sẽ lưu trú tại nhà dân, cùng lao động, nấu nướng, sinh hoạt để tự khám phá những nét văn hóa độc đáo trong đời sống của người dân địa phương

Nhiều chủ đề nghiên cứu tập trung vào các cộng đồng ở các vùng thôn quê hay miền núi như bài viết Phạm Thị Hồng Cúc - Ngô Thanh Loan (2016), “Du lịch cộng

đồng góp phần xóa đói giảm nghèo tại Việt Nam”, Tạp chí Phát triển Khoa học và Công nghệ, Tập 19, Số X5-2016, tr.5-11 Một nhóm bài nghiên cứu khác có đề cập

đến đặc điểm của Du lịch cộng đồng, tác động của du lịch lên cộng đồng, một số khuyến nghị về cơ chế chính sách để hướng đến Du lịch cộng đồng phát triển bền

vững Đó là hai phần của bài nghiên cứu, tác giả Đoàn Mạnh Cương (2019), “Phát triển du lịch cộng đồng theo hướng bền vững” Đây là bài viết có giá trị của một

người tham gia công tác đào tạo và quản lý của Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch Gần đây cũng có nhiều luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ có đề cập đến các vấn đề liên quan tới Du lịch cộng đồng Như Luận án tiến sĩ ngành Văn hoá học của Đào

Ngọc Anh: “Bảo tồn và phát huy di sản văn hoá người H’Mông thông quan Du lịch cộng đồng ở Bản Sín Chải, huyện Sa Pa, Tỉnh Lào Cai”, Hà Nội – 2016 có đề cập tới

Du lịch cộng đồng ở miền núi Sa Pa, một mô hình rất có hiệu quả, được phát huy

trong nhiều năm qua Luận án tiến sĩ ngành Kinh tế của Vũ Hương Giang: “Nghiên cứu phát triển doanh nghiệp xã hội trong lĩnh vực Du lịch cộng đồng tại Việt Nam”,

Hà Nội – 2019 lại nghiên cứu từ góc độ kinh tế với vai trò của các doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ Du lịch cộng đồng

Một số cuộc hội thảo khoa học về Du lịch trong những năm gần đây cũng cung

cấp cho chúng ta thấy một bức tranh cơ bản về sự phát triển du lịch cộng đồng ở nước

ta cũng như tình hình nghiên cứu về loại hình du lịch này trong giới nghiên cứu Có thể kể đến như:

Hội thảo khoa học cấp Quốc gia “Làng nghề và phát triển Du lịch” do Trường

Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh phối hợp với ĐH Silparrkon (Thái Lan) tổ chức ngày 20/3/2014 Trong cuộc hội thảo này, các nhà nghiên cứu đã đề cấp đến hiện trạng và giải pháp phát triển các làng nghề của Việt Nam trong giai đoạn hiện nay Kỷ yếu hội thảo đã tập hợp được trên

70 bài viết về tình hình phát triển làng nghề, du lịch làng nghề hiện nay trên nhiều địa phương, riêng tại Thành phố Hồ Chí Minh đã có 5 bài viết đề cập đến các làng

nghề thủ công truyền thống như: Làng bánh tráng Phú Hòa Đông trước thách thức của đô thị hóa (Vũ Ngọc Thành); Bảo tồn và phát huy nghề làm đèn lồng truyền thống Phú Bình – Thành phố Hồ Chí Minh (Nguyễn Như Bình); Bảo tồn nghề làm trang phục cải lương tuồng cổ ở Thành phố Hồ Chí Minh (Nguyễn Thị Tâm Anh – Huỳnh Ngọc Sang); Làng nghề trên đất Sài Gòn xưa (Nguyễn Thanh Lợi);“Diễn giải” các làng nghề truyền thống tại bảo tàng - nghiên cứu trường hợp bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh (Phạm Lan Hương) Qua các bài viết này, các tác giả ít nhiều đề cập đến

giải pháp phát triển du lịch gắn với làng nghề như một nhu cầu để bảo tồn làng nghề, phần nào đề cập đến du lịch cộng đồng nhưng ở đây chỉ mới là những đề xuất chung, chưa có giải pháp đi sâu cụ thể Để có những giải pháp có thể áp dụng cho từng làng nghề, Thành phố cần có nghiên cứu với số liệu khảo sát chi tiết về sự đáp ứng của làng nghề với dịch vụ du lịch, lợi ích của ngành du lịch nếu gắn với làng nghề, thậm chí phải có những thí điểm bước đầu để đánh giá hiệu quả của công việc này

Tiếp theo đó là hội thảo khoa học quốc tế “Toàn cầu hóa Du lịch và Địa phương hóa Du lịch” do Trường Cao đẳng Văn hoá và Nghệ thuật Sài Gòn phối hợp với

Trường Đại học Charles De Gaulle – Lille 3 đồng tổ chức ngày 9/3/2015 Hội thảo cũng trên 70 bài nghiên cứu được chọn in trong kỷ yếu, trong đó, chủ đề vai trò và ảnh hưởng của toàn cầu hóa đến phát triển du lịch trên thế giới và Việt Nam là chủ

đề lớn nhất Bên cạnh đó, hội thảo còn đặc biệt nhấn mạnh vào những cơ hội và thách thức của du lịch Việt Nam trong thời gian tới Các nhà nghiên cứu cũng đưa ra hội

thảo nhiều nghiên cứu về các loại hình du lịch gắn với lợi thế của từng địa phương, nhấn mạnh đến vốn di sản đặc sắc của từng cộng đồng địa phương, lấy đó làm cơ sở

để quy hoạch, xây dựng các loại hình du lịch đặc thù Tuy không có những bài viết

đi thẳng vào hình thức du lịch cộng đồng nhưng trong các loại hình du lịch văn hóa,

du lịch sinh thái bền vững thì vai trò của cộng đồng luôn được các nhà nghiên cứu quan tâm Trong hội thảo cũng có một số bài viết về du lịch Thành phố hồ chí Minh

như: Du lịch Thành phố Hồ Chí Minh trong xu hướng toàn cầu hóa và địa phương hóa (Lã Quốc Khánh); Phân tích SWOT về du lịch Thành phố Hồ Chí Minh trong xu hướng toàn cầu hóa và địa phương hóa du lịch; Những bài viết này đã phản ánh phần

nào tình hình phát triển của du lịch thành phố trong giai đoạn hiện nay với nhiều lợi thế nhưng cũng có những thách thức rất lớn

