nghiên cứu các giải pháp giáo dục chủ nghĩa yêu nước, xây dựng ý chí quyết chiến quyết thắng cho quân và dân ta trong sự nghiệp bảo vệ tổ quốc việt nam xã hội chủ nghĩa thời kỳ mới

Việc giáo dục chủ nghĩa yêu nước, xây dựng ý chí quyết chiến quyết thắng cho quân và dân ta là trách nhiệm của các thế hệ người Việt Nam đã được lưu truyền trong lịch sử từ xưa tới nay,

quyÕt th¾ng cho qu©n vµ d©n ta trong sù nghiÖp

b¶o vÖ Tæ quèc ViÖt Nam x· héi chñ nghÜa

Chủ nhiệm đề tài:

Trung tướng, ThS Phùng Khắc Đăng Tổng cục Chính trị

Ban chủ nhiệm đề tài:

Trung tướng, TS Nguyễn Tiến Long - Quân khu 3

Thiếu tướng, TS Nguyễn Tiến Quốc - Học viện Chính trị QS

Đại tá, Th.S Đỗ Văn Tương - Phòng KHCN&MT TCCT

Đại tá, TS Nguyễn Đình Gấm - Học viện Chính trị QS

Đại tá, TS Trần Đình Tuấn - Học viện Chính trị QS

Thư ký đề tài:

Đại tá, TS Đinh Văn Học - Phòng KHCN&MT TCCT

Cơ quan phối hợp nghiên cứu:

- Học viện Chính trị quân sự - Bộ Quốc phòng

- Các Quân khu 1, 2, 3, 5, 7, 9 - Bộ Quốc phòng

- Các Quân đoàn 1, 3, 4 - Bộ Quốc phòng

- Viện KHXH&NVQS - Bộ Quốc phòng

- Ban Tổng kết lịch sử CTĐ,CTCT - Tổng cục Chính trị

- Trường ĐH KHXH&NV Thành phố Hồ Chí Minh

- Trường ĐH Kinh tế quốc dân Hà Nội

- Trường THPT Kim Liên - Hà Nội

- Lãnh đạo Thành uỷ, UBND các thành phố: Hà Nội, Hồ Chí Minh, Đà Nẵng

Mục lục

Trang

Chương 1: giáo dục chủ nghĩa yêu nước, xây dựng

ý chí quyết chiến quyết thắng cho quân và dân ta

- một số vấn đề lý luận và thực tiễn

13

1.1 Quan niệm về giáo dục chủ nghĩa yêu nước Việt Nam và xây

dựng ý chí quyết chiến quyết thắng cho quân và dân ta

13

1.2 Một số vấn đề có tính đặc thù trong sự vận động, phát triển

của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam và ý chí quyết chiến quyết thắng

của quân và dân ta

70

1.3 Mục tiêu giáo dục chủ nghĩa yêu nước và xây dựng ý chí quyết

chiến quyết thắng cho quân và dân ta

94

Chương 2: thực trạng giáo dục chủ nghĩa yêu nước

xây dựng ý chí quyết chiến quyết thắng

cho quân và dân ta hiện nay và kinh nghiệm

giáo dục chủ nghĩa yêu nước, xây dựng ý chí

quyết chiến quyết thắng của Việt Nam

và một số quốc gia trên thế giới

103

2.1 Thực trạng giáo dục chủ nghĩa yêu nước, xây dựng ý chí quyết

chiến quyết thắng cho quân và dân ta hiện nay

103

2.1.1 Thực trạng giáo dục chủ nghĩa yêu nước, xây dựng ý chí quyết

chiến quyết thắng cho nhân dân

103

2.1.2 Thực trạng giáo dục chủ nghĩa yêu nước, xây dựng ý chí quyết

chiến quyết thắng cho cán bộ, chiến sĩ lực lượng vũ trang hiện nay

131

2.1.3 Nguyên nhân mạnh yếu và một số kinh nghiệm rút ra từ thực

tiễn giáo dục chủ nghĩa yêu nước, xây dựng ý chí quyết chiến, quyết

thắng cho quân và dân ta trong những năm vừa qua

152

2.2 Kinh nghiệm giáo dục chủ nghĩa yêu nước, xây dựng ý chí

quyết chiến quyết thắng của Việt Nam và một số quốc gia trên thế

165

chương 3: dự báo tình hình, yêu cầu

và Những giải pháp giáo dục chủ nghĩa yêu nước,

xây dựng ý chí quyết chiến quyết thắng

cho quân và dân ta trong thời kỳ mới

201

3.1 Dự bỏo tỡnh hỡnh và những yờu cầu đặt ra đối với giỏo dục chủ

nghĩa yờu nước, xõy dựng ý chớ quyết chiến quyết thắng cho quõn

và dân ta trong thời kỳ mới

201

3.1.1 Dự báo tình hình thế giới, khu vực, trong nước tác động đến quá

trình giáo dục chủ nghĩa yêu nước, xây dựng ý chí quyết chiến quyết

thắng cho quân và dân ta trong thời kỳ mới

201

3.1.2 Những yêu cầu cơ bản trong giáo dục chủ nghĩa yêu nước và xây

dựng ý chí quyết chiến quyết thắng cho quân và dân ta

207

3.2 Những giải pháp giáo dục chủ nghĩa yêu nước, xây dựng ý chí

quyết chiến quyết thắng cho quân và dân ta trong thời kỳ mới

217

3.2.1 Nâng cao hiệu quả của hệ thống giáo dục, tuyên truyền chủ

nghĩa yêu nước, xây dựng ý chí quyết chiến quyết thắng cho quân và

dân ta

217

3.2.2 Phát huy vai trò của hệ thống chính trị trong nâng cao chất lượng

hiệu quả giáo dục chủ nghĩa yêu nước, xây dựng ý chí quyết chiến

quyết thắng cho quân và dân ta

236

3.2.3 Tổ chức, phát triển các phong trào quần chúng sâu rộng là

phương thức quan trọng nâng cao chất lượng giáo dục chủ nghĩa yêu

nước, xây dựng ý chí quyết chiến quyết thắng cho quân và dân ta

251

3.2.4 Quản lý và phát huy tác dụng to lớn của các loại hình văn hoá

văn nghệ, thể thao trong giáo dục chủ nghĩa yêu nước, xây dựng ý chí

quyết chiến, quyết thắng cho quân và dân ta

273

3.2.5 Đổi mới nội dung, đa dạng hóa các hình thức và phương pháp

giáo dục chủ nghĩa yêu nước, xây dựng ý chí quyết chiến quyết thắng

cho quân và dân ta hiện nay

mở đầu

1 Tính cấp thiết của vấn đề nghiên cứu

Tinh thần yêu nước là giá trị văn hóa tinh thần thiêng liêng cao đẹp của dân tộc Việt Nam, là một nhân tố tạo nên sức mạnh chiến thắng trong suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc ta

Tinh thần yêu nước được hun đúc qua hàng nghìn năm lịch sử, phát triển ở trình độ cao, kết tinh thành chủ nghĩa yêu nước Việt Nam Chủ nghĩa yêu nước là

sự kết hợp chặt chẽ giữa lý trí và tình cảm, là tinh thần yêu nước đã đạt tới trình

độ tự giác và độ bền vững cao Việc giáo dục chủ nghĩa yêu nước, xây dựng ý chí quyết chiến quyết thắng cho quân và dân ta là trách nhiệm của các thế hệ người Việt Nam đã được lưu truyền trong lịch sử từ xưa tới nay, thời nào cũng phải giữ gìn và thực hiện

Sau 20 năm thực hiện công cuộc đổi mới do Đảng Cộng sản Việt Nam khởi xướng và lãnh đạo, đất nước đã thu được những thành tựu quan trọng nhưng cũng đang đứng trước những thời cơ và thách thức mới Trong bối cảnh đó, giáo dục chủ nghĩa yêu nước, xây dựng ý chí quyết chiến quyết thắng cho quân và dân

ta cũng đã góp phần to lớn cho sự hình thành phẩm chất nhân cách con người Việt Nam nói chung, anh "Bộ đội Cụ Hồ" nói riêng, tạo nên sức mạnh chính trị tinh thần to lớn trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa Tuy nhiên,những năm gần đây, trong một bộ phận xã hội có ý kiến coi nhẹ tầm quan trọng của giáo dục chủ nghĩa yêu nước, xây dựng ý chí quyết chiến quyết thắng cho quân và dân ta Khuynh hướng này thường biểu hiện bằng sự đồng nhất tinh thần yêu nước với phát triển kinh tế, cho rằng chỉ cần kinh tế phát triển, dân giàu, nước mạnh là có tinh thần yêu nước, là ý chí quyết chiến quyết thắng tự

nó sẽ được nâng lên, nhất là trong điều kiện hội nhập, mở cửa, thực hiện cơ chế thị trường có định hướng xã hội chủ nghĩa Tốc độ phát triển kinh tế nhanh, tạo ra

doanh nghiệp thì xu hướng kinh tế phát triển, lòng yêu nước phát triển theo có vẻ như thắng thế Lại có quan điểm cho rằng, ngày nay chủ nghĩa yêu nước không phải là giá trị quan trọng hàng đầu hoặc không cần thiết phải giáo dục chủ nghĩa yêu nước, xây dựng ý chí quyết chiến quyết thắng

Đồng thời với những quan điểm sai lệch đó, công tác giáo dục chủ nghĩa yêu nước, xây dựng ý chí quyết chiến quyết thắng có biểu hiện tách rời thực tế, thiếu tính mục đích, nội dung nghèo nàn, hình thức đơn điệu Chủ nghĩa yêu nước, ý chí quyết chiến quyết thắng với tính cách là một trong những chuẩn mực giá trị đạo đức quan trọng nhất của con người Việt Nam đã trở thành “điểm nóng” mà chúng ta không thể không quan tâm Trong tình hình đó, nghiên cứu

kế thừa, tìm ra những giải pháp mới, phù hợp với xu thế phát triển của xã hội nhằm giáo dục chủ nghĩa yêu nước, xây dựng ý chí quyết chiến quyết thắng cho quân và dân ta là việc làm có tính cấp thiết

Tình hình thế giới hiện nay đang có những diễn biến phức tạp khó lường

Đồng thời với xu thế hợp tác phát triển cạnh tranh kinh tế trên quy mô toàn cầu, thế giới đã xuất hiện chiến tranh kiểu mới Bên cạnh các cuộc chiến tranh không khói súng là các cuộc chiến tranh có sử dụng vũ khí công nghệ cao Kinh ghiệm rút ra từ một số cuộc chiến tranh trong những năm gần đây cho thấy, những quốc gia bị thất bại đều có nguyên nhân chủ yếu là do quân đội bạc nhược, thiếu ý chí quyết chiến quyết thắng, chính quyền nhà nước không phát huy được tinh thần yêu nước của nhân dân

