Giáo dục tính trách nhiệm cho học sinh trung học phổ thông theo tiếp cận giá trị và kỹ năng sống

Tính cấp thiết của vấn đề nghiên cứu Trách nhiệm là một giá trị sống cần giáo dục cho học sinh trên toàn thế giới Xã hội hiện đại với nhiều thay đổi nhanh chóng trong các lĩnh vực kinh

LÊ THỊ HOÀI LAN

GIÁO DỤC TÍNH TRÁCH NHIỆM CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO TIẾP CẬN GIÁ TRỊ

LÊ THỊ HOÀI LAN

GIÁO DỤC TÍNH TRÁCH NHIỆM CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO TIẾP CẬN GIÁ TRỊ

VÀ KỸ NĂNG SỐNG

Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử giáo dục

Mã số: 9 14 01 02

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: 1 PGS.TS Nguyễn Thanh Bình

2 TS Trần Thị Minh Huế

THÁI NGUYÊN - 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chưa ai công bố trong bất kì công trình nào khác

Thái Nguyên, tháng 02 năm 2018

Tác giả luận án

Lê Thị Hoài Lan

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn tới Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo, Khoa Tâm lý

- Giáo dục, Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên đã tạo điều kiện giúp

đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu và thực hiện đề tài

Tôi xin cảm ơn Lãnh đạo Trường Đại học Đồng Nai, Sở Khoa học Công nghệ Đồng Nai đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành công trình nghiên cứu

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất đến PGS.TS NGUYỄN THANH BÌNH và

TS TRẦN THỊ MINH HUẾ - Người đã tận tâm hướng dẫn, chỉ bảo và nâng đỡ để

tôi hoàn thành công trình nghiên cứu này

Tôi cũng xin bày tỏ sự biết ơn sâu sắc đến gia đình, người thân, các bạn đồng nghiệp, những người luôn động viên, khuyến khích và giúp đỡ về mọi mặt để tôi có thể hoàn thành công việc nghiên cứu của mình

Thái Nguyên, tháng 02 năm 2018

Tác giả luận án

Lê Thị Hoài Lan

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT iv

DANH MỤC CÁC BẢNG v

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của vấn đề nghiên cứu 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Khách thể, đối tượng nghiên cứu 3

4 Giả thuyết khoa học 3

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

6 Phạm vi nghiên cứu 3

7 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 3

8 Luận điểm bảo vệ 5

9 Đóng góp mới của luận án 5

10 Cấu trúc, bố cục của luận án 6

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIÁO DỤC TÍNH TRÁCH NHIỆM CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO TIẾP CẬN GIÁ TRỊ VÀ KỸ NĂNG SỐNG 7

1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề 7

1.1.1 Những nghiên cứu về trách nhiệm 7

1.1.2 Những nghiên cứu liên quan đến giáo dục tính trách nhiệm 10

1.2 Các khái niệm công cụ 17

1.2.1 Trách nhiệm 17

1.2.2 Tính trách nhiệm 18

1.2.3 Giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT 20

1.2.4 Tiếp cận giá trị và kĩ năng sống 20

1.3 Giáo dục tính trách nhiệm cho học sinh THPT theo tiếp cận giá trị và kĩ

năng sống 22

1.3.1 Đặc điểm tâm lí - xã hội của học sinh THPT 22

1.3.2 Mục tiêu giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT theo tiếp cận giá trị và kỹ năng sống 23

1.3.3 Nhiệm vụ giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT theo tiếp cận giá trị và kỹ năng sống 23

1.3.4 Nội dung giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT theo tiếp cận giá trị và KNS 26

1.3.5 Nguyên tắc giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT theo tiếp cận giá trị và kỹ năng sống 29

1.3.6 Phương pháp giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT theo tiếp cận giá trị và kỹ năng sống 31

1.3.7 Hình thức tổ chức giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT theo tiếp cận giá trị và kỹ năng sống 33

1.3.8 Con đường giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT theo tiếp cận giá trị và kỹ năng sống 34

1.3.9 Các lực lượng tham gia giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT theo tiếp cận giá trị và kỹ năng sống 37

1.3.10 Đánh giá kết quả giáo dục tính trách nhiệm của HS THPT 39

1.4 Những yếu tố ảnh hưởng đến quá trình giáo dục tính trách nhiệm cho học sinh THPT 42

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 44

Chương 2: THỰC TRẠNG GIÁO DỤC TÍNH TRÁCH NHIỆM CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO TIẾP CẬN GIÁ TRỊ VÀ KỸ NĂNG SỐNG 45

2.1 Mục tiêu, nội dung, đối tượng và phương pháp khảo sát 45

2.1.1 Mục tiêu khảo sát 45

2.1.2 Nội dung khảo sát 45

2.1.3 Đối tượng, địa bàn khảo sát 45

2.1.4 Phương pháp khảo sát 46

2.2 Phân tích kết quả nghiên cứu thực trạng về tính trách nhiệm 47

2.2.1 Nhận thức của học sinh THPT về quan niệm giá trị trách nhiệm 47

2.2.2 Thực trạng thực hiện trách nhiệm của HS THPT 50

2.2.3 Thực trạng giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT theo tiếp cận giá trị và KNS 76

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 97

Chương 3: BIỆN PHÁP GIÁO DỤC TÍNH TRÁCH NHIỆM CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO TIẾP CẬN GIÁ TRỊ VÀ KNS 99

3.1 Nguyên tắc đề xuất biện pháp 99

3.1.1 Nguyên tắc đảm bảo mục tiêu giáo dục 99

3.1.2 Nguyên tắc đảm bảo tiếp cận giá trị và kỹ năng sống 99

3.1.3 Nguyên tắc đảm bảo tính thực tiễn 100

3.1.4 Nguyên tắc đảm bảo tính hệ thống 100

3.1.5 Nguyên tắc đảm bảo tính khả thi 101

3.1.6 Nguyên tắc đảm bảo tính hiệu quả 101

3.2 Các biện pháp giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT theo tiếp cận giá trị và KNS 102

3.2.1 Biện pháp 1 Tổ chức các chủ đề chuyên biệt để giáo dục tính trách nhiệm trong giờ sinh hoạt lớp 102

3.2.2 Biện pháp 2: Tích hợp giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT thông qua tổ chức hoạt động dạy học các môn học 107

3.2.3 Biện pháp 3: Tích hợp giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT thông qua tổ chức các hoạt động tập thể/ hoạt động trải nghiệm sáng tạo 109

3.2.4 Biện pháp 4: Giáo dục tính trách nhiệm cho HS bằng kỷ luật tích cực thực hiện nội quy trường, lớp 112

3.2.5 Biện pháp 5: Phối hợp chặt chẽ với gia đình để tạo cơ hội giáo dục tính trách nhiệm cho HS 113

3.2.6 Biện pháp 6: Phối hợp với các lực lượng trong cộng đồng để tạo cơ hội

giáo dục tính trách nhiệm cho HS 115

3.2.7 Biện pháp 7: Khích lệ tự rèn luyện tính trách nhiệm của HS 117

3.2.8 Mối quan hệ giữa các biện pháp 117

3.3 Thực nghiệm sư phạm 118

3.3.1 Khái quát chung về quá trình thực nghiệm 118

3.3.2 Thang đánh giá 122

3.3.3 Phương pháp xử lý số liệu 128

3.4 Kết quả thực nghiệm tác động 129

3.4.1 Phân tích kết quả thực nghiệm đợt 1 129

3.4.2 Phân tích kết quả thực nghiệm đợt 2 134

3.5 Đánh giá kết quả thực nghiệm 144

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 147

1 Kết luận 147

2 Kiến nghị 147

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ 150

CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 150

TÀI LIỆU THAM KHẢO 151

PHỤ LỤC 1

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1 Bảng thể hiện mẫu khảo sát 46 Bảng 2.2 Nhận thức của HS về các quan niệm giá trị trách nhiệm 47 Bảng 2.3 Đánh giá của GV và tự đánh giá của HS về thực hiện trách nhiệmđối

với bản thân 50 Bảng 2.4 Đánh giá của HS nam và HS nữ về thực hiện trách nhiệmđối với bản

thân 53 Bảng 2.5 Đánh giá của GV, HS về thực hiện trách nhiệm đối với học tập,

trường, lớp của HS 55 Bảng 2.6 Đánh giá của HS nam và HS nữ về thực hiện trách nhiệmđối với học

tập, trường, lớp 58 Bảng 2.7 Đánh giá của GV, CMHS và tự đánh giá của HSvề thực hiện trách

nhiệm đối với gia đình 61 Bảng 2.8 Đánh giá của HS nam và HS nữ về thực hiện trách nhiệm đối với

gia đình 65 Bảng 2.9 Đánh giá của GV và tự đánh giá của HS về thực hiện trách nhiệmcủa

bản thân đối với cộng đồng 67 Bảng 2.10 Đánh giá của HS nam và HS nữ về thực hiện trách nhiệmcủa bản

thân đối với cộng đồng 72 Bảng 2.11 Đánh giá HS lớp 10 và HS lớp 12 về các yếu tố ảnh hưởng đến việc

thể hiện tính trách nhiệm 74 Bảng 2.12 Đánh giá HS nam và HS nữ về các yếu tố ảnh hưởngđến việc thể

hiện tính trách nhiệm 75 Bảng 2.13 Đánh giá của GV về mục tiêu giáo dục tính trách nhiệm cho HS

THPT theo tiếp cận giá trị và KNS 77 Bảng 2.14 Đánh giá của GV và HS về nội dung giáo dục tính trách nhiệmcho

HS THPT theo tiếp cận giá trị và KNS 78 Bảng 2.15 Phương pháp sử dụng trong giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT

theo tiếp cận giá trị và KNS 85 Bảng 2.16 Hình thức tổ chức giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPTtheo tiếp

cận giá trị và KNS 88

Bảng 2.17 Yêu cầu thực hiện giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPTtheo tiếp

cận giá trị và KNS 90 Bảng 2.18 Con đường giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPTtheo tiếp cận

giá trị và KNS 91 Bảng 2.19 Đánh giá của GV về những khó khăn trong quá trình giáo dục tính

trách nhiệm cho HS THPT theo tiếp cận giá trị và KNS 94 Bảng 2.20 Các yếu tố ảnh hưởng đến giáo dục tính trách nhiệmcho HS THPT

theo tiếp cận giá trị và KNS 95 Bảng 3.1 Thang đánh giá ý thức trách nhiệm 123 Bảng 3.2 Thang đánh giá hành vi biểu hiện tính trách nhiệm của HS 127 Bảng 3.3 Kết quả khảo sát đầu vào đợt 1 đo ý thức trách nhiệmcủa nhóm TN1

và ĐC1 129 Bảng 3.4 Kết quả khảo sát đầu vào đợt 1 đo hành vi trách nhiệm của nhóm TN1

và ĐC1 130 Bảng 3.5 Bảng phân phối mức độ đo ý thức trách nhiệm của HS sau TN đợt

1 131 Bảng 3.6 Kết quả đo hành vi nhóm TN1 và ĐC1 sau thực nghiệm đợt 1 132 Bảng 3.7 Kết quả khảo sát đầu vào ý thức trách nhiệm của nhóm TN2 và ĐC2