Về chủ đề các loại hình du lịch có thể tìm thấy rất rõ qua các bài viết trong cuộc

hội thảo Khoa học quốc tế “Các loại hình du lịch hiện đại” Hội thảo cũng do hai

trường là Trường Đại học Charles De Gaulle - Lille 3 và Trường Cao đẳng Văn hoá

và Nghệ thuật Sài Gòn tổ chức ngày 19/10/2016 Có thể nói rằng đây là cuộc hội thảo toàn diện về lý thuyết và thực tiễn phát triển các loại hình du lịch từ trước đến nay, bên cạnh những loại hình du lịch truyền thống thì đã có những loại hình du lịch rất mới được giới thiệu như du lịch ảo, du lịch thiện nguyện, du lịch mạo hiểm, du lịch

vũ trụ, temple stay, farm tours… Về du lịch văn hóa, tâm linh và du lịch cộng đồng,

kỷ yếu hội thảo có một chương với 16 bài viết, ngoài ra các loại hình du lịch đặc thù

ở các địa phương đều có đề cập đến vai trò của cộng đồng cư dân sở tại Tuy nhiên, trong cuộc hội thảo này, chủ đề du lịch cộng đồng chủ yếu có các bài nghiên cứu ở địa phương khác mà không thấy xuất hiện các bài nghiên cứu của về du lịch cộng

đồng ở Thành phố Hồ Chí Minh (như: Vai trò của cộng đồng địa phương trong phát triển du lịch cộng đồng – một số ý kiến về du lịch cộng đồng ở Đồng bằng sông Cửu Long; Phát triển bền vững văn hóa du lịch cộng đồng Khmer vùng đồng bằng sông Cửu Long; Khai thác lễ hội cộng đồng trong phát triển du lịch Hội An hiện nay….)

Một cuộc hội thảo về du lịch khác cũng đáng quan tâm đó là Hội thảo Khoa học

quốc tế: “Critical issues for sustainable tourism development in South East Asia”

(Những vấn đề nổi lên về phát triển du lịch bền vững ở Đông Nam Á) Hội thảo này

do Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội phối hợp với Đại học Greifswald (Cộng hòa Liên bang Đức) và Đại học Huế tổ chức vào ngày 2/11/2017 Trong cuộc hội thảo này, chủ đề bao trùm là phát triển du lịch bền vững, một lần nữa các cộng đồng cư dân tại chỗ lại trở thành yếu tố then chốt cho sự phát triển bền vững Sự tham gia của cộng đồng vừa tạo ra nguồn lực là chủ thể của lao động trong lĩnh vực du lịch vừa là người bảo vệ những di sản lâu đời của địa phương Các nhà nghiên cứu nước ngoài và Việt Nam đã cố gắng đem đến những phân tích du lịch bền vững trong bối cảnh của các nước ở khu vực Đông Nam Á như:

Economic potentials of indigenous natural resources in Masla, General Nakar, Quezon province, Plipppines (tiềm năng kinh tế về tài nguyên thiên nhiên bản địa ở vùng Masla, Generam Nakar tỉnh Quezon, Philippin) của Almero Pena; Sustainable tourism approach and strategy: community – based rural tourism initiatives (Tiếp

cận chiến lược du lịch bền vững: sáng kiến du lịch vùng nông thôn dựa vào cộng đồng) của Kalsom Kayat

Tại Đại học Văn hóa Hà Nội trong năm 2018 cũng có một sự kiện khoa học

đáng chú ý, đó là hội thảo Khoa học Quốc gia “Bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa Việt Nam - qua con đường du lịch” Hội thảo do Trường Đại học Văn hóa Hà

Nội tổ chức ngày 29/11/2018 Trong cuộc hội thảo này đã tập hợp được hơn 40 bài viết liên quan đến lĩnh vực bảo tồn di sản Hướng bảo tồn nhiều nhất được đề cập là phát huy giá trị di sản để di sản (vật thể và phi vật thể) trở thành sản phẩm du lịch thu hút sự quan tâm chú ý của khách du lịch và sự đầu tư của nhà nước Các học giả cho rằng đây là công việc đòi hỏi phải có nhiều giải pháp đồng bộ trong đó cộng đồng (gồm cả cộng đồng sở tại và cộng đồng du khách) là những yếu tố vô cùng then chốt Hội thảo nổi lên một số bài viết có tính chất chuyên sâu về chủ đề cộng đồng và du

lịch như: Bảo tồn, cộng đồng và du lịch: hướng tới bảo tồn di sản văn hóa và phát triển bền vững (Lý Thị Ngọc Dung); Những quan điểm tiếp cận mới trong công tác bảo tồn, khai thác, phát huy giá trị di sản văn hóa qua con đường du lịch ở Việt Nam hiện nay (Dương Văn Sáu); Mối quan hệ giữa văn hóa du lịch với bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc (Nguyễn Văn Thắng)… Ngoài ra, Hội thảo cũng đề cập đến

kinh nghiệm kết hợp phát triển du lịch và bảo tồn di sản văn hóa ở một số địa phương

trong nước

Đối với Thành phố Hồ Chí Minh, gần đây cũng có những sự kiện khoa học thể hiện sự quan tâm của các nhà quản lý, các nhà nghiên cứu, các doanh nghiệp; đẩy mạnh việc áp dụng các nghiên cứu trong hoạch định chính sách của ngành du lịch nói chung và du lịch cộng đồng nói riêng

Có thể kể ra Hội thảo Khoa học “Phát triển Du lịch Di sản văn hóa trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh” do Sở Du lịch Thành phố Hồ Chí Minh phối hợp với Hội

Di sản văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức ngày 22/11/2018 Đây là cuộc hội thảo chuyên ngành, đã quy tụ nhiều nghiên cứu sâu về sự phát triển loại hình du lịch

di sản văn hóa trên địa bàn thành phố (cả văn hóa vật thể và phi vật thể) Hội thảo diễn ra trong thời điểm thành phố đang định hình lại sự phát triển của ngành du lịch Tuy không bao quát nhiều mảng nghiên cứu cho từng loại hình du lịch như các hội thảo khác (vì ở đây tập trung vào loại hình du lịch di sản văn hóa) nhưng cơ bản các nghiên cứu đã cung cấp cái nhìn tổng quan về hiện trạng và tiềm năng phát triển du lịch của thành phố Tiềm năng khai thác của di sản văn hóa trên địa Thành phố với 97,9% tài nguyên du lịch thuộc tài nguyên di sản văn hóa nhưng hiện chỉ có 40/172

di tích (23%) nằm trong các tour của công ty lữ hành Các nghiên cứu cũng đề cập một số tài nguyên di sản thuộc về cộng đồng là các địa điểm tín ngưỡng tôn giáo của người Hoa, Ấn, Khmer hay các làng nghề thủ công truyền thống, các bảo tàng… Tuy nhiên, nhìn tổng quát nhất, các bài viết chủ yếu giới thiệu về di sản nhiều hơn là phân tích sự phát triển của hoạt động du lịch, nhất là những vấn đề và giải pháp

từ phía cộng đồng cư dân Có lẽ, trong tương lai, cần có thêm nhiều nghiên cứu chuyên sâu hơn nữa để xây dựng lại ở không gian đô thị (nơi vốn đã và đang là những

di tích, phố nghề, làng nghề…) những cộng đồng chủ nhân di sản, cộng đồng bảo vệ

di sản và cộng đồng làm du lịch di sản, hay nói cách khác là tạo ra cái phần hồn cốt cho di sản của Thành phố