Các cuộc xung đột trong khu vực và trên thế giới có thể sẽ còn tiếp tục diễn ra những tình huống khó lường Một số quốc gia có thể sẽ bị lợi dụng, kiếm

cớ lôi cuốn, xô đẩy vào cuộc chiến Khả năng này đối với Việt Nam không phải ngoại lệ

Cuộc chiến tranh nếu xảy ra trong tương lai sẽ là cuộc chiến tranh công nghệ cao Trong cuộc chiến tranh đó để đánh thắng kẻ thù có tiềm lực kinh tế

trang Đặc biệt là phải tạo nên sức mạnh chính trị - tinh thần, một ưu thế tuyệt

đối của quân và dân ta, một nhân tố quyết định thắng lợi của chiến tranh Sức mạnh chính trị - tinh thần đó được biểu hiện ở tinh thần chiến đấu, ở ý chí quyết chiến quyết thắng và là kết quả trực tiếp của quá trình giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho quân và dân ta

Từ những lý do trên, việc nghiên cứu đề tài "Nghiên cứu các giải pháp giáo dục chủ nghĩa yêu nước, xây dựng ý chí quyết chiến quyết thắng cho quân

và dân ta trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa thời kỳ mới" là vấn đề

cấp thiết, có ý nghĩa quan trọng cả về lý luận và thực tiễn

2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

Luận giải một số cơ sở lý luận và thực tiễn giáo dục chủ nghĩa yêu nước, xây dựng ý chí quyết chiến, quyết thắng cho quân và dân ta, trên cơ sở đó đề xuất những giải pháp chủ yếu, khả thi giáo dục chủ nghĩa yêu nước, xây dựng ý chí quyết chiến quyết thắng cho quân và dân ta trong thời kỳ mới

Các mục tiêu cụ thể:

- Luận giải một số cơ sở lý luận và thực tiễn giáo dục chủ nghĩa yêu nước, xây dựng ý chí quyết chiến quyết thắng và mối quan hệ giữa chủ nghĩa yêu nước Việt Nam với ý chí quyết chiến, quyết thắng trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc ta

- Luận giải về vị trí, vai trò của giáo dục chủ nghĩa yêu nước, xây dựng ý chí quyết chiến, quyết thắng đối với việc nâng cao tiềm lực quốc phòng của đất nước và sức mạnh chiến đấu của lực lượng vũ trang nhân dân

- Làm rõ nhân tố tác động, những yêu cầu mới và nội dung mới giáo dục chủ nghĩa yêu nước, xây dựng ý chí quyết chiến, quyết thắng cho quân và dân ta trong thời kỳ mới

- Đề xuất những giải pháp chủ yếu, khả thi giáo dục chủ nghĩa yêu nước

Nhiệm vụ của đề tài:

- Luận giải mối quan hệ giữa chủ nghĩa yêu nước Việt Nam với ý chí quyết

chiến quyết thắng trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc ta

- Luận giải về vị trí vai trò của giáo dục chủ nghĩa yêu nước, xây dựng ý chí quyết chiến quyết thắng đối với việc nâng cao tiềm lực quốc phòng của đất nước và sức mạnh chiến đấu của các lực lượng vũ trang

- Đề xuất những giải pháp chủ yếu giáo dục chủ nghĩa yêu nước xây dựng

ý chí quyết chiến quyết thắng cho quân và dân ta trong thời kỳ mới

3 Phạm vi nghiên cứu :

Giáo dục chủ nghĩa yêu nước, xây dựng ý chí quyết chiến quyết thắng cho quân và dân ta là vấn đề vừa có ý nghĩa lý luận vừa có ý nghĩa thực tiễn trên diện rộng và đang được nhiều lĩnh vực khoa học quan tâm nghiên cứu Đề tài này là sự

kế thừa những nghiên cứu về chủ nghĩa yêu nước và ý chí quyết chiến quyết thắng, coi đó là cơ sở nền tảng để nghiên cứu tìm ra những giải pháp giáo dục chủ nghĩa yêu nước làm cơ sở định hướng cho việc xây dựng ý chí quyết chiến quyết thắng nhằm ngăn chặn và đánh trả thắng lợi mọi cuộc chiến tranh công nghệ cao, nếu như cuộc chiến tranh đó diễn ra trên đất nước ta

4 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

ở Liên Xô (cũ) và các nước xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu vào trước những năm 80 đã có nhiều công trình khoa học, sách chuyên khảo về giáo dục chủ nghĩa yêu nước, xây dựng ý chí quyết chiến quyết thắng cho quân đội Hiện nay, Trung Quốc, Bắc Triều Tiên và Lào cũng rất coi trọng vấn đề này ở những nước tư bản, đặc biệt như Hàn Quốc, Nhật Bản, Pháp, ấn Độ , vấn đề giáo dục chủ nghĩa yêu nước được nghiên cứu có hệ thống, xây dựng thành chương trình giáo dục quốc phòng ở các nhà trường Tuy nhiên, những công trình tài liệu đó chỉ có thể dùng tham khảo trên một số vấn đề lý luận chung, bởi lẽ chủ nghĩa yêu nước

quân đội và nhân dân bao giờ cũng gắn với những đặc điểm truyền thống cụ thể của một dân tộc nhất định

Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đảng ta và các nhà lãnh đạo của Đảng, Nhà nước, quân đội luôn quan tâm đến giáo dục chủ nghĩa yêu nước và xây dựng ý chí quyết chiến quyết thắng cho nhân dân và quân đội Tiêu biểu là những bài nói và viết của Chủ tịch Hồ Chí Minh về yêu nước, thi đua yêu nước, khích lệ tinh thần

ý chí chiến đấu cho quân và dân ta trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ

Các nhà khoa học trong và ngoài quân đội cũng đã có nhiều công trình khoa học, sách và bài báo bàn về vấn đề chủ nghĩa yêu nước, giáo dục chủ nghĩa yêu nước và xây dựng ý chí quyết chiến quyết thắng cho quân đội và nhân dân Các công trình nghiên cứu đều khẳng định vai trò to lớn của tinh thần yêu nước trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc ta

Giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho nhân dân và quân đội trong thời gian qua

đã góp phần to lớn cho sự hình thành phẩm chất nhân cách con người Việt Nam nói chung, anh "Bộ đội Cụ Hồ" nói riêng, tạo nên sức mạnh chính trị tinh thần to lớn trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa Thực tiễn đang

đặt ra nhiều vấn đề đòi hỏi phải có những nghiên cứu thấu đáo để nâng cao chất lượng giáo dục chủ nghĩa yêu nước và xây dựng ý chí quyết chiến quyết thắng cho quân và dân ta trong thời kỳ mới

Tuy nhiên, cho đến nay, giáo dục chủ nghĩa yêu nước và xây dựng ý chí quyết chiến quyết thắng là hai vấn đề được nghiên cứu một cách độc lập, chưa có một công trình khoa học nào nghiên cứu một cách có hệ thống, gắn kết giáo dục chủ nghĩa yêu nước với xây dựng ý chí quyết chiến quyết thắng

Chính vì vậy, việc nghiên cứu đề tài "Nghiên cứu các giải pháp giáo dục chủ nghĩa yêu nước, xây dựng ý chí quyết chiến, quyết thắng cho quân và dân ta trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa thời kỳ mới" nhằm

5 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu thuộc lĩnh vực KHXH&NV, vì vậy, đề tài dựa trên phương pháp luận Mác - Lênin, phương pháp nghiên cứu của các môn KHXH&NV

Các phương pháp nghiên cứu này sẽ cung cấp một cách nhìn toàn diện, nhiều chiều, sâu sắc và khách quan về vấn đề giáo dục chủ nghĩa yêu nước, xây dựng ý chí quyết chiến quyết thắng cho quân đội và nhân dân trong các giai đoạn lịch sử của đất nước

Các phương pháp cụ thể được sử dụng gồm:

Sử dụng phương pháp kết hợp lôgíc - lịch sử để nắm chắc và hiểu một cách

đầy đủ sự phát triển của tinh thần yêu nước thành chủ nghĩa yêu nước Việt Nam; những cách thức của cha ông ta trong lịch sử đã giáo dục lòng yêu nước, xây dựng ý chí quyết chiến quyết thắng trong các cuộc đấu tranh dựng nước và giữ nước

Phương pháp phân tích tổng hợp nhằm tìm ra những cách thức tiên tiến, khả thi trong giáo dục chủ nghĩa yêu nước và xây dựng ý chí quyết chiến quyết thắng

Phương pháp điều tra khảo sát: Đề tài sẽ tiến hành điều tra khảo sát bằng phiếu thăm dò ý kiến theo phương pháp mẫu, số lượng khoảng 6.000 phiếu Thông qua điều tra khảo sát để đánh giá kết quả của giáo dục chủ nghĩa yêu nước, xây dựng ý chí quyết chiến quyết thắng; thái độ của các tầng lớp nhân dân

và cán bộ chiến sĩ đối với nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc trong tương lai và những yêu cầu đối với phẩm chất, tinh thần chiến đấu của người chiến sĩ trong chiến tranh hiện đại

Phương pháp tổng kết thực tiễn sẽ giúp rút ra những kinh nghiệm thành công và chưa thành công trong giáo dục cán bộ chiến sĩ

Phương pháp chuyên gia: Trong quá trình nghiên cứu, đề tài sử dụng phương pháp chuyên gia, huy động các chuyên gia có trình độ cao và các nhà chỉ

quyết chiến quyết thắng để đề xuất các giải pháp khả thi, thực hiện nội dung yêu cầu của đề tài

Tổ chức các cuộc hội thảo khoa học và tọa đàm để thảo luận các vấn đề còn nhiều ý kiến khác nhau để đi tới kết luận chung thống nhất

6 Nội dung của đề tài

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo và các phụ lục, đề tài được kết cấu 3 chương (12 tiết)

CHƯƠNG 1 GIÁO DỤC CHỦ NGHĨA YÊU NƯỚC, XÂY DỰNG

Ý CHÍ QUYẾT CHIẾN QUYẾT THẮNG CHO QUÂN VÀ DÂN TA -

MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1.1 Quan niệm về giáo dục chủ nghĩa yêu nước Việt Nam và xây dựng ý chí quyết chiến quyết thắng cho quân và dân ta