đợt 2 134 Bảng 3.8 Kết quả khảo sát đầu vào đo hành vi của nhóm TN2 và ĐC2 135 Bảng 3.9 Kết quả so sánh ý kiến tự đánh giá của HS và GV, HS và CMHS 136 Bảng 3.10 Bảng kết quả đo ý thức trách nhiệm của HS nhóm TN2 và ĐC2sau

thực nghiệm 137 Bảng 3.11 Kết quả đo hành vi thể hiện tính trách nhiệmcủa nhóm TN2 và ĐC2

sau thực nghiệm 138 Bảng 3.12 Bảng phân phối mức độ đo ý thức trách nhiệm của HS sau TN

đợt 2 140 Bảng 3.13 Kết quả đo hành vi nhóm TN1 và ĐC1 lần 2 sau thực nghiệm đợt

2 141 Bảng 3.14 So sánh kết quả ý thức trách nhiệm sau thực nghiệm đợt 1 và đợt

2 142

Bảng 3.15 So sánh kết quả hành vi thể hiện tính trách nhiệm sau thực nghiệm

đợt 1 và đợt 2 143

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của vấn đề nghiên cứu

Trách nhiệm là một giá trị sống cần giáo dục cho học sinh trên toàn thế giới

Xã hội hiện đại với nhiều thay đổi nhanh chóng trong các lĩnh vực kinh tế, xã hội và giao lưu văn hóa, đã và đang có những tác động đa chiều, phức tạp, ảnh hưởng đến quá trình hình thành và phát triển nhân cách của thế hệ trẻ, do đó phải trang bị cho các em những nền tảng giá trị cốt lõi làm điểm tựa cho sự phát triển nhân cách

Từ một dự án quốc tế mang tên “Chia sẻ các Giá trị vì một thế giới tốt hơn”

do trường Đại học Brahma Kumaris thực hiện vào năm 1995 để kỷ niệm 50 năm ngày thành lập Liên Hợp Quốc được phát triển thành Chương trình Giáo dục các Giá trị sống (LVEP) Mục đích của chương trình là cung cấp những nguyên tắc và những công cụ cho sự phát triển của tất cả các cá nhân, với sự hiểu biết rằng mỗi cá nhân bao gồm những khía cạnh về thể chất, tinh thần, tình cảm và trí tuệ Thực hiện mục đích này, chương trình đưa ra các hoạt động giá trị khác nhau dựa trên kinh nghiệm

và những phương pháp thực hành nhằm trang bị cho trẻ em và thanh, thiếu niên các tri thức, giúp họ trải nghiệm và khám phá 12 giá trị căn bản của cá nhân, gồm: Hợp tác, Tự do, Hạnh phúc, Trung thực, Khiêm tốn, Yêu thương, Hòa bình, Tôn trọng, Trách nhiệm, Giản dị, Khoan dung, Đoàn kết Đối với thanh niên từ 15 đến 18 tuổi, chương trình giúp họ suy ngẫm, đào sâu hiểu biết về 12 giá trị này để phát triển năng lực của bản thân, có được sự lựa chọn đúng đắn và dễ dàng hòa nhập với cộng đồng

Chương trình đã được triển khai ở rất nhiều nước khác nhau trên thế giới, với mục tiêu chung nhằm kêu gọi chia sẻ các giá trị vì một thế giới tươi đẹp hơn Các giá trị cốt lõi này cần có trong mỗi con người bất kể sự khác nhau về quốc tịch, màu da

và văn hoá Khi mọi người cùng vươn tới những giá trị đó, họ sẽ xích lại gần nhau, chia sẻ, thông cảm với nhau và cuộc sống của tất cả mọi người trên trái đất đều thống nhất với nhau trong thế giới hòa bình, tôn trọng, hạnh phúc

Trách nhiệm là một phẩm chất mà mục tiêu của chương trình giáo dục phổ

thông đổi mới cần đạt được

Trên cơ sở yêu cầu của NQ 29, dự thảo chương trình giáo dục phổ thông (GDPT) mới đã xác định mục tiêu tổng quát của GDPT là: Chương trình giáo dục phổ thông nhằm tạo ra những con người Việt Nam phát triển hài hòa về thể chất và

tinh thần, phát huy cao độ tiềm năng của bản thân; có những phẩm chất cao đẹp: Yêu

gia đình và quê hương, đất nước; nhân ái và khoan dung; trung thực và tự trọng; tự

lập và tự tin; có trách nhiệm với bản thân, cộng đồng, đất nước và nhân loại; tôn

trọng pháp luật và thực hiện nghĩa vụ đạo đức

Trong chương trình giáo dục phổ thông mới (tháng 7/2017) cũng đã xác định

yêu cầu về phẩm chất cần đạt của học sinh phổ thông là "Chương trình giáo dục phổ thông hình thành và phát triển cho học sinh những phẩm chất chủ yếu sau: yêu đất nước, yêu con người, chăm học, chăm làm, trung thực, trách nhiệm" [16, 6]

Giáo dục trách nhiệm cho học sinh lứa tuổi THPT rất quan trọng

Lứa tuổi HS THPT là chuyển tiếp từ trẻ em sang người lớn Do sự phát triển

về thể lực, sự hoàn thiện về trí tuệ cũng như tính xã hội hóa ngày càng cao, nhân cách của học sinh THPT có những nét phát triển mới, khác về chất so với lứa tuổi trước

đó Một đặc điểm nhân cách nổi bật của lứa tuổi này là sự phát triển tự ý thức, quan tâm đến viễn cảnh tương lai, “tình yêu bè bạn”, vai trò công dân, suy nghĩ về cuộc sống và tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống là xu hướng tự nhận thức bản thân Ý thức nghề nghiệp và sự lựa chọn con đường sống tương lai của học sinh THPT điều đó đòi hỏi ý thức trách nhiệm của học sinh THPT cao hơn so với các giai đoạn lứa tuổi trước

để các em có những quyết định trách nhiệm và ý chí thực hiện trách nhiệm trong các

đó Cách làm giáo dục như hiện nay dẫn đến kết quả là HS có thể nhận thức đúng nhưng chưa đủ tin để hành động theo niềm tin, hoặc có thể có ý thức, có niềm tin nhưng chưa đủ năng lực thực hiện hành động hành vi tích cực Thực tiễn đã cho thấy thực trạng là đa phần HS thờ ơ với các tính huống cần phải thể hiện trách nhiệm, với bổn phận và nghĩa vụ của mình, nên dẫn đến nhiều hệ lụy đáng tiếc

Vì vậy cần phải tìm biện pháp giáo dục tính trách nhiệm cho HS Nhà trường cần thay đổi cách tiến hành GD tính trách nhiệm như thế nào để có kết quả mong muốn?

2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn về giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT, xây dựng các biện pháp giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT theo tiếp cận giá trị và kỹ năng sống, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục nhân cách cho HS

3 Khách thể, đối tượng nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu

Quá trình giáo dục nhân cách cho học sinh THPT theo tiếp cận giá trị và KNS

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Tính trách nhiệm của HS THPT và giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT theo tiếp cận giá trị và kỹ năng sống

4 Giả thuyết khoa học

Giáo dục tính trách nhiệm cho học sinh THPT là nhiệm vụ quan trọng, nhưng trong thực tiễn giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT còn rất nhiều hạn chế do nhiều nguyên nhân khác nhau Nếu giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT bằng các tác động giáo dục đồng bộ trong đó chú trọng đến giáo dục giá trị trách nhiệm cho HS đảm bảo cơ chế chuyển giá trị khách quan thành giá trị cá nhân, giáo dục kỹ năng ra quyết định có trách nhiệm và giáo dục kỹ năng đảm nhận trách nhiệm trong mọi tình huống cho HS bằng các con đường giáo dục đa dạng và có sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng thì sẽ nâng cao hiệu quả giáo dục tính trách nhiệm cho HS

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Xây dựng cơ sở lý luận về giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT theo tiếp cận giá trị và kỹ năng sống

5.2 Tìm hiểu thực trạng giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT theo tiếp cận giá trị và kỹ năng sống

5.3 Đề xuất biện pháp nâng cao hiệu quả giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT theo tiếp cận giá trị và kỹ năng sống

5.4 Thực nghiệm kiểm chứng tính khả thi của biện pháp đề xuất

6 Phạm vi nghiên cứu

Khảo sát, phân tích, đánh giá thực trạng về tính trách nhiệm của HS THPT và giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT thông qua 6 trường THPT ở 3 tỉnh: Hà Nội, Thừa Thiên Huế, Đồng Nai

Tiến hành thực nghiệm tại 2 trường: THPT Xuân Lộc, Đồng Nai; THPT Trấn Biên, Đồng Nai

Qui mô khảo sát bao gồm: 402 CBQL + GV, 30 CMHS và 437 HS

7 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp luận

7.1.1 Quan điểm hệ thống

Quá trình giáo dục là một hệ thống trong đó có sự tương tác giữa các yếu tố như: mục tiêu, nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức giáo dục, con đường giáo dục, lực lượng tham gia Theo quan điểm hệ thống, nghiên cứu giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT cần đảm bảo mối quan hệ biện chứng giữa các thành tố này

7.1.2 Quan điểm hoạt động

Nhân cách được đánh giá thông qua hoạt động Từ đó, HS chiếm lĩnh được các giá trị văn hóa xã hội và thể hiện các giá trị đó trong cuộc sống Việc xây dựng các biện pháp giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT cần phải dựa trên các hoạt động trải nghiệm có tính đa dạng, phù hợp với đặc điểm tâm lý, nhu cầu, hoạt động học tập của HS và đảm bảo cơ chế trải nghiệm trong giáo dục tính trách nhiệm

7.1.3 Tiếp cận phức hợp, đồng bộ

Mặc dù tiếp cận giá trị và KNS là cốt lõi trong luận án này, nhưng cần phải kết hợp với tiếp cận phức hợp để tiến hành giáo dục tính trách nhiệm thông qua mọi hoạt động trong nhà trường và tiếp cận đồng bộ thể hiện không chỉ nhà trường tiến hành giáo dục tính trách nhiệm mà còn phải phối hợp chặt chẽ với gia đình và cộng đồng

7.2 Phương pháp nghiên cứu

7.2.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận

Phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa, so sánh đối chiếu những kết quả nghiên cứu các công trình khoa học đã có trong và ngoài nước, các văn bản, chỉ thị, nghị quyết của Đảng và Nhà nước nhằm xây dựng các khái niệm công cụ và làm cơ sở lý luận cho vấn đề nghiên cứu

7.2.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Hồi cứu và phân tích kết quả nghiên cứu thứ cấp: Đánh giá về tính trách

nhiệm và giáo dục tính trách nhiệm

- Phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi: Phương pháp được thực hiện nhằm

thu thập thông tin về thực trạng tính trách nhiệm của HS và thực trạng giáo dục tính trách nhiệm cho HS ở các trường THPT hiện nay Đối tượng điều tra: CBQL, GV,

HS, CMHS

- Phương pháp phỏng vấn nhóm/ cá nhân: Phương pháp được thực hiện nhằm

tìm hiểu về tính trách nhiệm của học sinh THPT hiện nay, thực trạng việc giáo dục tính trách nhiệm cho học sinh Đối tượng khảo sát: CBQL, GV, HS, CMHS