Hiện nay, Thành phố đang trong quá trình đô thị hóa rất nhanh và mạnh, việc giữ lại di sản đô thị, chủ yếu là các công trình kiến trúc, đang là bài toán nan giải Nhưng vì thiếu sự tham gia của cộng đồng vào bảo vệ di sản nên những nỗ lực của

cá nhân, của cơ quan nhà nước hay của một vài nhà nghiên cứu là rất yếu ớt trước làn

sóng mát mát di sản Ở đây, mối quan hệ giữa bảo tồn di sản và phát triển du lịch có mối liên hệ rất rõ, và sợi dây nối chặt nhất giữa chúng chính là cộng đồng cư dân, tuy nhiên vai trò của cộng đồng còn khá mờ nhạt Do đó, cần có giải pháp để đẩy mạnh vai trò của cộng đồng cư dân trong bảo vệ di sản và xây dựng các mô hình du lịch gắn với di sản

Một điểm quan trọng khác đó là du lịch cộng đồng cũng tính đến những phát triển theo những quy hoạch chung của Thành phố Ý tưởng xây dựng đô thị thông minh của Thành phố Hồ Chí Minh được khởi xướng từ cuối năm 2017, dựa trên đặc

thù và nguồn lực sẵn có của Thành phố Đề án “Xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh trở thành đô thị thông minh giai đoạn 2017-2020, tầm nhìn đến năm 2025”, được

Uỷ ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh công bố ngày 26/11/2017 Để chuẩn bị cho những dự án trong tương lai, Thành phố đã có nhiều diễn đàn, hội thảo để lấy ý tưởng và ý kiến đóng góp của các chuyên gia trong và ngoài nước Cả 3 cuộc hội thảo lớn gần đây về xây dựng thành phố thông minh đều nhấn mạnh đến việc xây dựng thương hiệu và bảo tồn bản sắc của thành phố, trong đó yếu tố cộng đồng là

vô cùng quan trọng Dù với mức độ phát triển nào, thì chủ thể của sự phát triển đó chính là cộng đồng cư dân sở tại, đặc biệt trong nhiệm vụ giữ gìn và xây dựng bản sắc văn hóa cho thành phố thì cộng đồng cư dân là chủ thể trung tâm Đó là các hội

thảo như Hội thảo quốc tế “Khát vọng về thành phố thông minh và thành phố xã hội cho Việt Nam” – “An aspiration for a smart but social city in Vietnam” do Trường

Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh phối hợp với Viện Friedrich Ebert Stiftung (Đức), Ban Đô thị - Hội đồng Nhân dân Thành phố, Ủy ban Mặt trận Tổ Quốc Việt Nam – Thành phố Hồ Chí Minh, Liên hiệp các tổ chức Hữu nghị Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức ngày 27&28/9/2018 Hội

thảo quốc tế: “Phát triển đô thị lõi và vệ tinh - mối liên kết giữa các đô thị” do Viện

nghiên cứu phát triển Thành phố Hồ Chí Minh và Diễn đàn liên minh các Tổ chức nghiên cứu đô thị cực lớn lần thứ 5 tổ chức ngày 18-21/11/2018; và Hội thảo Khoa

học Quốc tế “Thành phố thông minh sáng tạo: Nhận diện thương hiệu Thành phố Hồ Chí Minh - Quá khứ - hiện tại - tương lai tổ chức tại Đại học Văn Lang ngày

9,10/4/2019)

Trường Đại học Văn Lang đã tổ chức thành công Hội thảo quốc tế và xuất bản

kỷ yếu “Du lịch cộng đồng và phát triển bền vững trong bối cảnh toàn cầu hoá”,

NXB Khoa học và Kỹ thuật, 2019 Kỷ yếu gồm có 15 bài viết của các học giả trong

và ngoài nước đã công bố các nghiên cứu với các nội dung sau: nhận thức về Du lịch cộng đồng (trong đó tiếp cận tới tính văn hoá, tính dân tộc…); mối quan hệ giữa homestay và Du lịch cộng đồng; các loại hình phát triển Du lịch cộng đồng ở các địa phương khác nhau, phát triển văn hoá địa phương; định hướng phát triển du lịch tăng tính bền vững xã hội và kết nối du lịch trong nước với các cộng đồng nước ngoài… Những bài nghiên cứu này đã tiếp cận khá nhiều chiều tới vấn đề Du lịch cộng đồng

ở các góc độ lý luận và thực tiễn

Đại dịch Covid – 19 bùng phát từ cuối năm 2019 đã tác động sâu sắc tới đời sống kinh tế - xã hội của toàn thế giới, trong đó một trong những lĩnh vực bị tổn hại nhất là du lịch Hầu hết tất cả các quốc gia trên thế giới đều bị “đóng băng” hoạt động

du lịch trong khoảng 2 năm, ảnh hưởng nghiêm trọng tới ngành kinh tế này Chính vì vậy, có nhiều Hội thảo các cấp đã được tổ chức trong hai năm 2021 và 2022 để nghiên cứu và đưa ra các giải pháp kịp thời khôi phục ngành du lịch trên nhiều khía cạnh

Du lịch cộng đồng cũng là một trong những loại hình du lịch cần có những giải pháp khắc phục để có thể khởi động trở lại trong thời kỳ “”bình thường mới”

Hội thảo Khoa học Quốc gia “Đào tạo về du lịch trong bối cảnh Đại dịch

Covid-19, quốc tế hoá và cách mạng công nghiệp lần thứ 4” do Đại học Thái Nguyên và

Học viện Phụ nữ Việt Nam tổ chức ngày 18/11/2021 Chủ đề Hội thảo tập trung vào

3 vấn đề chính: Nguồn nhân lực Du lịch của Việt Nam và chất lượng đào tạo nguồn nhân lực du lịch tại các cơ sở giáo dục đại học Việt Nam trong bối cảnh quốc tế hóa

và toàn cầu hóa; Tác động của Đại dịch COVID-19 đến hoạt động đào tạo các ngành

du lịch và các giải pháp thích ứng hiệu quả; cơ hội và thách thức của giáo dục đại học

về du lịch trong bối cảnh Cách mạng Công nghiệp lần thứ 4 Về Du lịch cộng đồng

đáng chú ý có bài viết “Nâng cao năng lực cộng đồng trong phát triển du lịch ứng phó với thời kỳ Covid -19: nghiên cứu trường hợp Khu bảo tồn Làng nhà sàn dân tộc sinh thái Thái Hải, tỉnh Thái Nguyên” của nhóm tác giả Phạm Thị Phương Thái,