1.1.1 Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam

* Chủ nghĩa yêu nước

Chủ nghĩa yêu nước và giáo dục chủ nghĩa yêu nước luôn là vấn đề có tầm quan trọng đặc biệt trong việc tạo ra và phát huy sức mạnh nội sinh trong mọi giai đoạn phát triển của các quốc gia, dân tộc Để có cơ sở phương pháp luận cho việc xác định nội dung của quá trình giáo dục, nâng cao giác ngộ chủ nghĩa yêu nước cho quân đội và nhân dân rất cần thiết phải có một khái niệm đúng, khoa học về chủ nghĩa yêu nước

Với tính cách là chủ nghĩa – chủ nghĩa yêu nước đã có rất nhiều quan niệm khác nhau được đề cập trong các công trình khoa học Từ điển Bách khoa toàn thư Việt Nam quan niệm chủ nghĩa yêu nước là “…nguyên tắc đạo đức về chính trị mà nội dung là tình yêu, lòng trung thành, ý thức phục vụ Tổ quốc Xã hội nguyên thuỷ đã có những mầm mống của chủ nghĩa yêu nước, dựa trên tinh thần máu mủ giữa các thành viên của thị tộc hay bộ tộc”

“Từ khi xã hội nguyên thuỷ tan rã, tình cảm tự nhiên gắn bó với quê hương, tiếng mẹ đẻ, các truyền thống… kết hợp với nhận thức về nghĩa vụ của người dân đối với cả cộng đồng xã hội đã được thiết lập Cùng với sự hình thành dân tộc và nhà nước dân tộc, chủ nghĩa yêu nước từ chỗ chủ yếu là một số yếu tố trong tâm lý xã hội, đã trở thành hệ tư tưởng Nó trở thành lực lượng tinh thần vô cùng mạnh mẽ, động viên mọi người đứng lên bảo vệ Tổ quốc chống lại mọi

Tổ quốc, vì lợi ích của dân tộc, của nhân dân, bảo vệ sự tinh tồn của dân tộc và đấu tranh cho sự phồn vinh của đất nước”(1)

Tiếp thu có chọn lọc tính hợp lý trong cấu trúc và nội dung đề cập của quan niệm trên; trên cơ sở chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và xuất phát từ thực tiễn Việt Nam, bước đầu có thể nêu lên một định nghĩa tổng quát:

Chủ nghĩa yêu nước là hệ thống những quan điểm, tư tưởng, tình cảm đối với đất nước, được biểu hiện cụ thể ở tình yêu quê hương, xứ sở, tiếng nói, chữ viết, nền văn hoá, yêu thương đồng bào…, sự cống hiến sức lực, tài năng và trí tuệ, tinh thần xả thân vì sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Đó là một giá trị văn hoá truyền thống tốt đẹp và bền vững; là cội nguồn và động lực tinh thần to lớn phát huy sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân tộc

Quan niệm trên đây về chủ nghĩa yêu nước đã chỉ rõ:

Thứ nhất, chủ nghĩa yêu nước là hệ thống quan điểm, tư tưởng, thái độ,

tình cảm của con người và cộng đồng người đối với đất nước, Tổ quốc mình được hình thành, phát triển trong quá trình lịch sử lâu dài của từng quốc gia, dân tộc Mỗi quốc gia, dân tộc có quá trình hình thành và phát triển chủ nghĩa yêu nước khác nhau Vì vậy, quan điểm, tư tưởng, tình cảm đối với đất nước, quê hương cũng có sự khác nhau Những con người có ý thức, có tình yêu đối với tộc người, bộ tộc, mảnh đất đã sinh ra và lớn lên, nhưng chưa hẳn đã có chủ nghĩa yêu nước, mà chỉ là tình cảm yêu nước Sự hình thành chủ nghĩa yêu nước gắn liền và phản ánh quá trình đấu tranh sinh tồn trước thiên nhiên và giặc giã của mỗi quốc gia, dân tộc Vì vậy, nội dung, sắc thái và bản chất của chủ nghĩa yêu nước như thế nào là sự phản ánh tính chất, đặc điểm lịch sử đấu tranh sinh tồn của quốc gia, dân tộc như thế ấy Chủ nghĩa yêu nước gắn liền với mỗi dân tộc,

là nguồn sức mạnh của dân tộc Chủ nghĩa yêu nước là tình cảm, tình yêu chân chính đối với đất nước, trước hết là đối với quê hương, gia đình, làng xóm, phố phường nơi họ sinh ra và lớn lên Đó còn là tình yêu thiên nhiên, những giá trị văn hoá tinh thần do nhân dân sáng tạo ra; là tình cảm bao la, rộng lớn, cao quý

của con người với con người và đó còn là ý thức tự tôn, tự hào về các giá trị văn hoá dân tộc Chủ nghĩa yêu nước chân chính đòi hỏi mỗi con người phải biết nâng niu, quý trọng, bảo tồn và phát triển những giá trị văn hoá của dân tộc mình…

Chủ nghĩa yêu nước hàm chứa tình cảm, thái độ chính trị của mỗi con người; cộng đồng người với thể chế xã hội; thể chế chính trị mà mình đang sống Chủ nghĩa yêu nước bao giờ cũng mang bản chất giai cấp nhất định, không thể

có thứ chủ nghĩa yêu nước chung chung, phi giai cấp Vì vậy, giai cấp công nhân

có chủ nghĩa yêu nước của giai cấp công nhân Đó là chủ nghĩa yêu nước triệt

để, chủ nghĩa yêu nước xã hội chủ nghĩa, đoàn kết tất cả giai cấp công nhân, nông dân, đội ngũ trí thức dưới sự lãnh đạo của Đảng xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

Thứ hai, chủ nghĩa yêu nước không chỉ biểu hiện ở hệ thống những quan

điểm, tư tưởng, tình cảm mà còn được biểu hiện ở ý chí, trách nhiệm, nghĩa vụ

và hành động chÊp nhËn hy sinh cña mỗi người, cộng đồng người đối với Tổ quốc

Chủ nghĩa yêu nước đòi hỏi mỗi người và cộng đồng người phải đem hết sức lực, trí tuệ phấn đấu không biết mệt mỏi cho sự phồn vinh của đất nước, cho hạnh phúc của nhân dân và sự bền vững của giang sơn, gấm vóc; sẵn sàng chiến đấu không tiếc máu xương, tính mạng vì Tổ quốc Đó là sự kết tinh và là sự thể hiện tập trung nhất của nhận thức tư tưởng, ý chí, tình cảm và thái độ yêu nước của mỗi con người Điều đó chỉ có được khi mỗi người có sự giác ngộ sâu sắc chủ nghĩa yêu nước Vì vậy, trốn tránh trách nhiệm công dân, trách nhiệm trước

Tổ quốc, không dám vượt qua mọi khó khăn, thử thách để hoàn thành nghĩa vụ công dân; thái độ thờ ơ trước vận mệnh đất nước hoặc nói nhiều, thuyết giáo nhiều về chủ nghĩa yêu nước nhưng trong hành động lại tìm cách “ngồi mát ăn bát vàng” là những biểu hiện tiêu cực trái với bản chất của chủ nghĩa yêu nước Hành động dám chấp nhận hy sinh vượt qua khó khăn gian khổ vì đất nước, vì

trách nhiệm công dân trước Tổ quốc Đó cũng là mục tiêu thực tiễn cần đạt tới của toàn bộ quá trình giáo dục chủ nghĩa yêu nước

Thứ ba, chủ nghĩa yêu nước là một hiện tượng xã hội – lịch sử gắn với

một dân tộc trong những thời kỳ nhất định Bất cứ dân tộc nào từ lúc sơ khai đến

độ trưởng thành đều mang trong mình một chủ nghĩa yêu nước Chủ nghĩa yêu nước của mỗi dân tộc bao giờ cũng phản ánh những giá trị chung về đặc điểm tâm lý xã hội, quyền lợi, nghĩa vụ của mỗi công dân trong cộng đồng quốc gia, dân tộc đó Chủ nghĩa yêu nước là chất keo liên kết các thành viên trong xã hội với nhau; là cơ sở để điều tiết các mối quan hệ xã hội của cộng đồng theo xu hướng đồng thuận trong những điều kiện cụ thể, nhất là trước những biến cố lịch

sử đe doạ sự tồn vong của dân tộc Chủ nghĩa yêu nước gắn liền với một dân tộc

cụ thể nhưng không đồng nhất chủ nghĩa yêu nước với chủ nghĩa dân tộc Chủ nghĩa yêu nước chân chính hội tụ những phẩm chất tốt đẹp nhất của dân tộc, tạo nên sức mạnh vô địch của dân tộc trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, trong cuộc đấu tranh vì những mục tiêu chung của các dân tộc trên thế giới Chủ nghĩa dân tộc vị kỷ, hẹp hòi, cực đoan, sô vanh nước lớn đều đi ngược lại lợi ích của dân tộc, kìm hãm sự phát triển của dân tộc và mở rộng giao lưu quốc tế Điều đó vừa có hại cho dân tộc mình, vừa có hại cho cuộc đấu tranh của các dân tộc vì hoà bình, độc lập và chủ nghĩa xã hội Trong thời đại ngày nay, sự phát triển là sự thống nhất trong đa dạng mà đặc trưng văn hoá thể hiện rõ nhất Do

đó, xu hướng phát triển chủ nghĩa yêu nước của các dân tộc là giữ gìn phát huy giá trị bản sắc của dân tộc mình, đồng thời tiếp thu những giá trị nhân loại, phổ biến trong quá trình giao lưu và hội nhập quốc tế

* Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam truyền thống

Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam truyền thống là một quan niệm được dùng để phân biệt và so sánh với một giai đoạn phát triển mới của nó là

“Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam trong thời đại Hồ Chí Minh – Chủ nghĩa yêu nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam”

- Những nội dung cơ bản của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam truyền thống

Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam truyền thống là nội dung cốt lõi của tư tưởng Việt Nam, của nhân sinh quan và thế giới quan Việt Nam, là lý luận và đường lối chính trị, quân sự của Nhà nước phong kiến dân tộc Việt Nam Khi nghiên cứu quá trình hình thành tư tưởng yêu nước Việt Nam, Giáo sư Trần Văn Giàu đã viết: “Chủ nghĩa yêu nước truyền thống Việt Nam hẳn không phải là một truyền thuyết thâm viễn, cũng không phải là một tín ngưỡng huyền diệu; nó

là một hệ thống tư tưởng, nhận thức và ứng xử đơn giản nhưng vừa đủ để cho dân tộc Việt Nam tồn tại và tồn tại trong danh dự”(1)

Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam truyền thống được thể hiện ở những nội dung cơ bản sau đây:

+ Tình yêu quê hương, đất nước và con người Đây là yếu tố đầu tiên và

là sự biểu hiện cụ thể của chủ nghĩa yêu nước của con người Việt Nam Trong ý niệm về Tổ quốc, con người Việt Nam bao giờ cũng có ý niệm về quê hương cụ thể - nơi chôn nhau, cắt rốn; nơi họ đã lớn lên gắn liền với những hình ảnh cụ thể không thể phai mờ: cây đa, giếng nước, sân đình; bố mẹ, anh em, bè bạn, bà con lối xóm… Tổ quốc chung rộng lớn luôn gắn với một tên sông, tên núi, tên làng Trong thực tế đã hình thành mối quan hệ Nhà – Làng - Nước trong sự hình thành

và phát triển của dân tộc Việt Nam, trong tổ chức nhà nước, trong tư tưởng, tình cảm của con người Việt Nam Điều đó làm cho chủ nghĩa yêu nước Việt Nam truyền thống có độ sâu sắc, mạnh mẽ và độc đáo

Con người Việt Nam yêu nước rất cụ thể, không trừu tượng Họ yêu những cảnh quan thiên nhiên, con người, mảnh đất nơi họ sinh ra, rồi mới đến những điều rộng lớn, bao la hơn như giang sơn gấm vóc của quốc gia dân tộc Yêu nước gắn liền với thương nòi, vì giống nòi mà con người Việt Nam luôn nêu cao chủ nghĩa anh hùng trong sản xuất, trong chiến đấu, luôn yêu thương đùm

bọc lẫn nhau “thương người như thể thương thân”, “lá lành đùm lá rách”… của con Lạc, cháu Hồng

+ Sự gắn bó, cố kết cộng đồng, hướng về dân và lấy dân làm gốc Để tồn tại và phát triển, cộng đồng các dân tộc Việt Nam phải có sự đoàn kết, cố kết nhau tạo thành sức mạnh cộng đồng vững mạnh, sức mạnh của các tầng lớp nhân dân để chinh phục thiên nhiên, chiến thắng thiên tai, địch hoạ Trong lịch sử dân tộc Việt Nam trải qua các triều đại khác nhau, nhưng có cùng một mục đích là tạo cho mỗi người dân có cuộc sống bình yên, hạnh phúc; mỗi làng quê và toàn

bộ mọi vùng của Tổ quốc Việt Nam luôn tồn tại và phát triển trong môi trường hoà bình, đoàn kết, thương yêu đùm bọc lẫn nhau Vì vậy, ở Việt Nam, trong các triều đại phong kiến, ngoài ba mối quan hệ: Vua – Tôi, Cha – Con, Chồng -

Vợ, còn có mối quan hệ thứ tư - mối quan hệ gốc rễ của sự tồn vong dân tộc là mối quan hệ Nước – Dân; “Nước lấy dân làm gốc”

+ Ý thức bảo vệ bản sắc văn hoá dân tộc

Nền văn hoá của dân tộc Việt Nam là kết quả của quá trình đấu tranh, lao động chinh phục thiên nhiên, chiến thắng thiên tai, xây dựng cuộc sống; của các cuộc chiến đấu chống xâm lược, chống sự đồng hoá của các thế lực bên ngoài Ý niệm về lịch sử, văn hoá chung giữ vai trò quan trọng trong nhận thức và tình cảm yêu nước (huyền thoại, truyền thuyết, truyện lịch sử…) Quan niệm của người Việt Nam về bảo vệ văn hoá dân tộc là bảo vệ bản lĩnh, bản sắc dân tộc gắn liền với bảo vệ độc lập, chủ quyền quốc gia Chủ nghĩa yêu nước đòi hỏi mỗi người dân, cả cộng đồng phải có trách nhiệm bảo vệ những bản sắc văn hoá của dân tộc mình với bảo vệ độc lập chủ quyền quốc gia; bảo vệ bản sắc văn hoá dân tộc nhưng phải biết tiếp thu có chọn lọc, hợp lý tinh hoa văn hoá thế giới; bảo vệ nhưng không đóng cửa, bảo vệ phải gắn với sự phát triển Ở mỗi bước phát triển của dân tộc có bước phát triển văn hoá lên mức cao hơn Đó là quy luật của sự phát triển văn hoá được in đậm trong chủ nghĩa yêu nước Việt Nam

+ Ý thức bảo vệ sự toàn vẹn lãnh thổ quốc gia; ý thức sâu sắc về độc lập dân tộc và lòng tự hào, tự tôn dân tộc

Lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc đã đưa đến cho mỗi con người Việt Nam nhận thức sâu sắc rằng, không thể sống hạnh phúc, lao động cống hiến sức lực, trí tuệ xây dựng quê hương, đất nước khi chủ quyền quốc gia,

sự toàn vẹn lãnh thổ bị các thế lực ngoại bang xâm chiếm; bị mất độc lập dân tộc Vì vậy, trong mỗi người dân Việt Nam luôn hoà quyện tình yêu quê hương,

xứ sở với yêu non sông đất nước, giang sơn gấm vóc của Tổ quốc và quyết tâm bảo vệ sơn hà xã tắc Đây là bước trưởng thành của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam truyền thống Thế kỷ XV, Vua Lê Thánh Tông đã khẳng định: “Một thước núi, một tấc sông của ta không thể vứt bỏ… ai dám đem một thước núi, một tấc sông của Vua Thái Tổ làm mồi cho giặc thì tội phải tru di” Vì vậy, mỗi người dân Việt Nam luôn coi độc lập dân tộc là thiêng liêng, bất khả xâm phạm Đó là biểu hiện cao nhất của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam, thể hiện cao độ tinh thần

tự tôn dân tộc Điều đó lý giải vì sao, mỗi lần Tổ quốc bị xâm lăng thì mọi tầng lớp nhân dân luôn biết đặt lợi ích chung của đất nước lên trên hết, trước hết và sẵn sàng gác bỏ lợi ích riêng, chấp nhận mọi gian khổ, hy sinh vì độc lập dân tộc Chân lý “Không có gì quí hơn độc lập, tự do” được Chủ tịch Hồ Chí Minh khái quát đã phản ánh tinh thần đó

Ý thức sâu sắc về toàn vẹn lãnh thổ quốc gia, về độc lập dân tộc và tự tôn dân tộc được hình thành rất sớm Các thế hệ nối tiếp nhau đều có ý thức bảo vệ

và phát triển, xây dựng nên bản sắc, cốt cách riêng rất Việt Nam Dân tộc Việt Nam luôn mở cửa hoà nhập với thế giới, nhưng không đánh mất mình, không bị hoà tan Trong cái chung, bản sắc Việt Nam luôn nổi rõ, dễ nhận biết, phân biệt

+ Ý thức xây dựng đất nước

Việt Nam là một đất nước có tiềm năng lớn về tài nguyên thiên nhiên, nhưng nền kinh tế kém phát triển Vì vậy, trong mỗi con người Việt Nam đều ước vọng xây dựng một Việt Nam phồn vinh sánh vai cùng các cường quốc năm

lòng yêu nước Chính trong quá trình chung lưng, đấu cật cùng nhau lao động, xây dựng quê hương, chống chọi thiên tai, giặc giã mà tình yêu thương con người, yêu quê hương, đất nước nảy nở, không ngừng được củng cố và phát triển Nhân dân ta luôn trân trọng những đóng góp cho quê hương, đất nước và động viên mọi người mang hết sức lực, trí tuệ và tài năng làm được nhiều việc vì

sự phồn vinh của đất nước Đó là một giá trị văn hoá cao đẹp, biểu hiện cụ thể của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam

- Quá trình hình thành và phát triển chủ nghĩa yêu nước Việt Nam

Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam được hình thành và phát triển trong suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước, dưới sự tác động mạnh mẽ của những điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan

+ Điều kiện khách quan:

Trước hết, vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên của đất nước Việt Nam đã

cố kết gắn bó con người với thiên nhiên, với mảnh đất đã được sinh ra và lớn lên Việt Nam nằm trên bán đảo Đông Dương, trong vùng nhiệt đới gió mùa; một vùng đất có nhiều tài nguyên thiên nhiên quí hiếm Điều kiện địa lý, tự nhiên đó

đã tạo cho Việt Nam những tiềm năng lớn của sự phát triển, nhưng cũng tạo ra không ít những khó khăn, thách thức đối với nhân dân ta, dân tộc ta Vì vậy, trong quá trình xây dựng đất nước, con người Việt Nam vừa tìm mọi cách để thích nghi, vừa tìm mọi cách để khai thác những điều kiện tự nhiên để tồn tại và phát triển Chính trong công cuộc mưu sinh đó, các cộng đồng người Việt Nam ở tất cả các vùng, miền của đất nước đã có cuộc sống ổn định, với một nền sản xuất vật chất, những giá trị tinh thần mang bản sắc riêng và đạt đến đỉnh cao của nền văn minh lúa nước Qua thực tiễn đấu tranh chống thiên nhiên hà khắc, con người Việt Nam dần dần liên kết lại với nhau, cùng nhau đắp đập, ngăn sông, cải tạo ruộng đồng, chống hạn hán, lũ lụt Kinh tế phát triển, sự giao lưu giữa các vùng từng bước được mở mang… tạo nên sự gắn kết giữa các dân cư, cộng đồng với nhau; là cơ sở hình thành tình yêu quê hương, đất nước, sự gắn bó, đùm bọc thương yêu lẫn nhau

Thứ hai, sự hình thành và phát triển chủ nghĩa yêu nước Việt Nam gắn

liền với quá trình phát triển, biến đổi các hình thái kinh tế - xã hội trong lịch sử Việt Nam

Chủ nghĩa Mác - Lênin đã chỉ rõ rằng, tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội; cơ sở kinh tế quyết định kiến trúc thượng tầng Sự phát triển của xã hội loài người gắn liền với sự biến đổi và phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội Việt Nam không giống với nhiều nước trên thế giới, không trải qua tuần tự đầy