- Phương pháp quan sát: Hành vi của HS trong tình huống cụ thể

- Phương pháp thực nghiệm: Nhằm đánh giá mức độ khả thi, hiệu quả của

các biện pháp đề xuất

7.2.3 Phương pháp bổ trợ

- Phương pháp chuyên gia: Tổ chức thảo luận lấy ý kiến của các chuyên gia

về một số kết quả nghiên cứu lý luận và thực tiễn Phương pháp cũng được sử dụng

để đánh giá tính khả thi của việc giáo dục tính trách nhiệm cho học sinh THPT

- Vận dụng phương pháp thống kê toán học: Sử dụng phần mềm SPSS để xử

lý số liệu điều tra, khảo sát,

8 Luận điểm bảo vệ

 Tính trách nhiệm vừa là phẩm chất vừa là năng lực thể hiện trách nhiệm

cá nhân

 Giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT cần phải tiếp cận giá trị và KNS thì mới bền vững Có thể sử dụng giờ sinh hoạt lớp để tổ chức giáo dục giá trị trách nhiệm, kĩ năng ra quyết định có trách nhiệm và kĩ năng đảm nhận trách nhiệm cho

HS THPT, bởi vì cách làm này sẽ làm cho HS không chỉ tin vào giá trị trách nhiệm,

mà còn có năng lực thể hiện giá trị trách nhiệm trong các tình huống phải ra quyết định và đảm nhận trách nhiệm

 Giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT theo tiếp cận giá trị và KNS là cốt lõi, đồng thời cần kết hợp với các cách tiếp cận phức hợp và đồng bộ thì mới hiệu quả Để tính trách nhiệm của HS phát triển bền vững thì cần tận dụng tất cả các con đường giáo dục: Thông qua giờ sinh hoạt lớp, thông qua dạy học, hoạt động trải nghiệm, kỷ luật tích cực thực hiện nội quy trường, lớp, đồng thời cần đảm bảo sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng để tạo cơ hội cho HS cũng

cố niềm tin vào giá trị trách nhiệm và rèn luyện kỹ năng thể hiện tính trách nhiệm -

đó cũng chính là thể hiện tiếp cận giá trị và KNS

 Có thể sử dụng giờ sinh hoạt lớp để tổ chức giáo dục giá trị trách nhiệm, kỹ năng ra quyết định có trách nhiệm và kỹ năng đảm nhận trách nhiệm cho HS THPT

9 Đóng góp mới của luận án

 Về lý luận: Góp phần làm sáng tỏ lý luận về giáo dục tính trách nhiệm cho

HS THPT nói chung và giáo dục tính trách nhiệm theo tiếp cận giá trị và kỹ năng sống nói riêng Ngoài việc kế thừa lý luận giáo dục theo tiếp cận hệ thống cấu trúc, theo tiếp cận phức hợp và đồng bộ trong tiến trình giáo dục, tác giả còn vận dụng cách tiếp cận giá trị và KNS trong giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT nhằm đảm bảo cho các em được trải nghiệm, đánh giá, lựa chọn giá trị để có niềm tin sống

phải có trách nhiệm, ra quyết định có trách nhiệm và kỹ năng đảm nhận trách nhiệm hiệu quả

 Về thực tiễn:

- Khảo sát, đánh giá được thực trạng tính trách nhiệm của HS THPT và quá trình giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT hiện nay Kết quả khảo sát thực trạng tính trách nhiệm của HS THPT và giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT cho thấy phải thay đổi cách thức giáo dục tính trách nhiệm cho học sinh Từ cách làm giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT thiên về giáo điều, truyền thông nâng cao nhận thức cho các em, chuyển sang tổ chức cho HS được trải nghiệm, biết cách ra quyết định

có trách nhiệm và kỹ năng đảm nhận trách nhiệm… khi đó mới rút ngắn được khoảng cách giữa nhận thức và hành vi của HS

- Đề xuất một số biện pháp giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT, trong đó biện pháp giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT theo tiếp cận giá trị và kĩ năng sống là biện pháp cốt lõi, kết hợp với tiếp cận đồng bộ và phức hợp để giáo dục tính trách nhiệm cho các em có kết quả và bền vững Các trường THPT có thể vận dụng các biện pháp này để thay đổi phương thức giáo dục tính trách nhiệm nhằm cải thiện kết quả giáo dục tính trách nhiệm cho học sinh THPT

- Kết quả nghiên cứu của luận án có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho CBQL, GV các trường THPT, nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Giáo dục học

10 Cấu trúc, bố cục của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Kiến nghị, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, luận án được chia thành 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT theo tiếp

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIÁO DỤC TÍNH TRÁCH NHIỆM CHO

HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO TIẾP CẬN

GIÁ TRỊ VÀ KỸ NĂNG SỐNG

1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề

1.1.1 Những nghiên cứu về trách nhiệm

Tính trách nhiệm được nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau như xã hội học, luật học, đạo đức học, tâm lý học, giáo dục học Việc tìm hiểu chung về tính trách nhiệm trong và ngoài nước giúp khái quát hóa được vấn đề nghiên cứu; qua đó

kế thừa được những luận điểm giá trị cũng như chỉ ra những hạn chế trong cách tiếp cận trước đây, từ đó định hướng xây dựng các luận điểm và phương pháp luận mới

để giải quyết thực trạng tính trách nhiệm của HS THPT hiện nay

1.1.1.1 Những nghiên cứu trên thế giới

Ở công trình nghiên cứu “Khía cạnh tâm lý - xã hội của tính trách nhiệm trong hoạt động của chuyên gia” của A.L.Xlôbốtxky [91], thái độ trách nhiệm được xem là phạm trù xã hội học Theo ông, để điều chỉnh hành vi xã hội, tham gia vào nhiều mối quan hệ xã hội, thay đổi các mối quan hệ xã hội đều phải phụ thuộc vào thái độ trách nhiệm

Trong công trình nghiên cứu “Tâm lý học trách nhiệm” của K.Muzdưbaép [70], ông đã nghiên cứu về thái độ trách nhiệm trong lao động chung Kết quả nghiên cứu cho thấy, đánh giá về sự nhận thức thái độ trách nhiệm phụ thuộc vào mức độ phát triển của tập thể, của tổ chức lao động Xét ở góc độ cá nhân, thái độ trách nhiệm gắn liền với hành động Thông qua hành động, chúng ta có thể đánh giá được ý thức chấp hành

và ý thức trách nhiệm của cá nhân Nếu được kiểm tra thường xuyên, các hoạt động của học sinh sẽ dần đáp ứng được với mục tiêu đã đề ra

Năm 1944, nhà tâm lý học xã hội F.Heider cho rằng vấn đề trách nhiệm là vấn

đề đánh giá hành vi

Theo các nhà nghiên cứu tâm lý học, các tác giả chỉ nghiên cứu sâu về thái độ trách nhiệm và xem thái độ trách nhiệm như một phẩm chất nhân cách của con người Các nhà nghiên cứu tâm lý học Xô Viết đã tập trung nghiên cứu về giáo dục thái độ trách nhiệm cho các lứa tuổi khác nhau, nghiên cứu về thái độ trách nhiệm như một hiện tượng tâm lý xã hội và hình thành thái độ trách nhiệm trong hoạt động nói chung

và trong lao động nói riêng (được trình bày trong mục 2 - Giáo dục thái độ trách

nhiệm)

Các công trình nghiên cứu như: “Sự hình thành thái độ trách nhiệm ở trẻ 6 -

7 tuổi Hình thành mối quan hệ tương tác tập thể ở trẻ mẫu giáo” của nhà tâm lý Xô Viết K.A.Klimôva [81] và “Vấn đề nghiên cứu thái độ trách nhiệm đối với những nhiệm vụ xã hội giao phó” của nhà tâm lý L.X.Xlavina [87] đã tập trung nghiên cứu

về những điều kiện cơ bản và những phương thức hình thành thái độ trách nhiệm ở lứa tuổi nhỏ Nghiên cứu của M.N.Chen [92] đã nghiên cứu về việc hình thành thái

độ trách nhiệm ở lứa tuổi thiếu niên thông qua việc hoạt động công ích Ông cho rằng động cơ và mức độ tri thức là những yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành thái độ trách nhiệm

Trong luận án tiến sĩ: “Trách nhiệm đạo đức - một phẩm chất nhân cách” của

nhà tâm lý T.G.Gaevaia [77] nghiên cứu về quy luật chung của sự hình thành trách nhiệm đạo đức cho học sinh Theo tác giả, trách nhiệm đạo đức bao gồm hai thành tố: Thành tố chủ quan và thành tố hành vi Thành tố chủ quan bao gồm nhận thức và động cơ Học sinh phải nhận thức được về việc bản thân mình phải hòa nhập với xã hội, phải cùng tham gia các công việc chung với những người khác, phải hiểu được

sự tồn tại của bản thân không thể tách rời cuộc sống Thành tố hành vi gắn liền với tính vị tha Ngoài ra, ông còn phát hiện được thời kỳ hình thành thái độ đạo đức, tác động giáo dục nhân cách cho học sinh sẽ phụ thuộc vào tâm sinh lý từng độ tuổi

Trong cuốn sách: “Ghi công trách nhiệm cho các nhóm vì sự thành công và

thất bại của nhóm bởi các tác động giữa các nhóm” của V.X.Arépp [76], ông cho

rằng, đánh giá thái độ trách nhiệm của học sinh không phải ở góc độ hành vi cá nhân

mà là của nhóm Trong nghiên cứu của ông, nhóm là chủ thể của hành vi trách nhiệm Nhóm có thể nhận hoặc không nhận trách nhiệm về mình do nhiều nguyên nhân khác nhau Tác giả cho rằng, sự thành công của nhóm là do những yếu tố nội tại, còn sự thất bại của nhóm là do những yếu tố bên ngoài liên quan đến nhóm này

Trong cuốn sách “Việc quy trách nhiệm đối với những thành công và thất bại

trong những nhóm trình độ phát triển khác nhau” [89], "Việc quy trách nhiệm và nhận trách nhiệm trong những điều kiện của tập thể lớp" [79] của I.A.Sukhinxkaia

cho rằng thái độ trách nhiệm là một hiện tượng quan hệ liên nhân cách, nhấn mạnh tính xã hội trong phẩm chất này Tính xã hội xuất hiện khi một con người có trách

nhiệm với hành vi của mình trước xã hội Kết quả nghiên cứu cho rằng, mức độ phát triển của nhóm càng cao thì hành vi trách nhiệm mang tính khách quan càng cao

1.1.1.2 Những nghiên cứu trong nước

Ở nước ta, nghiên cứu tính trách nhiệm hạn chế, dưới đây là một số nghiên cứu hướng đến tính trách nhiệm cá nhân, xã hội:

• Tác giả Nguyễn Đình Hòa Tính cho rằng trách nhiệm xã hội của cá nhân

trong bài viết “Nâng cao trách nhiệm xã hội của cá nhân trong điều kiện kinh tế thị

trường ở Việt Nam hiện nay”, được quan niệm như là nghĩa vụ phải gánh vác, thực

hiện; là cái buộc phải làm, không những phải làm mà phải làm tốt dưới sự giám sát

của người khác; nó được thể hiện ở khía cạnh quan hệ (với cộng đồng và xã hội) và tính chất (trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội như: thực thi pháp luật, bảo vệ môi

trường, tiêu dùng an toàn, thực phẩm ) và được xét trong quy phạm pháp luật và

đạo đức đối với hành vi xã hội của cá nhân đó

• Bên cạnh đó, tác giả Nguyễn Văn Phúc, trong bài viết “Trách nhiệm của con

người trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay” cho rằng, trách nhiệm

là phẩm chất xã hội của con người, trách nhiệm được hình thành trong quan hệ giữa con người với con người, giữa con người với xã hội; nghĩa là nó có cơ sở trong việc giải quyết các quan hệ lợi ích và chịu sự quy định phát triển xã hội và nhân cách