Hoàng Thị Phương Nga Trên cơ sở phân tích những tác động tiêu cực mà Đại dich

Covid - 19 ảnh hướng đối với địa bàn nghiên cứu, khảo sát và đánh giá năng lực của khu du lịch, các tác giả đưa ra những giải pháp để khắc phục những ảnh hưởng tiêu cực này như: khai thác các giá trị văn hóa dân tộc Tày thành sản phẩm du lịch; tập huấn, đào tạo, nâng cao nghiệp vụ cho những người làm du lịch ở đây, khai thác thế mạnh của công nghệ thông tin trong hoạt động thời Covid-19; khai thác thị trường du

lịch Về du lịch Thành phố Hồ Chí Minh có bài viết của tác giả Đào Vĩnh Hợp “Nâng cao chất lượng đào tạo hướng dẫn viên du lịch tại các trường đại học ở Thành phố

Hồ Chí Minh trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0” Bài viết tập trung

làm rõ những thời cơ và thách thức mà cách mạng công nghiệp lần thứ tư tạo ra đối với đào tạo và phát triển nguồn nhân lực, trong đó có đào tạo nhân lực ngành du lịch

Hội thảo Khoa học Quốc gia “Ảnh hưởng của Đại dịch Covid-19 và khả năng phục hồi của ngành du lịch”, do Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn –

Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức ngày 10/12/2021 Trong khuôn khổ của Hội thảo, kỷ yếu tập hợp các bài viết, quan điểm của nhiều nhà nghiên cứu, nhà quản lý, nhà hoạt động thực tiễn công tác tại các trường đại học, viện nghiên cứu, công ty du lịch và các cơ quan khác trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh và các địa phương nhằm thảo luận những vấn đề liên quan đến du lịch trong và sau Đại dịch

Covid-19 nói riêng Về du lich cộng đồng có bài viết “Động thái thích ứng của các bên liên quan hướng đến việc hoàn thiện sản phẩm du lịch dựa vào cộng đồng ở tỉnh Trà Vinh trong bối cảnh Covid - 19” của nhóm tác giả Dương Đức Minh, Nguyễn

Văn Chất, Tạ Duy Linh Bài viết này cho thấy, dù trong Đại dịch đầy khó khăn nhưng bản thân Du lịch cộng đồng ở địa bàn nghiên cứu vẫn có sức sống và phát triển Nhóm tác giả đặc biệt nhấn mạnh vào khả năng sáng tạo của cộng đồng trong việc tạo ra những sản phẩm du lịch có khả năng thích ứng cao với tình hình thực tiễn Về du lịch

Thành phố Hồ Chí Minh, đáng chú ý có các bài viết “Tác động của dịch bệnh

Covid-19 đến sự phát triển của doanh nghiệp kinh doanh lữ hành quốc tế từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh” của nhóm tác giả Nguyễn Lê Phương Anh – Nguyễn Trung Nam;

“Ứng phó của khách sạn 5 sao tại thành phố Hồ Chí Minh trước tác động của Đại dịch Covid-19” của tác giả Hiền Dương; “Xây dựng hệ thống cung cấp thông tin du lịch địa phương trên nền tảng webgis, thử nghiệm tại huyện Cần Giờ, Thành phố Hồ

Chí Minh” của tác giả Trần Duy Minh Những bài viết trên đã cho thấy những kinh

nghiệm quý và khả năng ứng phó của các doanh nghiệp, địa phương trước ảnh hưởng của Đại dịch Covid-19, đồng thời nó cũng tạo ra năng lực để các doanh nghiệp, địa phương này tiếp tục phát triển mạnh mẽ hơn sau Đại dịch

Hội thảo Du lịch năm 2021 với chủ đề “Du lịch Việt Nam – phục hồi và phát triển” do Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội chủ trì, phối hợp với Bộ Văn hóa,

Thể thao và Du lịch và Tỉnh Nghệ An, được tổ vào ngày 25 /12/ 2021 tại Nghệ An Hội thảo là diễn đàn để các đại biểu Quốc hội, chuyên gia, nhà nghiên cứu, nhà khoa học, doanh nghiệp, cơ quan quản lý nhà nước về du lịch, các tổ chức về du lịch trong nước và quốc tế trao đổi, đánh giá tác động của dịch bệnh Covid-19 đến ngành Du lịch, cơ hội và thách thức đặt ra đối với du lịch Việt Nam giai đoạn hiện nay; thảo luận về quan điểm, định hướng, giải pháp để phục hồi và phát triển du lịch trong thời gian tới Trên cơ sở đó, đề xuất kiến nghị với Quốc hội, Chính phủ có giải pháp kịp thời tháo gỡ khó khăn, quyết định những chính sách đột phá để phục hồi và phát triển

du lịch trong bối cảnh mới Trong phiên toàn thể của Hội thảo, đáng chú ý có bài viết

“Thực tế xây dựng và triển khai chính sách, cơ chế đặc thù địa phương trong thu hút đầu, phát triển du lịch; đề xuất, kiến nghị” của đồng chí Phan Văn Mãi - Chủ tịch Uỷ

ban Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh Bài viết tập trung làm rõ những điểm nhấn trong việc thu hút đầu tư, phát triển du lịch của thành phố trong những năm vừa qua

và định hướng trong giai đoạn tới Đáng chú ý, bài viết có đề cập đến công tác phát triển sản phẩm du lịch, trong đó có loại hình du lịch văn hóa – lịch sử, một loại hình

du lịch rất gần với Du lịch cộng đồng ở đô thị Về tham luận của các chuyên gia tại

các tiểu ban đáng chú ý có bài viết “Giải pháp phát triển Du lịch cộng đồng ở nước

ta hiện nay” của tác giả Nguyễn Huy Phòng (Học viện chính trị Quốc gia Hồ Chí

Minh) Bài viết điểm qua vai trò, tiềm năng của Du lịch cộng đồng ở nước ta, nhấn mạnh vào những thách thức (nhận thức của xã hội chưa sâu sắc, vai trò của người dân

mờ nhạt, thiếu sự phối kết hợp, thiếu vốn đầu tư, sự biến dạng của môi trường cảnh quan, nguồn nhân lực còn thiếu và yếu, thiên tai và dịch bệnh) Từ đó tác giả đưa ra một số giải pháp, chủ yếu là nhằm khắc phục những thách thức, khó khăn trong phát triển Du lịch cộng đồng

Trường Đại học Văn Hiến kết hợp với Sở Du lịch Thành phố Hồ Chí Minh tổ

chức Hội thảo khoa học Quốc gia với chủ đề: “Liên kết vùng trong phát triển nhân lực du lịch chất lượng cao sau Đại dịch Covid-19” vào ngày 13/5/2022, nhằm thúc

đẩy các hoạt động du lịch nội địa và quốc tế gắn với an toàn dịch bệnh trong thời kỳ