đủ các hình thái kinh tế - xã hội một cách tự nhiên Việt Nam phát triển từ chế độ công xã nguyên thuỷ sang chế độ phong kiến (chế độ phong kiến phương Đông rất khác với các chế độ phong kiến phương Tây) Chế độ phong kiến Việt Nam không tồn tại chế độ lãnh địa với quan hệ lãnh chúa – nông nô; không trải qua thời kỳ phân quyền, cát cứ lâu dài … đã chi phối rất lớn đến sự cố kết cộng đồng

và quá trình phát triển của dân tộc

Khi thực dân Pháp xâm lược nước ta, xã hội Việt Nam chuyển sang chế

độ xã hội thuộc địa nửa phong kiến với 2 mâu thuẫn cơ bản: mâu thuẫn giữa dân tộc Việt Nam với đế quốc Pháp và mâu thuẫn giữa nhân dân lao động, chủ yếu là nông dân với địa chủ phong kiến, trong đó mâu thuẫn chủ yếu là mâu thuẫn giữa toàn thể dân tộc Việt Nam với đế quốc Pháp xâm lược Tình hình trên tác động sâu sắc đến việc hình thành sự đoàn kết, sự cố kết dân tộc trong đấu tranh giành độc lập dân tộc, tự do cho nhân dân Các giai cấp, lực lượng trong xã hội tạm gác quyền lợi và mâu thuẫn nội bộ, tất cả vì lợi ích chung của cả cộng đồng và dân tộc

Từ khi có Đảng lãnh đạo, dân tộc Việt Nam có bước nhảy vọt về chính trị, giành được độc lập dân tộc, xây dựng chế độ dân chủ nhân dân và từng bước

đi lên chủ nghĩa xã hội Đó là quá trình biến đổi căn bản của sự đoàn kết dân tộc Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam chuyển sang giai đoạn mới có sự phát triển về chất – yêu nước gắn liền với yêu chủ nghĩa xã hội – chủ nghĩa yêu nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam Đó là cội nguồn và động lực to lớn phát huy sức mạnh của

Thứ ba, chủ nghĩa yêu nước Việt Nam hình thành và phát triển gắn liền

với lịch sử chống ngoại xâm oai hùng của dân tộc

Việt Nam nằm ở khu vực chiến lược quan trọng trong khu vực và trên thế giới, lại giàu tài nguyên thiên nhiên quí hiếm luôn là mục tiêu nhòm ngó, lăm

le xâm lược thôn tính của các đế quốc ngoại bang Kể từ cuộc kháng chiến chống Tần (thế kỷ thứ II trước công nguyên) đến khi kết thúc cuộc kháng chiến chống

Mỹ cứu nước, dân tộc Việt Nam ta đã có 12 thế kỷ phải chiến đấu chống lại nhiều kẻ thù thường có tiềm lực kinh tế, quân sự vượt trội hơn ta nhiều lần Tất

cả các cuộc kháng chiến do nhân dân ta tiến hành chống các thế lực ngoại bang đều là những cuộc chiến đấu không cân sức, diễn ra hết sức gay go, ác liệt cả về qui mô và tính chất chiến tranh Do vậy, mọi người Việt Nam, cả dân tộc Việt Nam, không có con đường nào khác là phải đồng lòng, nhất tề đứng dậy, cố kết với nhau, tạo thành sức mạnh to lớn chiến đấu và chiến thắng quân thù Đúng như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định: “Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước Đó là một truyền thống quí báu của ta Từ xưa đến nay, mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng, thì tinh thần ấy lại sôi nổi, nó kết thành một làn sóng vô cùng mạnh mẽ, to lớn, nó lướt qua mọi sự nguy hiểm, khó khăn, nó nhấn chìm tất cả lũ bán nước và lũ cướp nước”(1)

Rõ ràng, những điều kiện khách quan nêu trên đã tác động sâu sắc, trực tiếp đến quá trình hình thành và phát triển chủ nghĩa yêu nước Việt Nam; hình thành truyền thống đoàn kết, cố kết dân tộc trong suốt 4000 năm dựng nước và giữ nước; hình thành nên những phẩm chất đặc biệt của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam

Thứ tư, quá trình hình thành và phát triển chủ nghĩa yêu nước Việt Nam

gắn liền với quá trình thống nhất quốc gia, thống nhất nền văn hoá dân tộc và hình thành dân tộc độc lập

Dân tộc Việt Nam hình thành rất sớm, do yêu cầu chinh phục thiên nhiên

và chống ngoại xâm Sự hình thành làng xã nông thôn là yếu tố đóng vai trò quan trọng trong việc củng cố khối đại đoàn kết dân tộc Quá trình hình thành, phát triển của nhà nước gắn liền với quá trình thống nhất quốc gia Việc hình thành quốc gia dân tộc thống nhất đã tạo điều kiện cho một nền văn hoá thống nhất trong sự đa dạng, phong phú của truyền thống mỗi dân tộc trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam Hơn nữa, Việt Nam nằm ở giữa hai trung tâm văn hoá lớn nhất châu Á là văn hoá Ấn Độ và văn hoá Trung Hoa Hai nền văn hoá đó đã xâm nhập và ảnh hưởng mạnh mẽ vào đời sống văn hoá Việt Nam Tuy vậy, nền văn hoá Việt Nam không bị đồng hoá bởi văn hoá ngoại lai Trái lại, văn hoá Việt Nam vẫn thể hiện rõ nét bản sắc riêng của mình trong nền văn hoá chung của nhân loại Đó là sự vững vàng về bản lĩnh, cốt cách văn hoá Việt Nam, con người Việt Nam; đồng thời rất nhạy bén thích nghi biết hội nhập và lựa chọn tinh hoa văn hoá thế giới thành những giá trị văn hoá mang bản sắc Việt Nam Tinh thần tự tôn dân tộc, ý thức yêu nước, thương nòi là một bộ phận cơ bản tạo thành văn hoá Việt Nam; là sự kết tinh những giá trị tiêu biểu của truyền thống Việt Nam, đồng thời là cơ sở phát triển của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam

+ Nhân tố chủ quan: Ngoài những điều kiện khách quan tác động đến quá trình hình thành và phát triển, chủ nghĩa yêu nước Việt Nam còn chịu sự tác động trực tiếp, có ý nghĩa quyết định của những nhân tố chủ quan - những nhân

tố chi phối mạnh mẽ đến nội dung, hình thức của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam

Điều đầu tiên chúng ta nhận thấy là bất kỳ nhà nước nào, từ nhà nước sơ

khai đến nhà nước hiện đại đều luôn quan tâm chăm lo giáo dục, bồi dưỡng, kế thừa và phát triển truyền thống yêu nước của các thế hệ cha ông trong quá trình

dựng nước và giữ nước Trong xã hội phong kiến Việt Nam, các giai cấp phong kiến thống trị luôn chú trọng giáo dục ý thức bảo vệ độc lập dân tộc, giữ vững sự thống nhất đất nước; tập trung vào các mối quan hệ như: Vua - Nước (trung quân – ái quốc), Làng - Nước (giữ làng - giữ nước), Nước – Nhà (nước mất – nhà tan),

quan trọng nhất Các giai cấp phong kiến thống trị luôn hiểu rằng, quyền lợi và địa vị thống trị của họ luôn gắn liền với độc lập dân tộc và sự thống nhất đất nước Nếu đất nước không được độc lập thì điền trang, thái ấp, quyền uy, bổng lộc của giai cấp thống trị cũng không còn Đương nhiên, giáo dục ý thức độc lập dân tộc không chỉ vì đặc quyền, đặc lợi của giai cấp thống trị, mà trong đó có quyền lợi của nhân dân Do vậy, khi có giặc ngoại xâm thì phong trào yêu nước của quần chúng, chủ yếu là nông dân diễn ra liên tiếp dưới sự lãnh đạo của các triều đại phong kiến Lịch sử mấy ngàn năm dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam đã chứng minh điều đó Quá trình đấu tranh của nhân dân đã khơi dậy, hun đúc và khích lệ tinh thần yêu nước của dân tộc

Hơn nữa, trong quá trình phát triển của dân tộc Việt Nam, ở mọi thời kỳ

lịch sử luôn có những tấm gương sáng về tinh thần yêu nước trong các tầng lớp

nhân dân đứng lên chống thiên tai, địch hoạ, nhất là những tấm gương anh hùng trong đánh giặc, giữ nước gắn liền với những chiến công hiển hách Những hình ảnh Lạc Long Quân, Thánh Gióng, Sơn Tinh trong huyền thoại; những tấm gương Hai Bà Trưng, Bà Triệu, Lê Lợi, Quang Trung… mãi mãi là những hình tượng sáng ngời, biểu trưng cao đẹp của chủ nghĩa yêu nước của dân tộc Việt Nam; được các thế hệ người Việt Nam lưu truyền, kế tiếp và nâng lên tầm cao mới, nhất là trong công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước dưới sự lãnh đạo của Đảng thì chủ nghĩa yêu nước có bước phát triển mới về chất so với chủ nghĩa yêu nước thời phong kiến

Một nét đặc sắc trong ý thức của con người Việt Nam là tình yêu quê hương, đất nước, yêu thương giống nòi luôn gắn quyện với nhau Từ xa xưa, tình yêu đó đã được chuyển thành ý thức biết nâng niu, quí trọng những giá trị văn hoá – tinh thần của dân tộc, của nhân dân, trở thành hành động thiết thực trong xây dựng đất nước Đặc biệt, khi đất nước bị xâm lăng thì tình yêu đó được chuyển thành thái độ căm thù, ý chí quyết tâm chiến đấu của mỗi người dân và của cả cộng đồng dân tộc đối với kẻ bán nước và cướp nước Thái độ căm thù, khinh ghét kẻ thù, tình yêu quê hương, đất nước bao la đã trở thành giá trị đạo

đức truyền thống của dân tộc ta trong suốt mấy ngàn năm lịch sử Đó là nhân tố chính trị - tinh thần tạo nên sức mạnh của dân tộc ta Sự giáo dục truyền thống của các thế hệ người Việt Nam là một yếu tố quan trọng hình thành, phát triển chủ nghĩa yêu nước Việt Nam

Từ sự phân tích những điều kiện khách quan và nhân tố của chủ quan chúng ta nhận thấy rằng, lịch sử của dân tộc Việt Nam là lịch sử của quá trình dựng nước đi đôi với giữ nước Sự đoàn kết, cố kết dân tộc, thống nhất đất nước

là xu hướng cơ bản, chủ yếu của dân tộc ta Trong mọi thời kỳ lịch sử của dân tộc đều tồn tại, phát triển chủ nghĩa yêu nước Việt Nam - một sức mạnh tinh thần, vật chất to lớn và mạnh mẽ bảo đảm cho dân tộc ta không ngừng trưởng thành và chiến thắng