• Từ góc độ của doanh nghiệp, tính trách nhiệm xã hội được hiểu là bổn phận

quan trọng của doanh nghiệp đó với môi trường đời sống con người (cả môi trường

tự nhiên lẫn môi trường xã hội) để hướng đến phát triển bền vững và an sinh xã hội

ổn định; có nhiều hội thảo được tổ chức dựa vào tinh thần đó để thúc đẩy sự quan tâm nhiều hơn của doanh nghiệp đối với cộng đồng xã hội, ví dụ như:

• Viện Triết học - Viện khoa học xã hội Việt Nam (VASS) tổ chức hội thảo

"Công bằng xã hội, trách nhiệm xã hội và đoàn kết xã hội" năm 2008 và “Trách nhiệm xã hội trong điều kiện kinh tế thị trường” năm 2010;

• Hội thảo trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trước thềm hội nhập, do Hiệp hội Da giầy và Dệt may tổ chức (3/2005);

• Hội thảo trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp hướng tới sự phát triển bền vững, do Phòng Công nghiệp Việt Nam phối hợp với Bộ Công thương, Bộ Lao động Thương binh và Xã hội tổ chức năm 2005;

• Hội thảo trách nhiệm xã hội doanh nghiệp, thương mại công bằng và các tiêu chuẩn, do Sở Kế hoạch và Đầu tư Hà Nội phối hợp với Phòng Thương mại châu Âu

tổ chức năm 2007;

Như vậy, trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp vừa có tính tự ý thức vừa có tính bắt buộc tuân thủ luật pháp và cũng là quyền lợi, điều kiện thúc đẩy sự phát triển bền vững của chính doanh nghiệp đó; nó quy định các nguyên tắc hành xử rõ ràng thể hiện trong chuẩn ISO 26000 mà cá nhân cùng với tập thể doanh nghiệp đó phải tuân thủ các cam kết, quy định và đồng thời điều chỉnh thái độ và hành xử thông qua

sự giám sát của các bên tham gia nhằm đạt được tương quan lợi ích giữa cá nhân, tập thể và xã hội; đây là cơ sở nền tảng cho sự phát triển bền vững của doanh nghiệp trong xu thế hiện nay

Tổng hợp các nghiên cứu trong nước và ngoài nước ở trên về tính trách nhiệm cho thấy một số đặc điểm sau:

• Trách nhiệm được hình thành trên cơ sở của sự hiểu biết, niềm tin giá trị và thể hiện bằng thái độ, hành vi được thúc đẩy bởi động cơ; và được hình thành từ môi trường và hoạt động cụ thể của cá nhân

• Các nhà tâm lý học, giáo dục học tập trung nghiên cứu về những điều kiện, con đường, phương tiện và những phương thức hình thành thái độ trách nhiệm cho học sinh; nhấn mạnh vai trò của trải nghiệm thực tiễn, hoạt động cá nhân chuyển hóa những kiến thức về giá trị xã hội vào ý thức của các em kết hợp với động cơ của hành

vi và phải mang lại ý nghĩa riêng đối với HS như là một nhiệm vụ gắn liền với bản thân Điều này làm cơ sở để xây dựng các nguyên tắc cần phải tuân thủ khi giáo dục

tính trách nhiệm (sẽ được trình bày chi tiết trong phần cơ sở lý luận, phương pháp

luận)

1.1.2 Những nghiên cứu liên quan đến giáo dục tính trách nhiệm

1.1.2.1 Những nghiên cứu trên thế giới

Về giáo dục thái độ trách nhiệm, từ nền tảng triết lý, đạo đức học nêu trên,

các nhà tâm lý, giáo dục hướng đến việc nghiên cứu giáo dục ý thức và thái độ trách nhiệm như là hợp phần của việc hình thành và phát triển nhân cách con người Các nhà nghiên cứu tâm lý học Xô Viết đã tập trung nghiên cứu về giáo dục thái độ trách nhiệm cho các lứa tuổi khác nhau, nghiên cứu về thái độ trách nhiệm như một hiện tượng tâm lý xã hội và hình thành thái độ trách nhiệm trong hoạt động nói chung và trong lao động nói riêng

Theo lứa tuổi, trước hết phải kể đến các công trình nghiên cứu như: “Sự hình

thành thái độ trách nhiệm ở trẻ 6 - 7 tuổi Hình thành mối quan hệ tương tác tập thể

ở trẻ mẫu giáo” của nhà tâm lý Xô Viết K.A.Klimôva [81] và "Vấn đề nghiên cứu thái độ trách nhiệm đối với những nhiệm vụ xã hội giao phó" của nhà tâm lý

L.X.Xlavina [87] đã tập trung nghiên cứu về những điều kiện cơ bản và những phương thức hình thành thái độ trách nhiệm ở lứa tuổi nhỏ

Nghiên cứu của M.N.Chen [92] nghiên cứu về việc hình thành thái độ trách nhiệm ở lứa tuổi thiếu niên thông qua việc hoạt động công ích Ông cho rằng động

cơ và mức độ tri thức là những yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành thái độ trách nhiệm

Các công trình nghiên cứu của các nhà giáo dục học như: “Giáo dục thái độ

trách nhiệm cho học sinh ở nhà trường Xô Viết” của nhà nghiên cứu L.B.Ichensôn

[79], “Giáo dục thái độ trách nhiệm cho học sinh cuối cấp” của tác giả Z.E.Zavatxkaia [78], “Những điều kiện sư phạm của việc giáo dục thái độ trách

nhiệm cho học sinh cuối cấp” (mối quan hệ giữa dạy học, giáo dục và sự phát triển ở

lứa tuổi thanh niên) của tác giả A.M.Kolenô-va [81], “Những con đường cơ bản giáo

dục tính trách nhiệm ở học sinh cuối cấp trong hoạt động tổ chức Đoàn Comxomôn”

của tác giả K.D.Murai [84]

Nghiên cứu về “Giáo dục cho học sinh cuối cấp thái độ xã hội đối với những

nghĩa vụ xã hội” của tác giả IU.P.Xôcônnhicốp [88], tác giả đã nghiên cứu về những

điều kiện sư phạm, con đường và phương tiện giáo dục thái độ trách nhiệm cho học sinh lớn

Trong luận án tiến sĩ khoa học tâm lý, “Hình thành tính trách nhiệm cho học

sinh thông qua hình thức trực nhật lớp” của tác giả T.V.Marôaki-na [85] nghiên cứu

thái độ bên trong ở học sinh nhỏ và thiếu niên Để hình thành thái độ trách nhiệm, các tác giả này cho rằng cần phải tổ chức cho HS một cuộc sống chung, tạo những giá trị tích cực cho tất cả các em được trải nghiệm Tác giả cũng đã tổ chức thực nghiệm phát hiện và hình thành thái độ trách nhiệm bằng hoạt động cụ thể như trực nhật lớp, kết quả là xác định được những chỉ số, tiêu chuẩn của thái độ trách nhiệm, đồng thời nhận biết được sự khác nhau cơ bản trong việc hình thành thái độ trách nhiệm theo từng độ tuổi khác nhau của HS

Ngoài ra, còn có các công trình nghiên cứu về thái độ trách nhiệm như: “Vấn

đề giáo dục trong nhà trường Xô Viết” của A.C.Macarencô [82] Theo ông, để hình

thành được thái độ trách nhiệm cho học sinh phải cho các em cùng hoạt động tập thể, bởi vì tập thể được coi là một phương tiện và điều kiện để giáo dục thái độ trách nhiệm, ngoài ra tập thể còn được xem như một cấu trúc xã hội gồm những tổ chức có các nguyên tắc và nghĩa vụ nhất định

Như vậy, qua các công trình nghiên cứu trên có thể thấy:

• Giáo dục thái độ trách nhiệm cho HS ở mọi lứa tuổi từ trẻ nhỏ đến thiếu

niên và HS cuối cấp phổ thông đều đã được quan tâm nghiên cứu

• Giáo dục thái độ trách nhiệm thông qua những hoạt động cụ thể như lao

động, hoạt động tập thể, hoạt động công ích, hoạt động Đoàn đã được đi sâu nghiên cứu

• Ngoài ra các con đường, các điều kiện, các yếu tố ảnh hưởng đến giáo dục

thái độ trách nhiệm cũng đã được đề cập trong những nghiên cứu này

Về giáo dục hành vi trách nhiệm, những nghiên cứu về giáo dục hành vi trách

nhiệm có ít hơn những nghiên cứu về giáo dục thái độ, ý thức trách nhiệm

Tác giả V.M.Pítxkun nghiên cứu: “Những điều kiện tâm lý của việc hình thành

hành vi trách nhiệm của học sinh cuối cấp” [86] Tác giả nghiên cứu những điều kiện

quy định sự hình thành nhân cách và ý nghĩa của những điều kiện đó đối với sự phát triển thái độ trách nhiệm của học sinh Tác giả đã khẳng định rằng, sự hình thành hành vi trách nhiệm của học sinh lớn là phải chuyển hóa những kiến thức về giá trị

xã hội vào ý thức của các em kết hợp với động cơ của hành vi và ý nghĩa riêng đối với các em là nhận cho mình một nhiệm vụ Đây là một luận điểm có thể kế thừa và

có thể suy ra rằng, muốn giáo dục hành vi trách nhiệm cho HS không chỉ dừng ở những hiểu biết của các em mà phải chuyển giá trị trách nhiệm khách quan của xã hội thành ý thức của cá nhân và có ý nghĩa đối với cá nhân, tạo thành nhu cầu, động

cơ hành động, hành vi có trách nhiệm

1.1.2.2 Những nghiên cứu trong nước

Ở nước ta, các nghiên cứu chuyên biệt về tính trách nhiệm còn ít được đề cập tới, đa phần hướng đến phẩm chất, giá trị và kỹ năng sống một cách chung nhất, không tách biệt cũng như xác định tính giá trị hay sự ảnh hưởng của chúng với nhau các nghiên cứu quan tâm xem xét tính trách nhiệm cá nhân và xã hội đặt trong tương quan quyền lợi giữa các bên, dưới sự giám sát và quy định của pháp luật trong bối cảnh tác động xã hội hiện nay;

Về thái độ trách nhiệm, nghiên cứu hiếm hoi từ góc độ tâm lý nhân cách của

Nghiêm Thị Phiến (1991) “Những điều kiện tâm lý sư phạm của việc hình thành thái

độ trách nhiệm ở học sinh thiếu niên trong hoạt động học tập và hoạt động ngoài giờ lên lớp” cho rằng thái độ trách nhiệm là một thuộc tính phức hợp của nhân cách con

người; được xem là phẩm chất đạo đức của nhân cách và là cơ sở cho sự nhất trí của

cá nhân với những đòi hỏi về giá trị tinh thần, những nguyên tắc đạo đức và những

nguyên tắc chính trị xã hội Thái độ trách nhiệm được cấu tạo nên từ 3 yếu tố: nhận

thức, động cơ và hành vi Mức độ phát triển của từng yếu tố và sự liên kết lẫn nhau

giữa chúng là đặc trưng của mức độ hình thành thái độ trách nhiệm

Nghiên cứu này tách biệt riêng thái độ trách nhiệm và từ đó xác định tính cấu trúc của nó; tuy nhiên chúng ta thấy rằng phẩm chất nhân cách có cấu trúc chung