“bình thường mới” Hội thảo tập trung vào các vấn đề nhằm phục hồi và phát triển ngành du lịch Việt Nam sau đại dịch: Phát triển du lịch trong bối cảnh sau Đại dịch Covid-19 và phát triển nguồn nhân lực cho ngành du lịch; Liên kết vùng phát triển

du lịch; Liên kết vùng trong đào tạo nguồn nhân lực cho ngành du lịch; Phát triển các loại hình du lịch đặc thù

Hội thảo “Liên kết đào tạo du lịch trong bối cảnh thích ứng an toàn, linh hoạt, kiểm soát hiệu quả covid-19 do Trường Đại học Thủy Lợi (Hà Nội) tổ chức vào ngày

23/7/2022 Hội thảo là diễn đàn để các nhà giáo, các nhà khoa học, các nhà quản lý giáo dục, quản lý doanh nghiệp và các học giả cùng trao đổi, thảo luận những vấn đề đang đặt ra cho các cơ sở giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp về du lịch trước những vấn đề trên Trên cơ sở đó, đề xuất các giải pháp tiếp tục duy trì và nâng cao hơn nữa chất lượng giáo dục du lịch, đáp ứng thị trường việc làm và nhu cầu xã hội

để du lịch hồi phục nhanh và bền vững Các nội dung của Hội thảo được sắp xếp theo

03 chuyên đề: Giáo dục du lịch trong bối cảnh Đại dịch Covid-19; Liên kết/hợp tác giáo dục, đào tạo du lịch trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế; Giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp du lịch trong bối cảnh cách mạng 4.0

Hội thảo Khoa học Quốc tế “Đổi mới và phát triển Du lịch sau Đại dịch 19”, do Trường Đại học Khánh Hòa & Đại học Anh Quốc Việt Nam, tổ chức 25-26

Covid-11/2022 Hội thảo chọn lọc được 77 bài viết của 133 tác giả và nhóm tác giả để đăng

kỷ yếu Liên quan đến du lịch Thành phố Hồ Chí Minh đáng chú ý có bài viết “Đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh điểm đến du lịch Thành phố Hồ Chí Minh trong bối cảnh bình thường mới” của tác giả Nguyễn Anh Lợi (Đại học

Công nghệ Thành phố Hồ Chí Minh – HUTECH) đề cập đến những vấn đề của cạnh tranh du lịch ở Thành phố Hồ Chí Minh thời kỳ sau Đại dịch Điểm đến hấp dẫn du khách và đảm bảo an toàn cho du khách vẫn là tiêu chí quan trong trong các loại hình

du lịch ở đô thị Về Du lịch cộng đồng có bài viết “Tiềm năng phát triển Du lịch

cộng đồng tại Cù lao Tắc Cậu, huyện Châu Thành, tỉnh Kiên Giang” của nhóm tác

giả Trương Trí Thông và Lê Thùy Dương đến từ Khoa Du lịch – Ngoại ngữ, Trường Cao Đẳng Kiên Giang đưa đến những phân tích thực tế về tiềm năng Du lịch cộng đồng sinh thái – nông thôn

Nhìn chung, các công trình ngoài nước và trong nước đã có nhiều nghiên cứu

về Du lịch cộng đồng, đặc biệt là cộng đồng ở nông thôn, miền núi, những nơi mà cộng đồng cư dân địa phương sở hữu các di sản, tham gia làm du lịch và được hưởng lợi từ những di sản đó Các mô hình về Du lịch cộng đồng đã được khai thác, nghiên cứu, nêu ra các luận cứ để xây dựng và phát triển Các giải pháp, kiến nghị cũng đã được đề xuất để chính quyền địa phương, các cơ quan quản lý du lịch, quản lý di sản thực hiện tốt và có hiệu quả về di sản địa phương, hướng Du lịch cộng đồng như một loại hình kinh tế có hiệu quả để phát triển kinh tế - xã hội của địa phương mình Đặc biệt, các loại hình Du lịch cộng đồng đều hướng về mục tiêu phát triển bền vững như một vấn đề sống còn của các địa phương, các quốc gia trong thời kỳ mới Đặc biệt, các giải pháp khôi phục về ngành du lịch nói chung, Du lịch cộng đồng nói riêng ở thời kỳ sau Đại dịch Covid – 19 đã được quan tâm và nghiên cứu trong nhiều hội thảo các cấp

Nghiên cứu về Du lịch cộng đồng trong không gian đô thị chưa được đề cập nhiều Các mô hình Du lịch cộng đồng được điểm qua ở một số thành phố lớn trong khu vực (Trung Quốc, Thái Lan) hoặc ở trong nước (Hà Nội, Hội An…) với các đặc điểm riêng của những mô hình này Thông qua đó, các tác giả cũng đã đúc kết được những vấn đề quan trọng trọng việc nghiên cứu về cơ sở để tổ chức loại hình Du lịch cộng đồng ở đô thị, các thuận lợi, khó khăn, những lợi ích mà loại hình này mang lại Tuy nhiên, nhìn chung, các công trình, các bài hội thảo, các luận văn, luận án chưa

có công trình nào nghiên cứu về Du lịch cộng đồng trong không gian văn hoá đô thị

ở Thành phố Hồ Chí Minh Đây thực sự còn là một mảng nghiên cứu trống vắng cần được thực hiện nghiên cứu để góp phần phát triển các tiềm năng, nguồn lực du lịch tại Thành phố Hồ Chí Minh, đáp ứng các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, cập nhật các xu hướng chung của thế giới trong phát triển du lịch

Từ cơ sở tham khảo và kế thừa các nghiên cứu đi trước, các vấn đề còn tồn tại mà nhiệm vụ cần giải quyết cụ thể như sau:

- Du lịch cộng đồng là một trong những loại hình du lịch mới, là xu thế tất yếu trong phát triển du lịch thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng Có nhiều loại hình

Du lịch cộng đồng dựa vào nguồn tài nguyên văn hoá và nguồn tài nguyên thiên nhiên, môi trường, như: Du lịch sinh thái, Du lịch nông nghiệp, Du lịch dân tộc/bản địa, Du lịch làng, Du lịch văn hoá… Tuy nhiên, để xác định được loại hình Du lịch cộng đồng trong không gian đô thị, đặc biệt là đô thị lớn, đông dân, là trung tâm kinh tế như Thành phố Hồ Chí Minh thì chưa có nhiều tài liệu nghiên cứu Vậy vấn đề đầu tiên đặt ra cần giải quyết là trong không gian đô thị có thể xây dựng được mô hình

Du lịch cộng đồng không? Loại hình Du lịch cộng đồng đó là gì? Đây là cơ sở lý luận quan trọng cần thiết lập thành luận cứ để thực hiện đề tài

- Việc xây dựng mô hình Du lịch cộng đồng trong không gian đô thị Thành phố

Hồ Chí Minh phải dựa trên cơ sở nghiên cứu tài nguyên văn hoá có thể chuyển hoá thành tài nguyên Du lịch cộng đồng, nghiên cứu về thực trạng, tiềm năng của Thành phố Hồ Chí Minh Tính “cộng đồng” để xây dựng mô hình, xây dựng chương trình/tour Du lịch cộng đồng trong không gian các quận nội đô của Thành phố Hồ Chí Minh được thể hiện như thế nào?