* Chủ nghĩa yêu nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Chủ nghĩa yêu nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam – Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam hiện đại hay chủ nghĩa yêu nước thời đại Hồ Chí Minh đã được bàn đến nhiều, bao gồm nhiều nội dung phong phú, gắn liền với lịch sử đấu tranh cách mạng của nhân dân ta dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam Với việc giương cao ngọn cờ độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, Đảng ta cũng đồng thời nâng chủ nghĩa yêu nước Việt Nam lên tầm cao mới Đó là “… sự kết hợp nhuần nhuyễn trong nội dung của nó truyền thống tinh hoa hàng ngàn năm của dân tộc ta và với tinh thần cách mạng của thời đại mới, với chủ nghĩa Mác - Lênin, hệ tư tưởng cách mạng và khoa học của giai cấp công nhân hiện đại”(1)

Chủ nghĩa yêu nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam ra đời từ khi cách mạng Việt Nam do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo Hơn 70 năm qua, chủ nghĩa yêu nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã đóng vai trò động lực tinh thần to lớn trong việc phát huy sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân tộc trong sự nghiệp đấu tranh giành, giữ độc lập dân tộc; trong công cuộc xây dựng đất nước và bảo

vệ Tổ quốc hiện nay Chủ nghĩa yêu nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam dựa trên

cơ sở lập trường của giai cấp công nhân, chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh Chủ nghĩa yêu nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam tiếp thu, kế thừa và phát triển những giá trị tinh hoa truyền thống yêu nước do lịch sử để lại: Tình yêu quê hương, đất nước, yêu thương giống nòi, đùm bọc che chở lẫn nhau, ý thức phục vụ Tổ quốc, tinh thần sẵn sàng xả thân hy sinh vì dân, vì nước… Tuy nhiên, chủ nghĩa yêu nước xã hội chủ nghĩa có bản chất giai cấp hoàn toàn khác

và có những biểu hiện cụ thể khác với chủ nghĩa yêu nước Việt Nam truyền thống Cơ sở tư tưởng của chủ nghĩa yêu nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam là chủ nghĩa Mác - Lê nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, là lý tưởng độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội Vì vậy, chủ nghĩa yêu nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam là

sự hoà quyện chặt chẽ các yếu tố dân tộc, giai cấp quốc gia, quốc tế; dân tộc, giai cấp, nhân loại không đối lập nhau

Từ những phân tích trên và xuất phát từ nội dung, tính chất, hình thức

biểu hiện của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam truyền thống, có thể thấy rằng: Chủ nghĩa yêu nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam là hệ thống những quan điểm, tư tưởng, tình cảm và hành vi ứng xử phản ánh những giá trị văn hoá, đạo đức và tinh thần lao động sáng tạo, đấu tranh kiên cường bất khuất của dân tộc Việt Nam; là sự tiếp thu, kế thừa, giữ gìn và phát triển những tinh hoa và giá trị cao đẹp của dân tộc Việt Nam trong suốt quá trình dựng nước và giữ nước, được nâng lên tầm cao mới, gắn liền với mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội,

vì dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh ở nước ta; đồng thời phản ánh sâu sắc dấu ấn của thời đại mới hiện nay

Chủ nghĩa yêu nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam là động lực tinh thần, vật chất mạnh mẽ động viên và phát huy mọi tiềm năng, sức lực của các tầng lớp nhân dân Việt Nam vươn lên khẳng định vị thế của dân tộc trước những thách

thức của thời cuộc trong thực hiện sứ mệnh của cha ông trao lại: Rửa nỗi nhục

đói nghèo, xây dựng một nước Việt Nam xã hội chủ nghĩa giàu mạnh và bảo vệ

nó bằng mọi giá

Với cách hiểu như trên cho thấy, chủ nghĩa yêu nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam là một hiện tượng xã hội – lịch sử vừa mang tính khái quát, trừu tượng cao, vừa mang tính cụ thể với những sắc thái rất đặc thù: phong phú về nội dung,

đa diện về hình thức biểu hiện… Song, có thể khái quát bản chất, nội dung của hiện tượng xã hội – lịch sử này ở những đặc trưng nổi bật sau đây:

Một là, chủ nghĩa yêu nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam vừa thấm

đậm chủ nghĩa yêu nước truyền thống, vừa bao chứa những giá trị mới, yêu nước gắn liền với yêu chủ nghĩa xã hội

Chủ nghĩa yêu nước xã hội chủ nghĩa xuất hiện được Đảng Cộng sản Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh và nhân dân ta nuôi dưỡng, phát triển trên mảnh đất Việt Nam hiện thực với những điều kiện hoàn cảnh cụ thể Lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc đã hun đúc trong mỗi con người Việt Nam tinh thần lao động cần cù, sáng tạo và quá trình chinh phục thiên nhiên; đấu tranh chống giặc đã hun đúc cho dân tộc Việt Nam một tinh thần kiên cường, bất khuất, tinh thần quyết chiến, quyết thắng mọi kẻ thù xâm lược, bảo vệ và giữ vững mọi giá trị Việt Nam, giữ lấy mọi tấc đất của tổ tiên

Cũng trên mảnh đất Việt Nam hiện thực này, tinh thần tự lực, tự cường của nhân dân và cả dân tộc Việt Nam lại tiếp tục tỏa sáng trong điều kiện lịch sử của thời đại mới - thời đại quá độ lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn thế giới Lịch sử dân tộc Việt Nam hiện đại đã ghi tiếp những biến chuyển về chất của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam phản ánh sâu sắc công cuộc giành và giữ độc lập dân tộc, trong xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa

diễn ra từ những năm 20 của thế kỷ trước cho đến hiện nay Đó là “Với việc giương cao ngọn cờ độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, đây cũng đồng thời giương cao ngọn cờ chủ nghĩa yêu nước mới lần đầu tiên xuất hiện ở nước ta kết

hợp nhuần nhuyễn trong nội dung của nó truyền thống tinh hoa hàng ngàn năm của dân tộc ta với tinh thần cách mạngcủa thời đại mới, với chủ nghĩa Mác – Lênin, hệ tư tưởng cách mạng và khoa học của giai cấp công nhân hiện đại” (1)

Sự kết hợp nhuần nhuyễn như vậy thể hiện sự lựa chọn và khẳng định những giá trị truyền thống và hiện đại, dân tộc và nhân loại, cơ bản và phổ quát của Đảng

và nhân dân ta một cách hài hoà nhằm giữ vững sự ổn định để phát triển trong

thời đại mới

Như vậy, tình yêu quê hương, yêu Tổ quốc trong chủ nghĩa yêu nước của con người và dân tộc Việt Nam hiện nay luôn thống nhất với tình yêu chế độ xã hội chủ nghĩa mà toàn Đảng, toàn dân, toàn quân ta đang quyết tâm xây dựng Bảo vệ Tổ quốc hiện nay thống nhất với bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa; yêu nước gắn liền với yêu chủ nghĩa xã hội – yêu nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Hai là, chủ nghĩa yêu nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam chứa đựng ý chí

tự lực, tự cường dân tộc quyết vươn lên xoá đói nghèo, lạc hậu, vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh

Do những khúc quanh co của lịch sử, đất nước ta, dân tộc ta phải trải qua hàng ngàn năm đô hộ của phong kiến phương Bắc, hơn 80 năm đô hộ của chủ nghĩa thực dân cũ và gần 1/3 thế kỷ nô dịch của chủ nghĩa thực dân mới Điều kiện lịch sử đó đã làm cho tình hình kinh tế - xã hội nước ta sau ngày độc lập, cả nước đi lên chủ nghĩa xã hội ở trong tình trạng hết sức lạc hậu và rất kém phát triển Mặc dù được sự giúp đỡ chí tình của anh em, bè bạn, nền kinh tế và phát triển văn hoá, xã hội của một nửa nước đã mang những yếu tố của chủ nghĩa xã hội, nhưng ở trong hoàn cảnh bị chiến tranh tàn phá, lại phải dốc sức chi viện cho cuộc đấu tranh của nhân dân miền Nam, nên khi cả nước đi lên chủ nghĩa xã hội thì nền kinh tế cả nước vẫn trong tình trạng sản xuất nhỏ, kém phát triển; đời sống nhân dân còn nhiều khó khăn

Những biến động hết sức to lớn trong đời sống chính trị thế giới những năm cuối của thế kỷ XX, trong đó sự tan rã của Liên xô và các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu và sự chống phá hết sức điên cuồng của các thế lực thù địch đối với cách mạng nước ta đã làm cho những khó khăn về kinh tế - xã hội ở nước ta gay gắt thêm

Không chịu lùi bước trước khó khăn, dưới sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng, cả dân tộc ta bằng nghị lực phi thường, trí tuệ tuyệt vời và ý chí kiên cường đã phấn đấu vươn lên Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam lại toả sáng trong công cuộc đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa Chúng ta không bị “nghiền nát”, không bị sụp đổ mà chúng ta đã đứng vững và tiếp tục phát triển Vị thế của con người Việt Nam, đất nước và dân tộc Việt Nam được củng cố trên trường quốc tế Thực tiễn cuộc sống khắc nghiệt đã làm cho mỗi con người Việt Nam nhận thức sâu sắc rằng, muốn đưa đất nước và dân tộc tiến lên không có con đường nào khác con đường xã hội chủ nghĩa; phải bằng ý chí và nghị lực, bằng sức mạnh nội sinh vươn lên xóa đói, giảm nghèo, phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội, vì cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc Dưới sự lãnh đạo của Đảng, mọi người Việt Nam không phân biệt dân tộc, giai cấp, tầng lớp, nếu đem hết tâm huyết, tài năng, của cải cống hiến cho đất nước, làm cho nước ta thêm giầu mạnh có thể sánh vai với các nước trong khu vực và trên thế giới thì đó là người yêu nước Do vậy, ý chí làm giầu, tinh thần vượt qua đói nghèo lạc hậu vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh là biểu hiện sinh động của chủ nghĩa yêu nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay

Ba là, chủ nghĩa yêu nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam chứa đựng ý chí

quyết tâm bảo vệ độc lập chủ quyền và sự thống nhất toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc; tinh thần xả thân vì Tổ quốc Việt Nam – xã hội chủ nghĩa, chống lại mọi mưu toan phá hoại sự độc lập và thống nhất của Tổ quốc xã hội chủ nghĩa