(trong đó động cơ được xem là nhân tố trọng tâm để thúc đẩy và phát triển nhân cách) và hình thành các giá trị xã hội trong đó có tính trách nhiệm; nghĩa là không

nên bóc tách tính trách nhiệm ra xem như đối tượng; bởi nó thuộc phẩm chất nhân cách và chỉ khi trong các điều kiện, hoàn cảnh cụ thể thì các đặc điểm tâm lý này sẽ đạt được giá trị trách nhiệm như một giá trị xã hội được đánh giá qua biểu hiện thái

độ và hành vi người đó Đó là cách tiếp cận có tính hệ thống, phù hợp cấu trúc và sự

phát triển nhân cách [36]

Về nguyên tắc giáo dục tính trách nhiệm, như đã đề cập ở trên, nghiên cứu

giáo dục tính trách nhiệm ở nước ta không có sự tách biệt mà được xem như phần nội dung trong tổng thể, hệ thống giáo dục giá trị sống, kỹ năng sống; và các nguyên tắc giáo dục tính trách nhiệm được xác định như sau:

• Nguyên tắc thiết lập, tạo dựng bầu không khí giá trị LVEP [7, 34-37] có ý nghĩa quan trọng, bởi chỉ khi cá nhân người học cảm nhận được sự an toàn, sự cảm thông, giúp đỡ thì tiến trình giáo dục GTS, KNS mới dễ dàng tiếp nhận, mới dễ dàng chuyển biến trong hành trình phát triển bản thân mình

• Trong tiến trình giáo dục kỹ năng sống cần tuân thủ các nguyên tắc giáo dục dựa vào sự trải nghiệm; qua tương tác giữa chủ thể với người khác và với chính bản thân; và tuân thủ các nguyên tắc thay đổi hành vi [7, 59-64]

Từ đó chúng ta có thể thấy:

• Các nghiên cứu về giáo dục thái độ trách nhiệm hay hành vi trách nhiệm

thực chất đều hướng đến hình thành một phẩm chất nhân cách, một nét tính cách có thể gọi là tính trách nhiệm

• Để giáo dục thái độ trách nhiệm cho HS đều phải gắn với hoạt động, tạo

những giá trị tích cực cho tất cả các em được trải nghiệm

• Để giáo dục hành vi trách nhiệm phải chuyển giá trị trách nhiệm khách quan

của xã hội thành ý thức của cá nhân và có ý nghĩa đối với cá nhân, tạo thành nhu cầu, động cơ hành động, hành vi có trách nhiệm

Về giáo dục tính trách nhiệm theo tiếp cận giá trị và KNS

Ở Việt Nam, nhóm nghiên cứu do Nguyễn Thanh Bình làm chủ nhiệm đề tài

“Tiếp cận giá trị và kĩ năng sống trong xây dựng chương trình hoạt động giáo dục cho học sinh phổ thông trong đổi mới giáo dục sau 2015” Mã số: VI2.1-2013.25

Kết quả nghiên cứu của đề tài thể hiện các nội dung như sau:

 Phân tích mối quan hệ giữa giáo dục giá trị và giáo dục KNS, trong đó giáo dục giá trị làm nền tảng còn giáo dục KNS giúp thể hiện giá trị trong các hành vi, hành động cụ thể mang tính tích cực và xây dựng Để khắc phục cách hiểu và cách làm mang tính siêu hình xem giáo dục giá trị và giáo dục KNS như một phép cộng

cơ học với các nội dung giáo dục đang triển khai trong thực tiễn giáo dục hiện nay, nhóm nghiên cứu đã trình bày và luận cứ về mối quan hệ biện chứng giữa giáo dục giá trị, kĩ năng sống với giáo dục toàn diện Theo đó giáo dục giá trị và giáo dục KNS cần thâm nhập vào toàn bộ quá trình giáo dục toàn diện nhằm để HS có những niềm tin, giá trị và hành vi, thói quen tích cực trong tất cả các phương diện của cuộc sống,

do đó chỉ có thể đạt được nếu dựa trên tiếp cận giáo dục giá trị và KNS

 Trên cơ sở làm sáng tỏ quan niệm thế nào là tiếp cận giá trị và kĩ năng sống, nhóm nghiên cứu đã phác thảo chương trình giáo dục dựa trên tiếp cận giá trị và kĩ

năng sống nhằm hình thành và phát triển 5 năng lực cốt lõi được xác định (Năng lực

phát triển bản thân, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực giao tiếp, năng lực hợp tác, năng lực công dân ) Trong đó tiếp cận giá trị và kĩ năng sống trong xây dựng chương

trình HĐGD cần đảm bảo 2 yêu cầu cơ bản sau:

Thứ nhất, khi thiết kế và tổ chức thực hiện các hoạt động giáo dục cần phải

đảm bảo cơ chế hình thành giá trị (hướng đến hình thành và phát triển niềm tin) và nguyên tắc hình thành KNS (hướng đến hình thành và phát triển hành vi, thói quen tích cực)

Thứ hai, sử dụng các chủ đề giáo dục giá trị, KNS có nội dung trực tiếp hình

thành, phát triển những năng lực cốt lõi cần có ở học sinh phổ thông Giữa giá trị và KNS có mối quan hệ biện chứng với nhau Giá trị được xem là điểm cốt lõi, vì nó dẫn

dắt, mang lại mục đích cho hành vi của một cá nhân Hành động không dựa trên giá trị dẫn đến thiếu nhất quán trong mục đích, hành động KNS chịu sự chi phối của hệ giá trị cá nhân, mặt khác KNS là hiện thực hóa hệ giá trị cá nhân qua biểu hiện của hành động, hành vi, cách ứng xử Việc lựa chọn chủ đề giá trị hay KNS nào phải đảm bảo chúng có nội dung liên quan mật thiết với nhau và cùng hướng đến phát triển năng lực cốt lõi tương ứng

 Nhóm nghiên cứu đã xác định được phương thức tổ chức thực hiện nội dung chương trình HĐGD NGLL dựa trên tiếp cận giá trị và KNS có thể được xem như một lựa chọn trong lĩnh vực “Hoạt động trải nghiệm sáng tạo” (TC3) trong đổi mới giáo dục phổ thông Đồng thời xác định được điều kiện đảm bảo tính khả thi của

chương trình [3]

Liên quan đến giáo dục tính trách nhiệm cho HS dựa trên tiếp cận giá trị và KNS có những công trình sau:

 Đề tài nghiên cứu “Tích hợp giáo dục giá trị và kĩ năng sống cho học sinh

THPT” SPHN-13 -286 do Nguyễn Thanh Bình làm chủ nhiệm đã phân tích làm sáng tỏ

mối quan hệ giữa giá trị và KNS, trên cơ sở đó xác định những giá trị và KNS có thể thiết kế và tổ chức giáo dục tích hợp với nhau để làm tăng hiệu quả giáo dục vừa tiết kiệm thời gian, đảm bảo tính hệ thống, tính toàn vẹn chuyển dịch kiến thức

 Bên cạnh đó còn có những nghiên cứu về kĩ năng ra quyết định có trách nhiệm cho đối tượng là sinh viên đại học Luận án tiến sĩ của Lê Thị Thu Hà về “Giáo dục kỹ năng ra quyết định cho sinh viên đại học”, trong đó có lưu ý khi lựa chọn phương án nào là tối ưu nhất để ra quyết định thì mỗi cá nhân phải dựa vào các nền tảng giá trị: xem điều gì là quan trọng đối với mình, trong đó có giá trị trách nhiệm Khi ra quyết định người ta phải có trách nhiệm đối với bản thân, người khác và cộng đồng

 Ngoài ra, trong Tài liệu tập huấn giáo dục KNS cho trẻ em ở các lứa tuổi tiểu học, THCS và THPT do tác giả Nguyễn Thanh Bình và Lưu Thu Thủy nghiên cứu và biên soạn cho Tổ chức Tầm nhìn Thế giới còn có “Kĩ năng đảm nhận trách nhiệm” với tư cách là một kĩ năng sống Kĩ năng này cũng thể hiện giá trị trách nhiệm của mỗi cá nhân

Như vậy có thể thấy, giáo dục KNS nói chung và giáo dục kĩ năng ra quyết định, kĩ năng đảm nhận trách nhiệm thể hiện rõ giá trị trách nhiệm của con người Đồng thời, những vấn đề trình bày trên cũng khẳng định, để con người có năng lực

thể hiện giá trị trách nhiệm của bản thân có kết quả thì không thể thiếu việc giáo dục các kĩ năng thể hiện giá trị trách nhiệm

Tóm lại, Các nghiên cứu trên hướng đến giáo dục tính trách nhiệm cho người

học đồng thời xác định các yếu tố, điều kiện ảnh hưởng tác động đến việc hình thành

tính trách nhiệm (có thể nhận thấy đó là điều kiện lao động, các tương quan xã hội ở

góc độ bản thân, gia đình, nhà trường, xã hội) và được xem xét góc độ hành vi cá

nhân trong hệ giá trị xã hội (nghĩa là chịu trách nhiệm hành vi với xã hội), điều đó khẳng định rằng tính trách nhiệm nói riêng (các phẩm chất, nhân cách nói chung)

được hình thành trong hoạt động và giao tiếp xã hội của bản thân được đặt trong các hoàn cảnh cụ thể; nó biểu thị ra bên ngoài qua thái độ, hành vi theo mức độ khác nhau

về tính giá trị xã hội

Tuy nhiên các nghiên cứu trên chỉ dừng lại ở mức “làm rõ tương quan của

các yếu tố, điều kiện tác động đến việc hình thành tính trách nhiệm” chưa định hướng

được rõ ràng việc giáo dục tính trách nhiệm ra sao? theo con đường nào? mức độ phát triển thể hiện thế nào? mà có thể thấy rất rõ đó chính là vấn đề trọng yếu để xây dựng quy trình phát triển và hoàn thiện nhân cách cá nhân;

Như vậy từ cách tiếp cận nghiên cứu vấn đề có tính chỉnh thể theo các phương diện thái độ, hành vi và giá trị của giáo dục tính trách nhiệm giúp xác định được rõ định hướng nghiên cứu và qua đó biểu hiện được đặc trưng của nó khi đề xuất biện

pháp giáo dục nâng cao tính trách nhiệm của HS THPT, cụ thể như sau:

• Giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT phải dựa trên việc tổ chức cho các

em được trải nghiệm, đánh giá tầm quan trọng của giá trị trách nhiệm và thể hiện giá trị trách nhiệm thông qua kỹ năng đảm nhận trách nhiệm và kỹ năng ra quyết định có trách nhiệm trong bối cảnh thực tế, phù hợp với đặc điểm lứa tuổi của HS THPT Đây

là luận điểm chính để định hướng cho toàn bộ nghiên cứu xuyên suốt của luận án và qua thực nghiệm minh chứng được tính đúng đắn của quan điểm tiếp cận này khi giáo dục tính trách nhiệm cho HS

• Hơn nữa, việc xác định rõ ràng hành vi tính trách nhiệm được biểu hiện qua

kỹ năng đảm nhận trách nhiệm; ra quyết định và giải quyết vấn đề có trách nhiệm giúp định hướng xây dựng nội dung giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT

• Bên cạnh đó, kế thừa luận điểm giáo dục gắn với hoạt động thực tiễn của HS giúp xác định được nội dung giáo dục tính trách nhiệm gắn liền với hoạt động, giao tiếp của chính đối tượng giáo dục và cụ thể (bản thân, gia đình, nhà trường, cộng