- Việc xây dựng và triển khai loại hình Du lịch cộng đồng ở đô thị Thành phố

Hồ Chí Minh cần có những giải pháp nào? Tính đồng bộ của những giải pháp ấy thể hiện ra sao?

Những vấn đề này là khoảng trống khoa học mà đề tài đặt ra giải quyết

6 Tính khả thi và hiệu quả kinh tế của dự án

- Đề tài có tính khả thi cao vì Thành phố Hồ Chí Minh là địa phương có tiềm lực rất lớn về du lịch trên nhiều phương diện (tiềm năng; cơ chế, chính sách; cơ sơ hạ tầng,…)

- Việc xây dựng mô hình lý thuyết được dựa trên cơ sở xây dựng các mô hình

Du lịch cộng đồng cụ thể ở các quận nội đô, được thử nghiệm bằng các tour, đối sánh giữa lý thuyết và thực tiễn Vì vậy, mô hình lý thuyết về Du lịch cộng đồng có tính khả thi cao, có thể đưa vào giai đoạn triển khai tiếp theo

- Sự thành công của mô hình Du lịch cộng đồng trong không gian văn hóa đô thị sẽ tạo tính lan tỏa, làm tiền đề để phát triển loại hình du lịch này ở các đô thị khác trên cả nước

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG

TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

du lịch Du lịch cộng đồng cũng đóng góp cho các khu vực phát triển kinh tế và bảo tồn văn hóa và môi trường mà không làm tổn hại các điểm du lịch của họ

* Cộng đồng – một khái niệm lý thuyết cũng như thực hành xuất hiện vào những

năm 1940 tại các nước thuộc địa của Anh Năm 1950, Liên hợp quốc công nhận khái niệm phát triển cộng đồng và khuyến khích các quốc gia sử dụng khái niệm này như một công cụ để thực hiện các chương trình viện trợ quy mô lớn về kĩ thuật, phương pháp và tài chính vào thập kỷ 50 – 60 Trước hết, quan điểm về cộng đồng đề cập đến các yếu tố con người với phạm vi địa lý, mối quan hệ và mục đích chung trong phát triển và bảo tồn cộng đồng đó Đó là một nhóm người, thường sinh sống trên cùng khu vực địa lý nhất định Tùy theo phạm vi, cộng đồng đó có thể có quan hệ huyết thống hoặc có thể thuộc cùng một nhóm tôn giáo, một tầng lớp chính trị… Cộng đồng cũng có thể bao gồm nhiều nhóm riêng như nông dân và thị dân, người giàu và người nghèo, người định cư lâu và người mới định cư Các nhóm quyền lợi khác nhau trong một cộng đồng dường như bị các thay đổi liên quan đến du lịch tác động đến một cách khác nhau Các nhóm ấy phản ứng trước những thay đổi đó như thế nào phụ thuộc vào mối quan hệ họ hàng, tôn giáo, chính trị và các mối ràng buộc mạnh mẽ đã

được phát triển giữa các thành viên qua nhiều thế hệ Tùy thuộc vào một vấn đề, một cộng đồng có thể đoàn kết hay chia rẽ về tư tưởng hay hành động của họ

Khái niệm “Cộng đồng” là một trong những khái niệm xã hội học Trong đời sống xã hội, khái niệm cộng đồng được sử dụng một cách tương đối rộng rãi, để chỉ nhiều đối tượng có những đặc điểm tương đối khác nhau về quy mô, đặc tính xã hội

Từ những khối tập hợp người, các liên minh rộng lớn như cộng đồng châu Âu, cộng đồng các nước Ả Rập, đến một kiểu xã hội, căn cứ vào đặc tính tương đồng về sắc tộc, chủng tộc hay tôn giáo, như cộng đồng người Do Thái, cộng đồng người da đen tại Chicago… Nhỏ hơn nữa, danh từ “cộng đồng” được sử dụng cho các đơn vị

xã hội cơ bản là gia đình, làng hay một nhóm xã hội nào đó có những đặc tính xã hội chung về lứa tuổi, giới tính, nghề nghiệp, thân phận xã hội như nhóm những người lái xe taxi, nhóm người khiếm thị, Khái niệm cộng đồng bao gồm các thực thể xã hội có cơ cấu tổ chức chặt chẽ cho đến các tổ chức ít có cấu trúc chặt chẽ, là một nhóm xã hội có lúc khá phân tán, được liên kết bằng lợi ích chung trong một không gian tạm thời, dài hay ngắn như phong trào quần chúng, công chúng, khán giả, đám đông,

Bên cạnh đó, còn có một cách nhìn nhận khác, coi cộng đồng như một đặc thù chỉ có ở nền văn minh con người, ở đó con người hợp tác với nhau nhờ những lợi ích chung Tại Việt Nam, lần đầu tiên khái niệm phát triển cộng đồng được giới thiệu vào giữa những năm 1950 thông qua một số hoạt động phát triển cộng đồng tại các tỉnh phía Nam, trong lĩnh vực giáo dục Từ ngành giáo dục, phát triển cộng đồng chuyển sang lĩnh vực công tác xã hội Đến những năm 1960, 1970, hoạt động phát triển cộng đồng được đẩy mạnh thông qua các chương trình phát triển nông thôn của sinh viên hay của phong trào Phật giáo Từ thập kỷ 80 của thế kỷ trước cho đến nay, phát triển cộng đồng được biết đến một cách rộng rãi hơn thông qua các chương trình viện trợ phát triển của nước ngoài tại Việt Nam, có sự tham gia của người dân tại cộng đồng như một nhân tố quyết định để chương trình đạt được hiệu quả bền vững Các đường lối và phương pháp cơ bản về phát triển cộng đồng đã được triển khai trên thực tiễn

ở Việt Nam, bằng các nhân sự trong nước với cả những thành công và thất bại Khi nói tới khái niệm cộng đồng, cũng cần phải hiểu được các thành phần tạo

nên một cộng đồng Đó là:

Yếu tố khu vực địa lý: Trong rất nhiều khái niệm về cộng đồng, yếu tố khu vực

địa lý là yếu tố đầu tiên và quan trọng nhất Khu vực địa lý là cơ sở để xác định ranh giới của cộng đồng để phân biệt giữa cộng đồng này với cộng đồng khác