Tình hình khu vực và thế giới những năm cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI diễn biến nhanh chóng, phức tạp và chứa đựng những yếu tố khó lường

giới biến động theo chiều hướng có lợi cho chủ nghĩa đế quốc và các thế lực phản động chống độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội Chủ nghĩa khủng bố nổi lên, xung đột dân tộc, sắc tộc, tôn giáo diễn ra ở nhiều nơi Chủ nghĩa đế quốc, đứng đầu là Mỹ một mặt thực hiện chiến lược quân sự mới chủ trương “đánh đòn phủ đầu” đe doạ độc lập chủ quyền quốc gia của các nước không trong quĩ đạo của Mỹ; mặt khác, chúng ráo riết thực hiện “diễn biến hoà bình” nhằm xoá bỏ các nước xã hội chủ nghĩa còn lại Việt Nam là một trọng điểm trong chiến lược phản động đó Thực tiễn tình hình Nam Tư, các nước SNG ở vùng ngoại Kaprkaz và tình hình diễn ra ở Tây Nguyên thời gian qua cho thấy, mưu toan làm tan rã sự thống nhất toàn vẹn lãnh thổ của các quốc gia luôn là mục tiêu xuyên suốt trong chiến lược đối ngoại của chủ nghĩa đế quốc đó, hơn lúc nào hết, dưới sự lãnh đạo của Đảng, nhân dân ta nhất thiết phải tiến hành có hiệu quả cuộc đấu tranh làm thất bại âm mưu “diễn biến hoà bình” của chủ nghĩa đế quốc

và các thế lực thù địch Vì vậy, trong khi xây dựng chủ nghĩa xã hội, chúng ta không được lơ là, lơi lỏng nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc Bên cạnh việc phải chuẩn

bị chu đáo sẵn sàng đánh thắng cuộc chiến tranh có sử dụng vũ khí công nghệ cao; chúng ta phải làm tốt việc giữ vững an ninh quốc gia, độc lập chủ quyền và

sự thống nhất toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc Tình hình trên đây, đòi hỏi mỗi người dân Việt Nam phải gắn chặt thành một khối vững chắc, một tình yêu Tổ quốc xã hội chủ nghĩa với ý chí hành động quyết tâm chiến đấu dám chấp nhận

hy sinh, vượt qua khó khăn bảo vệ độc lập chủ quyền quốc gia, sự thống nhất toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc trước mọi âm mưu, thủ đoạn thôn tính của kẻ thù phá hoại sự toàn vẹn và thống nhất đó

Bốn là, chủ nghĩa yêu nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam chứa đựng tinh

thần đại đoàn kết dân tộc, kiên quyết đấu tranh chống mọi âm mưu phá hoại khối đại đoàn kết toàn dân

Khi nói đến chủ nghĩa yêu nước là nói đến tình yêu Tổ quốc, tính dân tộc, nghĩa đồng bào Điều đó cũng có nghĩa là khi nói đến chủ nghĩa yêu nước nhất định phải đề cập đến tinh thần cố kết dân tộc Tinh thần ấy không chỉ là đòi

hỏi của sự nghiệp giữ nước, mà còn là đòi hỏi của sự nghiệp dựng nước Trong quá trình chinh phục tự nhiên, mưu cầu cuộc sống, trước sức mạnh của thiên nhiên đòi hỏi phải cố kết cộng đồng để chiến thắng thiên tai, địch họa Đối với dân tộc Việt Nam, do điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, để tồn tại và phát triển, cha ông ta đã tiến hành ngăn sông, đắp đập một cách bền bỉ Ngày nay, chúng ta đang tiếp tục công việc đó ở một phạm vi, qui mô rộng lớn hơn Không có sức mạnh của tinh thần và ý chí cộng đồng và một tinh thần đoàn kết nhất trí trên dưới một lòng thì không thể làm được điều đó Đồng thời, trong công cuộc giữ nước, không một người Việt Nam nào có thể phủ nhận những hy sinh to lớn của dân tộc ta trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ để bảo vệ những giá trị cao đẹp Việt Nam Ba mươi năm bền bỉ, hết chống Pháp lại chống Mỹ, không có sự đồng tâm nhất trí, sự đoàn kết một lòng của toàn dân tộc xung quanh Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh, cuộc chiến đấu của nhân dân ta không thể giành được thắng lợi Đảng ta đã rút ra bài học thành công của cách mạng Việt Nam là biết phát huy khối đại đoàn kết dân tộc – Đó là nhân tố bảo đảm thắng lợi bền vững của sự nghiệp cách mạng Việt Nam

Hiện nay, chủ nghĩa đế quốc và các thế lực thù địch đang tìm mọi cách thực hiện âm mưu chiến lược “diễn biến hoà bình” nhằm xoá bỏ chủ nghĩa xã hội ở nước ta, phá vỡ khối đại đoàn kết toàn dân tộc Bài học của lịch sử đấu tranh giành, giữ độc lập dân tộc, bảo vệ Tổ quốc luôn nhắc nhở chúng ta muốn bảo vệ vững chắc Tổ quốc xã hội chủ nghĩa nhất thiết và phải luôn chăm lo củng

cố, giữ vững và phát huy sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân tộc

Năm là, chủ nghĩa yêu nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam và chủ nghĩa

quốc tế vô sản

Chủ nghĩa yêu nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam có mối quan hệ biện chứng với chủ nghĩa quốc tế vô sản, bao chứa cả nhận thức của con người Việt Nam về lòng tự hào, tự tôn dân tộc chính đáng và nhận thức về bổn phận, nghĩa

vụ quốc tế cao cả, chân chính Trong lịch sử, nhân dân và dân tộc Việt Nam luôn

tự tôn dân tộc vừa hoà nhập, khiêm tốn tiếp thu tinh hoa văn hoá của các dân tộc khác, của nhân loại

Ngày nay, dưới ánh sáng của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, chủ nghĩa yêu nước Việt Nam được nâng lên tầm cao mới, gắn liền với chủ nghĩa quốc tế vô sản chân chính, cao cả Khẩu hiệu: “Vô sản toàn thế giới và các dân tộc bị áp bức đoàn kết lại” đã thể hiện điều đó Hơn nữa, còn chủ nghĩa

đế quốc là còn chiến tranh Với bản chất hiếu chiến và xâm lược, chủ nghĩa đế quốc luôn nuôi tham vọng thôn tính, nô dịch các dân tộc, quốc gia khác Vì vậy, khi nói đến chủ nghĩa yêu nước xã hội chủ nghĩa không chỉ bó hẹp trong phạm vi tình yêu Tổ quốc, yêu dân tộc mình một cách máy móc, mà còn cần phải ủng hộ cuộc đấu tranh của nhân dân các dân tộc, quốc gia khác chống lại sự nô dịch, xâm lược của chủ nghĩa đế quốc Nếu chỉ quan niệm “cháy nhà hàng xóm bình chân như vại” thì đó là thứ chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi, ích kỷ

Dân tộc Việt Nam luôn thấm nhuần chân lý “Không có gì quí hơn độc lập tự do”, đồng thời cũng hiểu rõ hơn ai hết cái giá của cuộc đấu tranh vì độc lập dân tộc, dân chủ, tiến bộ và công lý trên thế giới Vì vậy, chủ nghĩa yêu nước

xã hội chủ nghĩa Việt Nam luôn là sự thống nhất giữa chủ nghĩa yêu nước xã hội chủ nghĩa của con người Việt Nam, dân tộc Việt Nam với chủ nghĩa quốc tế vô sản Lịch sử cách mạng Việt Nam cận, hiện đại còn ghi lại rất nhiều sự kiện của quân và dân ta giúp đỡ cách mạng Lào, Campuchia, Cu Ba, Trung Quốc… và cuộc đấu tranh chung của nhân dân tiến bộ trên thế giới vì những mục tiêu chung của loài người

Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam truyền thống, giai đoạn phát triển mới về chất là chủ nghĩa yêu nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam – Chủ nghĩa yêu nước thời đại Hồ Chí Minh là cơ sở tinh thần to lớn của dân tộc ta tạo nên sức mạnh

vô địch chiến thắng mọi kẻ thù Điều đó cắt nghĩa vì sao một dân tộc đất không rộng, người không đông như dân tộc Việt Nam mà lại chiến thắng những kẻ thù lớn mạnh hơn gấp nhiều lần

1.1.2 Ý chí quyết chiến quyết thắng của quân đội và nhân dân ta

Ý chí quyết chiến quyết thắng là biểu hiện tập trung nhất, thể hiện sâu sắc tính chính trị - thực tiễn của chủ nghĩa yêu nước của quân đội và nhân dân trong chiến tranh Nếu chủ nghĩa yêu nước là sức mạnh tiềm năng thì ý chí quyết chiến quyết thắng là sức mạnh hiện thực; là tinh thần yêu nước bộc lộ và phát huy trong những hoàn cảnh hiện thực, trong những tình huống cụ thể của con người trong chiến tranh Không xây dựng và phát huy được ý chí quyết chiến quyết thắng trong chiến tranh cũng đồng nghĩa với chủ nghĩa yêu nước không được phát huy tốt trước những yêu cầu cao hết sức khó khăn, ác liệt của chiến tranh

Ý chí quyết chiến quyết thắng của quân và dân ta là yêu cầu cơ bản đầu tiên, quyết định thắng lợi trong mọi cuộc chiến tranh Bất cứ bên tham chiến nào, bên tấn công hay bên bị tấn công thì vấn đề nêu cao ý chí quyết tâm chiến đấu, phát huy tinh thần quyết chiến quyết thắng cũng đều quan trọng trong tất cả các giai đoạn của chiến tranh Lịch sử chiến tranh của nhân loại đã chứng minh rằng, trong không ít trường hợp, bên có nhiều hạn chế trong tương quan so sánh lực lượng, nhất là về vũ khí, trang bị, nhưng nhờ có tinh thần yêu nước và phát huy được ý chí quyết chiến quyết thắng mà giành được thắng lợi Ngày nay, để có thể đánh thắng cuộc chiến tranh xâm lược trong điều kiện mới, một cuộc chiến tranh

mà kẻ địch chắc chắn có ưu thế vượt trội hơn ta cả về kinh tế, quân sự, khoa học,

vũ khí trang bị thì việc phát huy cao độ chủ nghĩa yêu nước, chủ nghĩa anh hùng cách mạng, phát huy ý chí quyết chiến quyết thắng của quân đội và nhân dân ta

là vấn đề đặc biệt quan trọng, là nhân tố hàng đầu bảo đảm thắng lợi bền vững của chiến tranh bảo vệ Tổ quốc