đồng); khẳng định cần có sự phối hợp giữa các lực lượng giáo dục để việc giáo dục tính trách nhiệm đạt hiệu quả cao

• Qua đó cũng xác định được định hướng tạo dựng môi trường giáo dục KNS theo các nguyên tắc (an toàn, tương tác, trải nghiệm theo tinh thần tiếp cận giá trị, KNS); đây được xem như yếu tố cơ bản trong giáo dục tính trách nhiệm nói riêng và giáo dục giá trị, kỹ năng sống nói chung

1.2 Các khái niệm công cụ

1.2.1 Trách nhiệm

Cho đến nay có rất nhiều quan niệm về trách nhiệm Qua nghiên cứu tài liệu,

trách nhiệm được hiểu như sau:

Theo Từ điển Tiếng Việt, “trách nhiệm là điều phải làm, phải gánh vác hoặc

phải nhận lấy về mình” [54, tr.1678]

Theo Từ điển Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học, “Trách nhiệm được hiểu là

sự ràng buộc đối với lời nói, hành vi của mình, bảo đảm đúng đắn nếu sai trái thì phải chịu phần hậu quả” [55, tr.1020]

Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam, tập 4, trách nhiệm là khái niệm của ý thức

đạo đức và ý thức pháp luật, nói lên nhân cách con người trong việc thực hiện nghĩa

vụ do xã hội đặt ra cho con người Nội dung vấn đề trách nhiệm đặt ra là: con người hoàn thành và hoàn thành đến mức độ nào, hoặc không hoàn thành những yêu cầu xã

hội đặt ra cho họ [53]

Theo Từ điển Triết học, trách nhiệm là phạm trù đạo đức và luật học phản ánh thái độ đạo đức, pháp luật của cá nhân đối với xã hội (đối với nhân loại nói chung) Thái độ này biểu thị ở sự hoàn thành nghĩa vụ đạo đức của mình và các tiêu chuẩn

pháp luật [53]

Ngày nay trách nhiệm được hiểu không chỉ là khả năng nhận thức về bổn phận,

nghĩa vụ và hậu quả do những hành động của mình đưa lại, mà còn được hiểu rộng

hơn, trách nhiệm - đó là thái độ của cá nhân đối với cộng đồng; Thái độ này biểu thị

ở việc thực thi nghĩa vụ đạo đức và tuân thủ các tiêu chuẩn của luật pháp, tức là tuân thủ các quy định đạo đức và tuân thủ các tiêu chuẩn của luật pháp, mà các cá nhân trong cộng đồng đã thỏa thuận [43]

Trách nhiệm không chỉ là năng lực, ý thức về hậu quả của hành vi, mà còn là bản thân việc thực hiện hành vi đó của chủ thể đối với đối tượng được xem xét tương

quan cá nhân với cộng đồng xã hội [26]; và “Việc thực thi trách nhiệm là cách thức

để con người điều chỉnh hành vi của mình sao cho lợi ích của cá nhân phù hợp với lợi ích của cộng đồng Do đó, có thể nói trách nhiệm là phương tiện để con người kích thích hay kiềm chế hành động của mình theo hướng sao cho đạt được sự thống nhất giữa lợi ích của cá nhân với lợi ích của cộng đồng; nó bị quy định bởi những nhu cầu phát triển của đời sống con người và được hình thành trong quá trình điều chỉnh lợi ích giữa người và người” [37, tr.330-331]

Từ những phân tích ở trên, tác giả có thể đi đến kết luận:

Trách nhiệm là bổn phận, nghĩa vụ đối với người khác, nhóm, xã hội mà cá nhân phải thực hiện vì sự phát triển của xã hội, con người, trong đó có từng cá nhân Trong trách nhiệm có sự thống nhất giữa bổn phận, nghĩa vụ và quyền lợi của cá nhân Khi nhận thức được sự tất yếu về trách nhiệm và tự giác thực hiện nó thì cá nhân sẽ tự do Trách nhiệm có mối quan hệ với tự do Nếu không thực hiện thì sẽ phải chịu hậu quả Mối quan hệ của cá nhân ngày nay đã được quan niệm mở rộng hơn không chỉ với người khác, nhóm, xã hội, mà còn đối với chính bản thân, với công việc và với cộng đồng

Vì vậy, trong luận án này, tác giả quan niệm: Trách nhiệm của HS được hiểu

là HS ý thức được bổn phận, nghĩa vụ và hậu quả những hành động của mình đối với nhiệm vụ học tập, trường lớp, với mọi người trong gia đình, với cộng đồng và với cả bản thân, được thể hiện sự cố gắng trong việc làm, hành động, hành vi để tạo sự thay đổi tích cực cho bản thân, gia đình, nhà trường và cộng đồng dựa trên nền tảng tuân thủ các quy định đạo đức và các tiêu chuẩn của luật pháp

1.2.2 Tính trách nhiệm

Theo từ điển Anh Việt online trực tuyến VNDIC.net thì “Tính” là đặc trưng tâm lý của từng người trong việc đối xử với xã hội và sự vật bên ngoài “Tính” còn xem là một thói quen do tập nhiễm lâu ngày mà có, “Tính” là tính chất, là

phẩm chất

Ngoài ra, “Tính” có nghĩa là tính cách, là tổ hợp những đặc tính bền vững của

nhân cách được hình thành và biểu hiện trong hoạt động giao tiếp, quy định những phương thức đặc thù cho phương thức hành vi, hoạt động cá nhân [25]

Giáo dục ý thức (tinh thần, thái độ) trách nhiệm như một phẩm chất nội tại là một

đòi hỏi trong sự hình thành nhân cách cá nhân [53, tr.453] Theo đó, tính trách nhiệm

thực chất là phẩm chất trách nhiệm, là một phẩm chất nhân cách của con người

Do đó, người có trách nhiệm (Responsible being) có thể xem là người có tính trách nhiệm hoặc là người có phẩm chất trách nhiệm

Trong đó, phẩm chất có thể bao gồm: phẩm chất xã hội (thế giới quan, niềm tin,

lý tưởng, lập trường, thái độ); phẩm chất cá nhân (đạo đức, tư cách ), phẩm chất ý chí

- tính cách (tính mục đích, tính ý chí, tính trách nhiệm ) và cung cách ứng xử (tính khí, tác phong ) [22, tr.63] Như vậy, tính trách nhiệm được xem là một phẩm chất thuộc nhóm PC ý chí- tính cách và là một nhóm PC thuộc PC cá nhân

Các yếu tố thành phần của phẩm chất đã được xác định trong lí luận giáo dục bao gồm: nhận thức, thái độ và hành vi

Ngoài ra, cũng có cách tiếp cận khác chú trọng đến kết quả của hành động có trách nhiệm thì có thể xem trách nhiệm như năng lực; trong luận án này tác giả xem tính trách nhiệm còn hàm chứa cả kĩ năng đảm nhận trách nhiệm, do đó tính trách nhiệm không chỉ là phẩm chất nhân cách, mà còn thể hiện năng lực Hiện nay, trong khoa học có xu hướng xem xét phẩm chất và năng lực có mối quan hệ không tách rời

và còn hàm chứa lẫn nhau

Xem xét khía cạnh năng lực của tính trách nhiệm: thành phần cấu trúc của năng lực theo quan niệm tổng hợp cũng bao gồm tri thức, thái độ và hành vi Như vậy các thành tố cấu trúc tạo nên phẩm chất hay năng lực là thống nhất

Từ đó có thể kết luận, tính trách nhiệm có các yếu tố hợp phần là: nhận thức, thái độ và hành vi; ba mặt cơ bản này có quan hệ qua lại và tác động ảnh hưởng lẫn

nhau, nhận thức là cơ sở cho hành động, thái độ Thái độ là động lực cho nhận thức

và hành động Hành động là nơi hình thành, biểu hiện của nhận thức, thái độ con

người và cuối cùng thể hiện ra bên ngoài là việc làm, hành vi (được thể hiện qua ý

thức, niềm tin, tình cảm đối với giá trị, chuẩn mực, từ đó có nhu cầu, động cơ thực hiện hành vi và cần có các điều kiện như ý chí, kỹ năng thực hiện hành vi bởi vì tri thức đạo đức soi sáng con đường dẫn đến mục đích của hành vi đạo đức, tình cảm đạo đức, thiện chí đạo đức phát động mọi sức mạnh vật chất và tinh thần của con người, yếu tố làm cho ý thức đạo đức được thể hiện trong hành vi đạo đức là thói quen đạo đức) Hành vi củng cố thêm thái độ và làm sâu sắc hơn nhận thức

Tóm lại, theo tác giả, tính trách nhiệm vừa thể hiện phẩm chất vừa thể hiện

năng lực của con người

Tính trách nhiệm là phẩm chất khi cá nhân hiểu được trách nhiệm là gì và nhận thức được tầm quan trọng của trách nhiệm, và thực hiện hành vi, hành động

phù hợp với bổn phận, nghĩa vụ của bản thân- nghĩa là thể hiện sự thống nhất giữa nhận thức, thái độ và hành vi

Tính trách nhiệm còn thể hiện năng lực khi cá nhân hiểu về trách nhiệm ý nghĩa/ tầm quan trọng của trách nhiệm, thái độ tự giác, sẵn sàng thực hiện bổn phận,

nghĩa vụ, thực hiện được các hành động, hành vi thể hiện bổn phận, nghĩa vụ có kết quả

Như vậy, khi xem tính trách nhiệm với tư cách là phẩm chất chỉ dừng ở cá

nhân đó có thể hiện hành động, hành vi có trách nhiệm hay không? còn khi xem tính trách nhiệm với tư cách là năng lực thì còn cần phải xem xét thêm hành động, hành

vi có trách nhiệm đó có đạt được kết quả mong muốn hay không?