Yếu tố kinh tế: Yếu tố kinh tế có ý nghĩa trong sự tồn tại của cộng đồng Kinh

tế không những đảm bảo về chất cho cuộc sống của những người trong cộng đồng

mà còn là đòn bẩy của sự phát triển, có sự phát triển kinh tế thì mới có sự phát triển

xã hội Tuy vậy, ở mỗi cộng đồng khác nhau thì nghề nghiệp cũng khác nhau, tạo nên

sự đa dạng của ngành nghề trong cộng đồng

Yếu tố văn hoá: Đây là biểu thị có tính tổng hợp khi nhận biết cộng đồng, trong

đó, đặc biệt chú ý đến các khía cạnh như truyền thống lịch sử, tộc người, tôn giáo, hệ thống giá trị chuẩn mực, phong tục, tập quán, tất cả các yếu tố này tạo nên nền văn hoá độc đáo của cộng đồng

* Lý thuyết phát triển du lịch dựa vào cộng đồng:

Thuật ngữ Du lịch dựa vào cộng đồng xuất phát từ hình thức du lịch làng bản,

phổ biến vào những năm 1970 Đó là hình thức tổ chức cho khách du lịch tham quan các làng bản, tìm hiểu về phong tục tập quán, cuộc sống hoang dã, lễ hội, cũng có thể một vài khách muốn khám phá hệ sinh thái đa dạng, địa hình hiểm trở, nhiều núi cao vực sâu nhưng lại thưa thớt dân cư, các điều kiện sinh hoạt đi lại và hỗ trợ rất khó khăn Những lúc như vậy, những khách này rất cần có sự trợ giúp như dẫn đường để tránh lạc, nơi ở qua đêm, ăn uống đã được người dân bản xứ tạo điều kiện giúp đỡ, cung cấp các dịch vụ; lúc đó, khách du lịch thường gọi là “chuyến du lịch có sự hỗ trợ của người bản xứ” Đây là tiền đề cho phát triển loại hình du lịch dựa vào cộng đồng

Ngày nay, Du lịch cộng đồng được chính phủ, tổ chức kinh tế, xã hội của các nước quan tâm nên đã trở thành lĩnh vực mới trong ngành công nghiệp du lịch Bên cạnh đó, các tổ chức phi chính phủ tạo điều kiện giúp đỡ và tham gia vào lĩnh vực này nên từ đó các vấn đề xã hội, văn hóa, chính trị, kinh tế và sinh thái trong khuôn viên làng bản trở thành những tác nhân tham gia cung cấp dịch vụ cho du khách và thu hút được nhiều khách du lịch đến tham quan, người dân bản xứ cũng có thu nhập

từ việc cung cấp dịch vụ và phục vụ khách tham quan nên loại hình du lịch dựa vào cộng đồng ngày càng được phổ biến và có ý nghĩa không chỉ đối với khách du lịch, chính quyền sở tại mà với cả cộng đồng

Trên thực tế, du lịch dựa vào cộng đồng đã được hình thành, lan rộng và tạo ra

sự phong phú, đa dạng cho các loại sản phẩm dịch vụ cho các loại khách du lịch vào thập kỷ 80 và 90 của thế kỷ trước tại các nước trong khu vực châu Phi, châu Úc, châu

Mỹ La Tinh Du lịch cộng đồng được phát triển thông qua các tổ chức phi chính phủ, Hội thiên nhiên Thế giới Du lịch dựa vào cộng đồng cũng bắt đầu phát triển mạnh ở các nước châu Á, trong đó có các nước trong khu vực ASEAN: Indonesia, Philippines, Thái Lan; các nước khu vực khác: Ấn Độ, Nepal, Đài Loan

Về mặt lý luận, các nước ASEAN như Indonesia, Philippines, Thái Lan đã tổ chức rất nhiều cuộc hội thảo về xây dựng mô hình và tập huấn, đào tạo kỹ năng phát triển du lịch dựa vào cộng đồng Một số tên gọi thường dùng khi nói đến du lịch dựa vào cộng đồng: Du lịch dựa vào cộng đồng (Community – based Tourism); Phát triển cộng đồng dựa vào du lịch (Community – development in tourism); Phát triển du lịch sinh thái dựa vào cộng đồng (Community – Based Ecotourism); Phát triển du lịch có

sự tham gia của cộng đồng (Community – Participation in Tourism),…

Du lịch dựa vào cộng đồng là một phương thức hoạt động du lịch và có những điều kiện, tính chất hoạt động giống như loại hình du lịch sinh thái, du lịch bền vững

Du lịch sinh thái là loại hình du lịch dựa vào thiên nhiên và văn hóa bản địa,

gắn với giáo dục môi trường, có đóng góp cho nỗ lực bảo tồn và phát triển bền vững, với sự tham gia tích cực cộng đồng của cộng đồng địa phương (Thế Đạt, Du lịch và

du lịch sinh thái, 2003) Du lịch sinh thái nhấn mạnh và đề cao yếu tố giáo dục, nâng cao ý thức con người trong vấn đề bảo vệ, bảo tồn thiên nhiên và bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa do con người tạo ra

Du lịch bền vững là việc phát triển các hoạt động du lịch nhằm đáp ứng những

nhu cầu hiện tại của khách du lịch và người dân bản địa trong khi vẫn quan tâm đến việc bảo tồn và tôn tạo các nguồn tài nguyên cho việc phát triển các hoạt động du lịch trong tương lai (Nguyễn Đình Hòe và Vũ Văn Hiếu, Du lịch bền vững, 2001) Du lịch bền vững hướng đến việc quản lý các nguồn tài nguyên sao cho các nhu cầu kinh

tế xã hội đều được thỏa mãn trong khi vẫn duy trì được bản sắc văn hóa, các đặc điểm sinh thái, sự đa dạng sinh học và hệ thống hỗ trợ đời sống

Như vậy, Du lịch cộng đồng chính là nét tinh túy của du lịch sinh thái và du lịch bền vững Du lịch cộng đồng nhấn mạnh vào cả hai yếu tố là tự nhiên, môi trường và con người

Từ các khái niệm cộng đồng và lý thuyết phát triển du lịch dựa vào cộng đồng,

có thể nêu ra các khái niệm về Du lịch cộng đồng như sau:

Dixey (2005): “Du lịch do cộng đồng sở hữu hoặc quản lý, được thiết kế để

cung cấp lợi ích cộng đồng rộng hơn Các cộng đồng có thể sở hữu một tài sản như nhà nghỉ nhưng thuê ngoài việc quản lý cho một công ty du lịch Ngoài ra, cộng đồng không được sở hữu các tài sản mà doanh nghiệp du lịch của họ đặt trụ sở (ví dụ đất đai, cơ sở hạ tầng khu cắm trại bên trong vườn quốc gia, di tích quốc gia) nhưng chịu trách nhiệm quản lý và có mục tiêu là lợi ích cộng đồng rộng lớn hơn” [105, tr.29] Goodwin và Santilli (2009): “Du lịch do cộng đồng sở hữu và / hoặc quản lý và nhằm mục đích cung cấp lợi ích cộng đồng” [117, tr.12] Asker và cộng sự (2010): Du lịch

do cộng đồng thường là được hiểu là do cộng đồng quản lý và sở hữu, vì cộng đồng Nó là một hình thức du lịch “địa phương”, ưu tiên các nhà cung cấp và dịch vụ địa phương và tập trung vào việc diễn giải và truyền đạt văn hóa và môi trường địa phương” [110, tr.2]

Ở Việt Nam, Luật Du lịch năm 2017 đã chính thức sử dụng cách gọi này và

khẳng định “Du lịch cộng đồng là loại hình du lịch được phát triển trên cơ sở các giá trị văn hóa của cộng đồng, do cộng đồng dân cư quản lý, tổ chức khai thác và hưởng lợi” [119]

Như vậy, Du lịch cộng đồng là một hoạt động của cộng đồng địa phương tham gia làm du lịch, tham gia vào chuỗi cung ứng và quản lý Họ là những người thực hành di sản, bảo tồn giá trị di sản và phát huy, hưởng lợi từ những giá trị di sản đó

Du lịch cộng đồng được coi là hình thức sinh kế bền vững của người dân bản địa với những giá trị vật chất và tinh thần vượt xa du lịch thông thường

* Du lịch cộng đồng đô thị

Hiện nay, du lịch đô thị đã trở thành một trong những phân khúc du lịch phát triển nhanh nhất trên Thế giới Nguyên nhân căn bản là du khách ngày càng quan tâm đến các tài nguyên văn hóa và di sản Du lịch văn hóa gần đây đã được tổ chức du lịch Thế Giới (UNWTO) khẳng định là một yếu tố chính của tiêu dùng du lịch quốc tế, chiếm hơn 39% lượng khách du lịch Nghiên cứu du lịch văn hóa cũng phát triển nhanh chóng, xu hướng nghiên cứu chính bao gồm sự chuyển đổi từ di sản vật thể sang phi vật thể, chú ý nhiều hơn đến các nhóm dân tộc bản địa và dân tộc thiểu số khác Bên cạnh đó, sự đổi mới của các thành phố với hình ảnh đẹp đã tạo sức hấp dẫn lớn cho du khách Vai trò của du lịch đô thị được Judd và cộng sự (1999) khẳng định

“du lịch đã là động lực chính trong việc xác định các hình thái đô thị đương đại”

[103]

Khi chúng ta nói về du lịch và đặc biệt là du lịch đô thị, tất yếu phải nói đến sự tương tác giữa cộng đồng dân cư và du khách Nếu du lịch là sự di chuyển ra bên ngoài nơi cư trú và tiếp xúc với các nền văn hóa khác, thì cộng đồng tiếp nhận đóng vai trò rất quan trọng đối với hình ảnh của điểm du lịch và sự sẵn lòng quay trở lại của du khách Cư dân là một phần quan trọng của hiện tượng văn hóa du lịch đô thị

và là một phần quyết định sự thành công của một điểm du lịch Cộng đồng dân cư mang trong mình các nét đẹp văn hóa, họ cũng là chủ thể của các công trình văn hóa vật thể và phi vật thể, chính họ làm nên nét đặc sắc của một đô thị, tạo sự hấp dẫn,

được ví như “thương hiệu văn hóa đô thị”, “quyền lực mềm của thành phố” Chính

vì thế việc tìm hiểu khái niệm “Du lịch cộng đồng đô thị” rất quan trọng Khái niệm

“Du lịch cộng đồng đô thị” có nội hàm đan xen của ba khái niệm “du lịch đô thị”,

“Du lịch cộng đồng” và “du lịch văn hóa”

Thông qua việc tìm hiểu các nguồn tài liệu trên Thế giới và Việt Nam có thể thấy, khái niệm về “Du lịch cộng đồng” được nghiên cứu áp dụng rộng ở các vùng nông thôn Nguyên nhân căn bản là do Du lịch cộng đồng thường được quan niệm là một loại hình du lịch có liên quan đến các bối cảnh khó khăn, theo đuổi phát triển cộng đồng ở “vùng sâu, vùng xa, nông thôn, nghèo, bị thiệt thòi, suy giảm kinh tế, kém phát triển, nghèo, bản địa, dân tộc thiểu số và người dân ở các vùng nhỏ thị

trấn”,… Vì thế, Du lịch cộng đồng trong không gian đô thị ra đời muộn hơn và là sự bổ sung cần thiết để làm phong phú hơn loại hình Du lịch cộng đồng trong không gian đặc thù và khác biệt với Du lịch cộng đồng ở nông thôn

Mặc dù Du lịch cộng đồng trong không gian đô thị là một khái niệm mới những lại hình thành trên hai thành tố, cũng là hai điều kiện vốn có, đó là loại hình “Du lịch cộng đồng” (với tiêu chí cơ bản là sự tham gia của cộng đồng và trải nghiệm của du khách đối với tài nguyên du lịch) và loại hình “du lịch đô thị” (là du lịch thực hiện trong không gian đô thị) Sự kết hợp 2 thành tố “Du lịch cộng đồng” và “du lịch đô thị” hình thành nên loại hình du lịch mới là “Du lịch cộng đồng trong không gian đô thị

Du lịch cộng đồng bắt buộc phải thoả mãn các điều kiện về đặc điểm tài nguyên, phương thức vận hành, sự tham gia của cộng đồng và trải nghiêm của du khách

Về Du lịch đô thị (được hiểu là các chuyến đi của khách du lịch tới các khu vực thành phố, đô thị với mục đích tham quan, trải nghiệm kết hợp với các hoạt động khác

Mặc dù hiện nay chưa có định nghĩa quốc tế tiêu chuẩn nào về khu vực “đô thị” hoặc dân số “đô thị” được áp dụng chung cho tất cả các quốc gia trên thế giới Mỗi quốc gia có định nghĩa riêng phù hợp với mục đích phát triển của mình Ở Việt Nam,

Uỷ ban Thường vụ Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 1210/2016/UBTVQH13 và

Nghị quyết số 26/2022/UBTVQH15 quy định về điều kiện công nhận các loai đô thị Theo đó, Thành phố Hồ Chí Minh là “Đô thị loại đặc biệt”

Như vậy, đã có đủ điều kiện để xếp các hoạt động du lịch diễn ra trong phạm vị địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh là “Du lịch đô thị” Du lịch đô thị là một trong những đóng góp cho ngành du lịch phong phú và đa dạng hơn Bởi hiện nay các thành phố chứa đựng những cảnh đẹp và nét riêng của đô thị, với những đặc sắc đó thu hút khá nhiều khách du lịch

Tuy nhiên, do quan niệm có tính phổ biến của Du lịch cộng đồng hướng về nông thôn nên trước đây du lịch đô thị chưa đề cập nhiều đến yếu tố cộng đồng Càng ngày, với sự phát triển ngày càng mạnh mẽ các loại hình du lịch thì ở đô thị bắt đầu xuất hiện yếu tố cộng đồng trong hoạt động du lịch, đó là cộng đồng tham gia quản lý,