Tính trách nhiệm của HS thể hiện bổn phận, nghĩa vụ về các phương diện: với bản thân, với gia đình, nhà trường và cộng đồng (địa phương, quốc gia, toàn cầu)

1.2.3 Giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT

Giáo dục là một quá trình tác động có ý thức của nhà giáo dục đến người được giáo dục bằng những nội dung, phương pháp phù hợp để đạt mục đích giáo dục và giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT là một quá trình toàn vẹn Theo tiếp cận hệ thống cấu trúc, quá trình đó bao gồm các thành tố mục tiêu giáo dục, nội dung giáo dục, phương pháp giáo dục, phương tiện giáo dục, con đường giáo dục, nhà giáo dục, HS THPT, môi trường giáo dục và kết quả giáo dục Các thành tố này có mối quan hệ chặt chẽ và chế ước lẫn nhau Như vậy, giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT là một quá trình tác động có ý thức của nhà giáo dục đến học sinh bằng những nội dung giáo dục tính trách nhiệm, phương pháp giáo dục tính trách nhiệm để đạt được mục đích giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT, có nghĩa là phải giúp HS nhận thức được bản chất của trách nhiệm

và các biểu hiện của trách nhiệm; giúp HS tin rằng: trách nhiệm là nền tảng đạo đức, pháp luật mà con người sống trong xã hội phải có, từ đó các em có động lực, tự giác thực hiện các bổn phận, nghĩa vụ của bản thân; giúp HS ra quyết định có trách nhiệm và kỹ năng đảm nhận trách nhiệm trong mọi tình huống đạt hiệu quả

1.2.4 Tiếp cận giá trị và kĩ năng sống

1.2.4.1 Tiếp cận là gì?

Theo từ điển Oxford, cách tiếp cận (approach) được hiểu theo các nghĩa sau

đây: (1) Một cách, hoặc cách thức để xử lí vấn đề; (2) Một đề xuất, đề nghị ban đầu;

(3) Hành động đến gần

Trong nghiên cứu này, tiếp cận được dùng theo nghĩa thứ nhất, nghĩa là cách thức để giáo dục tính trách nhiệm cho học sinh THPT

1.2.4.2 Tiếp cận giá trị và KNS

Để giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT theo tiếp cận giá trị và kĩ năng sống cần dựa trên:

• Giáo dục giá trị trách nhiệm và tuân thủ cơ chế hình thành giá trị để hình

thành niềm tin vào giá trị trách nhiệm và niềm tin đó sẽ định hướng cho hành động, hành vi có trách nhiệm

Khi thiết kế và tổ chức giáo dục giá trị trách nhiệm cho HS cần đảm bảo cơ chế hình thành giá trị (GT) theo các cấp độ sau:

 Cấp độ nhận thức được thể hiện qua:

- Mức độ biết: ở mức độ giới hạn về các khái niệm, các sự kiện và thuật ngữ

- Mức độ hiểu: hiểu sâu bản chất của GT để có thể thể hiện bằng hành vi

phù hợp

 Cấp độ tình cảm: GT được nội tâm hóa và tích hợp với hệ thống vốn kinh

nghiệm đã có để trở thành tài sản riêng của mỗi cá nhân Ở đây, cần đảm bảo các giá trị được cá nhân đánh giá, lựa chọn tự nguyện qua kinh nghiệm, được suy ngẫm, và được khẳng định, được nuôi dưỡng trở thành động cơ của hành vi, mục tiêu và lí tưởng của cuộc sống

 Cấp độ hành động: Các giá trị được nội tâm hóa phát huy vai trò định hướng

cho hành vi; từ đó, giá trị được thể hiện qua hành vi của cá nhân Đây chính

là bước ứng dụng giá trị vào thực tế

Các bước như vậy đã giúp chuyển những hiểu biết của con người (qua cấp độ nhận thức) đến thái độ, giá trị (qua trải nghiệm, đánh giá, lựa chọn giá trị) và định

hướng hành động thực tiễn (cần làm gì và làm như thế nào)

• Dựa trên niềm tin vào giá trị trách nhiệm đã được củng cố và phát triển qua chủ đề giáo dục giá trị trách nhiệm, tiếp tục thiết kế và tổ chức giáo dục kĩ năng ra quyết định có trách nhiệm và kĩ năng đảm nhận trách nhiệm để HS có thể vận dụng

giá trị trách nhiệm vào hai vấn đề quan trọng trong cuộc sống của con người là: 1) Ra

quyết định; 2) Đảm nhận các nhiệm vụ được giao Nếu chỉ dừng ở giáo dục giá trị

trách nhiệm thì có thể đạt được mục tiêu là HS có niềm tin vào giá trị trách nhiệm, và niềm tin đó sẽ định hướng cho những hành động, hành vi có trách nhiệm Tuy nhiên,

trong nhiều tình huống cụ thể HS sẽ không biết lựa chọn quyết định nào là có trách

nhiệm hay phải thực hiện một nhiệm vụ bất kì như thế nào là hiệu quả, mang tính xây

dựng (theo tính chất của KNS)

Khi thiết kế và tổ chức các chủ đề giáo dục kĩ năng ra quyết định có trách nhiệm và kĩ năng đảm nhận trách nhiệm cần tuân thủ nguyên tắc học dựa vào trải nghiệm với các bước sau:

+ Khám phá

+ Kết nối

+ Thực hành

+ Vận dụng

Trên cơ sở HS đã có niềm tin vào giá trị trách nhiệm, có kĩ năng ra quyết định

có trách nhiệm và kĩ năng đảm nhận trách nhiệm, tiếp tục đặt HS vào các tình huống

đa dạng thể hiện hành vi, hành động trách nhiệm ở mọi khía cạnh: trách nhiệm với

bản thân; gia đình; học tập, trường lớp; cộng đồng

Ngoài ra, tính trách nhiệm còn được giáo dục trong toàn bộ các hoạt động trong nhà trường, gia đình và cộng đồng Các hoạt động này cũng cần đảm bảo nguyên tắc củng cố niềm tin vào giá trị trách nhiệm và rèn luyện các kĩ năng, thói quen thể hiện tính trách nhiệm - đó cũng là biểu hiện của tiếp cận giá trị và KNS

1.3 Giáo dục tính trách nhiệm cho học sinh THPT theo tiếp cận giá trị và kĩ năng sống

1.3.1 Đặc điểm tâm lí - xã hội của học sinh THPT

Tuổi HS THPT là thời kỳ đạt được sự trưởng thành về mặt cơ thể: phát triển bình thường, hài hòa, cân đối Trong giai đoạn này, sự tự ý thức là một đặc điểm nổi bật cho thấy sự phát triển của nhân cách HS THPT; nó có ý nghĩa đối với sự phát

triển tâm lý của HS chủ động trước nhu cầu tìm hiểu và đánh giá bản thân như: quan

tâm sâu sắc tới đời sống tâm lý, phẩm chất, nhân cách và năng lực riêng, xuất hiện ý thức trách nhiệm, lòng tự trọng, tình cảm nghĩa vụ đó là những giá trị nổi trội và

bền vững mà qua đó các em HS tìm thấy giá trị bản thân cũng như thể hiện giá trị bản thân của mình trong tương quan với người khác Đây là một đặc điểm thuận lợi để phát huy tính trách nhiệm của HS

Ở lứa tuổi này HS đã có những chính kiến riêng và tư duy phản biện, nên không thể áp đặt các em phải tin vào điều này, làm theo điều kia Do đó khi giáo dục tính trách nhiệm cho HS, đặc biệt là khi giáo dục giá trị trách nhiệm cần tạo cơ hội

cho các em được trải nghiệm, đánh giá xem trách nhiệm có thực sự là cần thiết và quan trọng không Đồng thời, ở lứa tuổi này, HS có thể thực hiện giáo dục giá trị theo trật tự các cấp độ nhận thức, tình cảm, hành động trong cơ chế chuyển giá trị khách quan thành giá trị cá nhân, còn đối với học sinh nhỏ thì các cấp độ này có thể hoán vị cho nhau

HS THPT ngày nay bên cạnh một bộ phận đã có động cơ hoạt động vì mục đích

xã hội hay lợi ích cộng đồng, nhưng cũng còn nhiều HS ý thức trách nhiệm còn yếu thể hiện ngay cả đối với bản thân và gia đình Trong khi đó HS ở lứa tuổi này có những khát vọng, hoài bão, ước mơ về tương lai Để thực hiện được những điều đó, HS cần phải có ý thức trách nhiệm đối với bản thân, học tập, trường, lớp, gia đình và cộng đồng

Do vậy, giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT cần được quan tâm thỏa đáng

để các em có thể làm tròn các bổn phận và tự chủ hoàn thành các vai trò của mình

1.3.2 Mục tiêu giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT theo tiếp cận giá trị và kỹ năng sống

1.3.3.1 Giáo dục nhận thức cho HS về giá trị trách nhiệm

Tiến sĩ Albert Elis khẳng định rằng: “Hầu hết những hành vi sai lệch, hành vi

kém thích nghi là do những suy nghĩ không hợp lý, những niềm tin sai lệch hoặc những mong muốn thái quá không phù hợp gây ra”, vì vậy nhà trường và các nhà

giáo dục phải có nhiệm vụ làm cho các em hiểu bản chất của giá trị trách nhiệm và các khía cạnh biểu hiện của trách nhiệm trong thực tiễn cuộc sống Nhiệm vụ này

tương đương với cấp độ nhận thức trong cơ chế chuyển giá trị khách quan của xã hội thành giá trị cá nhân Ở cấp độ này bao gồm:

• Mức độ biết: Thể hiện ở mức độ giới hạn về các khái niệm, các sự kiện và

thuật ngữ về giá trị cần giáo dục Nên cần phải chuyển sang mức độ hiểu sâu hơn về bản chất bên trong của các khái niệm, sự kiện cũng như ý nghĩa của việc nắm được các khái niệm, các chuẩn mực, quy tắc thể hiện các giá trị đó

• Mức độ hiểu: Mức độ này thể hiện sự hiểu sâu bản chất của giá trị để có thể

thể hiện bằng hành vi phù hợp

Ở lứa tuổi HS THPT các em cần nhận thức được rằng: Người có trách nhiệm

là người luôn hoàn thành bổn phận của mình trong gia đình, nhà trường và xã hội; cụ thể như sau:

• Giúp các em phải biết chịu trách nhiệm trước những hành động của mình

• Giúp các em hiểu rằng, nếu thiếu tính trách nhiệm thì các sai lầm nối tiếp diễn ra dẫn đến tổn thương cho bản thân và những người xung quanh Nếu không gánh lấy trách nhiệm thì bản thân các em và những người xung quanh các em sẽ không bao giờ được hạnh phúc Chúng ta kết nối với nhau bằng những mối quan hệ

và thứ ràng buộc lẫn nhau đó chính là trách nhiệm

• Giúp các em có những quan điểm đúng đắn về các chuẩn mực của hành vi

có trách nhiệm, hình dung được tiến trình đạt kết quả của công việc và dự đoán được những hậu quả do hành vi và hoạt động thiếu trách nhiệm của mình đem lại

• Đồng thời trách nhiệm của người học sinh THPT còn thể hiện ở trách nhiệm đối với bản thân, đối với học tập và trường, lớp Do đó, ngay bây giờ phải rèn luyện sức khỏe, ý chí, học tập tốt, chọn nghề phù hợp thể hiện trách nhiệm đối với bản thân, gia đình và đất nước

1.3.3.2 Hình thành và phát triển ý thức, thái độ trách nhiệm cho học sinh

Sau khi có hiểu biết, cần phải có niềm tin vào giá trị trách nhiệm để có ý thức, thái độ trách nhiệm; và niềm tin đó được nuôi dưỡng trở thành nhu cầu, động cơ của hành vi

Do vậy, hình thành và phát triển ý thức, thái độ trách nhiệm trở thành một nhiệm vụ trong giáo dục tính trách nhiệm cho HS Nhiệm vụ này tương đương với cấp độ tình cảm trong cơ chế chuyển giá trị khách quan của xã hội thành giá trị cá nhân Muốn HS có được niềm tin vào cuộc sống phải có trách nhiệm như sự tất yếu

thì cần phải tạo cơ hội cho HS được trải nghiệm, đánh giá và lựa chọn những gì thể hiện trách nhiệm là có ý nghĩa đối với các em

1.3.3.3 Hình thành và phát triển kỹ năng, hành vi, thói quen thể hiện tính trách nhiệm

Nếu chỉ có hiểu biết, niềm tin vào giá trị trách nhiệm thì cũng chưa đủ, mà hiểu biết và niềm tin đó cần phải được chuyển hóa thành kĩ năng hành vi, thói quen thể hiện trách nhiệm Nhiệm vụ này tương đồng với cấp độ hành động trong cơ chế chuyển giá trị khách quan của xã hội thành giá trị cá nhân

Kĩ năng, hành vi, thói quen thể hiện trách nhiệm vừa là yếu tố hợp phần của phẩm chất trách nhiệm, đồng thời cũng là dấu hiệu thể hiện năng lực thực hiện trách nhiệm

1.3.3.4 Thay đổi thái độ, thói quen thiếu trách nhiệm đã có

Trong quá trình sống, lứa tuổi học sinh THPT ít hoặc nhiều các em đã bị tập nhiễm thái độ, hành vi thiếu trách nhiệm ở một phương diện nào đó Nhiệm vụ giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT không những hình thành và phát triển thái độ, hành vi trách nhiệm mới mà còn khắc phục, thay đổi những thái độ, hành vi thiếu trách nhiệm đang tồn tại Đây là một nhiệm vụ khó khăn hơn nhiều so với hình thành thái độ, hành vi mới

1.3.3.5 Mối quan hệ giữa tính trách nhiệm với các phẩm chất khác

Khi giáo dục tính trách nhiệm cho HS cần đảm bảo mối quan hệ mật thiết với giáo dục các phẩm chất khác để chúng củng cố và hỗ trợ cho nhau làm tăng hiệu quả giáo dục:

• Mối quan hệ giữa tính trách nhiệm với yêu thương

Yêu thương là giá trị làm cho mối quan hệ giữa chúng ta trở nên tốt hơn Khi con người có lòng yêu thương đối với gia đình và với người khác, họ sẽ có trách nhiệm với những việc mình làm Lòng yêu thương chi phối trực tiếp lên thái độ và hành vi có trách nhiệm của mình đối với bản thân và với người khác Chính vì vậy, nếu có lòng yêu thương thì họ sẽ hành vi có trách nhiệm

• Mối quan hệ giữa tính trách nhiệm và hợp tác

- Hợp tác là làm việc cùng nhau theo mục tiêu chung và cùng giải quyết vấn

đề với nhau Điều này đòi hỏi phải có sự bằng lòng để làm rõ vấn đề và phải tuân theo các kế hoạch, luật lệ và những đòi hỏi cần thiết Chính vì vậy, mỗi người phải nhận thức được tầm quan trọng của công việc, để tự mỗi cá nhân biết góp phần trách nhiệm của mình cho tập thể, phải biết điều gì là cần thiết, điều gì là nên làm

- Hợp tác chỉ có hiệu quả khi mỗi cá nhân đều phát huy tối đa tinh thần trách nhiệm cá nhân trong việc thực hiện nhiệm vụ hay mục tiêu chung Do đó, tính trách nhiệm và giá trị hợp tác có mối quan hệ tương hỗ với nhau

• Mối quan hệ giữa tính trách nhiệm và lòng tự trọng ở mỗi cá nhân

- Tự trọng là kỹ năng sống giúp ta cảm nhận được giá trị bản thân mình và lòng tự trọng giúp ta làm chủ được tình huống trong thế giới xung quanh theo định hướng của những giá trị đích thực

- Trong công việc, lòng tự trọng biểu hiện ở khả năng cố gắng, tự làm, ở sự nỗ lực, không dựa dẫm trông chờ người khác Một công việc dù khó đến đâu nếu biết cố gắng và có tinh thần trách nhiệm cao thì sẽ hoàn thành, vượt qua

- Người có lòng tự trọng sẽ biết xấu hổ và tự nhận trách nhiệm về mình

- Người tự trọng là người có dũng khí tự nhận trách nhiệm một cách thiết thực những sơ sót xảy ra trong lĩnh vực mình đảm nhận, chứ không chỉ dừng lại ở lời nói suông

- Trên cơ sở đó, chúng ta thấy rằng, tính trách nhiệm có mối quan hệ đến lòng

tự trọng Người có lòng tự trọng thì họ sẽ có tính trách nhiệm cao trong công việc cũng như đối với bản thân mình

• Mối quan hệ giữa tính trách nhiệm và tính kỷ luật

Kỷ luật là sự rèn luyện đặc biệt về tinh thần và tính cách nhằm tạo ra sự tự chủ, phục tùng Kỷ luật giúp đào tạo con người, nhờ có kỷ luật năng lực con người được tập trung để hướng đến một mục tiêu, nhờ đó ta có thể đi tới chỗ thành công

Như vậy, con người có tính trách nhiệm, họ mới có thể tuân thủ kỷ luật đề ra cho bản thân Do đó tính trách nhiệm có mối quan hệ đến tính kỷ luật Người có tính

kỷ luật họ sẽ có trách nhiệm cao đối với bản thân, gia đình, nhà trường và cộng đồng

Từ những phân tích trên cho thấy bên cạnh việc giáo dục tính trách nhiệm cần quan tâm đảm bảo mối quan hệ biện chứng giữa trách nhiệm với yêu thương, hợp tác, tự trọng và tính kỷ luật sẽ đạt hiệu quả hơn

1.3.4 Nội dung giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT theo tiếp cận giá trị và KNS

Nội dung giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT được xác định dựa trên phương diện của mối quan hệ, tương quan với chủ thể mà qua đó kỹ năng ra quyết định và kỹ năng đảm nhận trách nhiệm thể hiện được tính trách nhiệm phù hợp với bối cảnh và đặc điểm tâm lý của HS THPT, cụ thể như sau:

1.3.4.1 Trách nhiệm đối với bản thân

Mỗi người trước hết cần có trách nhiệm đối với chính mình cụ thể như sau: xác định rõ trách nhiệm đạo đức của bản thân mình, biết yêu quí giá trị của bản thân, biết tự chăm sóc bản thân, tự trọng, tự tin, trách nhiệm với lời nói và công việc được giao, luôn giữ chữ tín và lời hứa của mình, biết giữ an toàn phòng tránh những tai nạn, thương tích có thể xảy ra, khi quyết định một vấn đề nào đó biết lường trước những hậu quả xảy ra, xác định mục tiêu và kế hoạch để phát triển bản thân, luôn có những quyết định có trách nhiệm đối với bản thân, luôn có những suy nghĩ và hành

vi tích cực, hình thành lối sống lành mạnh, tích cực, phát triển bản thân trên cơ sở lòng tự trọng, tự tin và biết rút kinh nghiệm, sửa lỗi sau mỗi lần phạm lỗi [12]

1.3.4.2 Trách nhiệm đối với học tập, trường, lớp

Đối với nhà trường, HS THPT thể hiện tính trách nhiệm thông qua việc tự giác thực hiện các quy định, nội quy học tập, trường lớp, lắng nghe và tham gia phát biểu

ý kiến xây dựng bài trên lớp, tích cực chủ động chiếm lĩnh tri thức, trau dồi các kỹ năng trong các môn học, tham gia tất cả các hoạt động để phát triển hết tiềm năng của bản thân, thể hiện sự tự tin và tính trách nhiệm của mình, tính tự chủ, tự giác trong học tập là phải biết tự điều chỉnh hành vi trong học tập, không gian dối trong thi cử,

tự giác học bài và làm bài ở nhà, kính trọng giáo viên, chuẩn bị bài mới trước khi đến lớp, biết tự đề ra cho mình một kế hoạch mà tự mình cảm thấy thoải mái, một phương hướng học tập mà mình thấy tốt nhất để có sự cân bằng giữa học, chơi và nghỉ ngơi, phải chú tâm, biết nghiên cứu, tìm tòi trong quá trình học tập, lắng nghe và tham gia phát biểu ý kiến xây dựng bài trong lớp, chia sẻ công việc, chủ động hoàn thành các nhiệm vụ được giao với bạn bè và nhóm học tập và tích cực tham gia các hoạt động

do trường lớp tổ chức

1.3.4.3 Trách nhiệm đối với gia đình

Ở phương diện này tính trách nhiệm thể hiện cả trách nhiệm đạo đức và trách nhiệm pháp lí, vì trong “Luật hôn nhân và gia đình” có quy định trách nhiệm của các thành viên trong gia đình Đối với HS THPT, các em phải có bổn phận yêu quý, kính trọng, biết ơn, hiếu thảo, phụng dưỡng cha mẹ và yêu thương mọi người trong gia đình bằng hành vi và thói quen, giữ gìn truyền thống tốt đẹp của gia đình, có trách nhiệm chăm sóc, nuôi dưỡng cha mẹ, đặc biệt khi cha mẹ mất năng lực hành vi dân

sự, ốm đau, già yếu, khuyết tật; trường hợp có nhiều con thì các con phải cùng chăm sóc, nuôi dưỡng cha mẹ, không làm ảnh hưởng xấu đến thanh danh của gia đình,

không làm tổn thương người thân của mình, nhận thức rõ quyền lợi đi đôi với trách nhiệm, thực hiện những công việc gia đình mà cha mẹ giao cho, sẵn sàng đóng góp công sức của mình vì hạnh phúc gia đình, vì người thân, ruột thịt, luôn có chí hướng,

nỗ lực bản thân để đem lại niềm vinh hạnh cho gia đình [12]

1.3.4.4 Trách nhiệm đối với cộng đồng

Trong cuộc sống, trách nhiệm không thể thiếu đối với mỗi cá nhân và tập thể Các công dân nói chung, HS THPT nói riêng muốn trở thành công dân có ích cho đất nước cần phải sống có trách nhiệm đối với cộng đồng qua những công việc hàng ngày

như: quan tâm đến mọi người xung quanh và môi trường sống; hiểu biết các chính

sách xã hội; tích cực tham gia các hoạt động vì cộng đồng; tuân thủ luật pháp; tham gia các hoạt động công ích, xã hội; hoạt động từ thiện, nhân đạo; hoạt động lao động; hoạt động tập thể; không vi phạm pháp luật; không vi phạm những quy định của cộng đồng; thể hiện tinh thần trách nhiệm với cộng đồng bằng các hành động mang tính tích cực, xây dựng; Thực hiện các quy định của công dân ở nơi trú; Chấp hành quy định của cộng đồng; Thực hiện các tiêu chí xây dựng tổ dân phố, gia đình văn hóa Nếu mọi người đều có trách nhiệm trong lối sống đối với cộng đồng thì

đồng nghĩa với việc họ đang góp phần cho sự phát triển của nền văn minh nhân loại, xây dựng đất nước thành công trên nhiều lĩnh vực và cũng dần hoàn thiện nhân cách của mình

HS THPT phải thể hiện trách nhiệm của mình đối với cộng đồng bằng cách tự giác đề ra những việc cần phải hoàn thành và xác định thời gian chính xác để thực hiện chúng một cách khoa học và có hiệu quả Chẳng hạn như việc tự nguyện tham gia các phong trào, hoạt động chống đói nghèo; Thực hiện các hành động bảo vệ môi trường

Ngoài ra, mỗi người chúng ta có thể thể hiện tinh thần trách nhiệm đối với

cộng đồng toàn cầu bằng cách tôn trọng toàn thể nhân loại Thực hiện hoạt động

hưởng ứng giờ trái đất và biến đổi khí hậu Biến đổi khí hậu là một trong những thách

thức phức tạp và lớn nhất mà thế giới đang phải đối mặt Biến đổi khí hậu gây ra sự biến động lớn về quy luật thời tiết gây ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của đất nước Nhưng chỉ gần đây, loài người mới thấy được ý nghĩa quan trọng của việc bảo vệ môi trường và cuộc chiến thực sự chống lại sự biến đổi khí hậu

Như vậy, mỗi công dân nói chung, HS THPT nói riêng đều có tính trách nhiệm đối với cộng đồng toàn cầu bằng cách tham gia hưởng ứng giờ trái đất, phòng tránh