Ý chí quyết chiến quyết thắng của quân đội và nhân dân ta là nội dung cơ bản, là một phẩm chất chính trị - tinh thần, biểu hiện cụ thể của chủ nghĩa yêu nước, chủ nghĩa yêu nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong quá trình chiến tranh Đó là kết quả tổng hợp của các yếu tố tư tưởng và tâm lý, tình cảm, lý trí, lòng yêu nước, tinh thần cách mạng, tri thức khoa học, sức mạnh, bản lĩnh chiến đấu và niềm tin vào thắng lợi…

Từ những phân tích, luận giải trên, có thể quan niệm: Ý chí quyết chiến quyết thắng là sự phản ánh và biểu hiện tập trung của chủ nghĩa yêu nước xã hội chủ nghĩa trong chiến tranh, được thể hiện cụ thể ở tinh thần quyết đánh, biết đánh và quyết đánh thắng, nhằm giành thắng lợi trong chiến tranh, bảo vệ vững chắc Tổ quốc xã hội chủ nghĩa

* Cấu trúc và nội dung của ý chí quyết chiến quyết thắng

Quan niệm trên cho thấy, ý chí quyết chiến quyết thắng không tách với chủ nghĩa yêu nước mà là sự biểu hiện tập trung cao độ của chủ nghĩa yêu nước trong chiến tranh; thể hiện đầy đủ cấu trúc, nội dung cơ bản và tầm quan trọng của ý chí quyết chiến quyết thắng trong chiến tranh, trong việc phát huy chủ nghĩa yêu nước trong chiến tranh Nội dung cấu trúc cơ bản của ý chí quyết

chiến quyết thắng của quân đội và nhân dân ta là tinh thần quyết đánh, biết đánh và quyết đánh thắng

là biểu hiện của tinh thần yêu nước thiết tha, lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, tinh thần dũng cảm, kiên cường bất khuất của quân và dân ta trong chiến tranh Sự thăng hoa của ý thức dân tộc, của chủ nghĩa yêu nước trước họa xâm lăng để đứng lên bảo vệ Tổ quốc hay buông xuôi để rồi chịu cảnh nô dịch, lầm than phụ thuộc rất quyết định và đầu tiên vào vấn đề quyết đánh của cả dân

1 Hồ Chí Minh toàn tập, t3, Nxb CTQG, H, 1996, tr 557

tộc cũng như của mỗi người với tư cách là thành viên của cộng đồng dân tộc Cho nên, quyết đánh đã bao hàm cả vấn đề kiên quyết đấu tranh chống những tư tưởng đầu hàng, làm tay sai cho giặc; đấu tranh kiên quyết với mọi biểu hiện chốn tránh trách nhiệm công dân trước sự an nguy của dân tộc, sự bền vững của giang sơn gấm vóc

Tinh thần quyết đánh của quân đội và nhân dân ta không phải là sự liều lĩnh “phiêu lưu mạo hiểm” mà là tinh thần chiến đấu của những con người cách mạng, của một dân tộc yêu chuộng hoà bình quyết chiến đấu để giải phóng dân tộc, bảo vệ độc lập, thống nhất của Tổ quốc, của những con người chiến đấu vì cuộc kháng chiến chính nghĩa của dân tộc dựa trên một quyết tâm chiến đấu thống nhất và khoa học Không thể hiểu ý chí quyết đánh một cách đơn giản, mà cần phải thống nhất nhận thức rằng, quyết đánh phải được xây dựng trên một cơ

sở khoa học thực sự

Trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc, những tiếng hô “đánh”, những chữ “Sát thát” trên cánh tay của các tướng sĩ trong cuộc kháng chiến chống Mông – Nguyên; quyết tâm “đánh cho để dài tóc, đánh cho để đen răng” của Quang Trung trong cuộc kháng chiến chống quân Thanh xâm lược… đã nêu những tấm gương về xác định quyết tâm chiến đấu, về tinh thần quyết đứng lên chống lại kẻ thù lớn mạnh, bảo vệ quê hương, đất nước Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, vấn đề quyết đánh, dám đánh được đặt ra rất gay go đối với Đảng ta, quân đội và nhân dân ta Trong những giai đoạn đó,

đã xuất hiện tư tưởng lo sợ, bi quan về khả năng giành thắng lợi của nhân dân ta,

về sức mạnh vượt trội của kẻ thù, không ít người sợ Mỹ, không dám đánh Mỹ… Trước tình hình ấy, Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn hạ quyết tâm chiến đấu, quyết không khuất phục, chấp nhận khó khăn gian khổ, hy sinh đứng lên chiến đấu đến cùng Đó là thắng lợi đầu tiên, rất quan trọng của chiến tranh cách mạng Việt Nam; đồng thời đó là biểu hiện đầu tiên, rất quan trọng của chủ nghĩa yêu nước, của ý chí quyết chiến quyết thắng của quân đội và nhân dân ta trong

Hai là, biết đánh

Biết đánh là sự thể hiện ý chí sáng tạo, là sự chuyển hoá ý chí quyết chiến quyết thắng trong tư tưởng thành hành động cụ thể Biết đánh là cơ sở để củng cố và phát huy tinh thần quyết đánh Không thể có ý chí quyết tâm chiến đấu cao nếu không biết đánh địch; đồng thời không thể biết đánh địch một cách

có hiệu quả nếu không xác định được một quyết tâm chiến đấu cao Biết đánh là nghệ thuật sáng tạo đầy tài tình, là biết tạo thế và lực, biết phát huy các yếu tố tạo nên sức mạnh tổng hợp trong chiến đấu, làm chủ vũ khí trang bị, khai thác triệt để tính năng tác dụng của vũ khí, phương tiện chiến đấu, tìm ra cách đánh phù hợp với khả năng vũ khí trang bị của ta Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dạy, biết đánh đòi hỏi phải “Biết địch và biết mình”, biết phân tích so sánh lực lượng địch,

ta một cách khách quan, chính xác; biết đánh vào chỗ yếu, hạn chế chỗ mạnh của địch; phát huy cao độ chỗ mạnh, khắc phục triệt để chỗ yếu của ta Biết đánh đòi hỏi phải có đường lối, phương châm, nghệ thuật quân sự đúng đắn, phải tổ chức chiến đấu trên tất cả các mặt trận, các lĩnh vực Đồng thời, phải phối hợp nhiều hình thức và phương pháp đánh địch, dùng “mưu mẹo” mà đánh, nay đánh đông, mai đánh tây, làm cho địch chết dần, chết mòn Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dạy:

“Pháp có xe tăng, đại bác thì ta phá đường, Pháp có máy bay thì ta đào hầm, Pháp muốn đánh chớp nhoáng thì ta kéo dài”(1), “dùng mưu trí” đánh địch thì nhất định ta thắng

Quyết đánh và biết đánh là hai vấn đề có mối quan hệ chặt chẽ với nhau

Dù quân đội và nhân dân ta có quyết tâm chiến đấu thế nào đi nữa nhưng không biết đánh, không có đường lối và phương châm kháng chiến đúng đắn, không có nghệ thuật tác chiến phù hợp… thì cũng không thể giành được thắng lợi trong chiến tranh, đặc biệt trước những kẻ thù lớn mạnh và hung bạo

Biết đánh có nội dung rất rộng lớn bao gồm tổng thể các vấn đề chủ yếu trên tất cả các lĩnh vực; biết đánh toàn diện trên tất cả các lĩnh vực cả về chính

trị, kinh tế, tư tưởng, văn hoá, quân sự, ngoại giao, trong đó biết đánh về quân sự

- Biết đánh là biết tạo nên và phát huy sức mạnh tổng hợp trên mọi lĩnh vực để giành chiến thắng

- Biết đánh là biết xoay chuyển tình thế chiến tranh theo chiều hướng có lợi, chuyển hoá lực lượng, phát triển từ yếu thành mạnh để chiến thắng trong chiến tranh

- Biết đánh là phải biết bắt đầu và kết thúc chiến tranh một cách có lợi nhất…

Tư tưởng của ông cha ta trong lịch sử giữ nước “lấy ít địch nhiều, lấy nhỏ đánh lớn, lấy yếu chống mạnh” đã hàm chứa ý nghĩa hết sức sâu sắc của vấn

đề biết đánh Trong điều kiện hiện nay, tư tưởng đó của dân tộc cần được kế thừa, phát triển và vận dụng sáng tạo bảo đảm sẵn sàng đánh thắng mọi cuộc chiến tranh xâm lược của kẻ thù nếu xảy ra, cũng như chiến lược “diễn biến hoà bình” mà chúng đang tiến hành chống phá cách mạng nước ta

Ba là, quyết đánh thắng

Quyết đánh thắng là sự phát triển logic và tất yếu từ vấn đề quyết đánh

và biết đánh; là yêu cầu cao nhất đặt ra trong chiến tranh cho quân đội và nhân dân ta Quyết đánh thắng là sự thể hiện ý chí kiên cường, tinh thần quyết chiến quyết thắng; là sự kế thừa ý chí và truyền thống yêu nước chống ngoại xâm của

ý chí quyết đánh, biết đánh thành kết quả trong thực tế chiến đấu Quyết đánh thắng là biểu hiện ý chí dũng cảm không lùi bước trước kẻ thù nguy hiểm, hung

ác, không chần chừ do dự, không nao núng tinh thần trước các tình huống khó khăn, ác liệt trong chiến đấu Quyết đánh thắng là quyết tâm giành thắng lợi trong chiến đấu, quyết tâm đánh thắng quân thù

Quyết đánh, biết đánh và quyết đánh thắng là những thành tố cấu thành của ý chý quyết chiến quyết thắng Các thành tố trên có mối quan hệ biện chứng với nhau Không thể đánh thắng nếu không quyết đánh và biết đánh Nếu như quyết đánh là yêu cầu cơ bản đầu tiên; biết đánh là cơ sở, là điều kiện, là “cốt vật chất” thì quyết đánh thắng là kết quả của ý chí quyết chiến quyết thắng, là yêu cầu cao nhất, là sản phẩm chủ yếu của chủ nghĩa yêu nước, của sức mạnh chính trị - tinh thần và sức mạnh tổng hợp của cả dân tộc trong chiến tranh Chủ tịch

Hồ Chí Minh đã dạy: “Giặc Pháp là “vỏ quýt dày”, ta phải có thời gian chuẩn bị toàn diện của toàn dân để “mài móng tay nhọn” rồi mới mổ xẻ toang xác chúng ra”(1) Theo Người, ý chí quyết đánh, biết đánh và quyết đánh thắng của quân và dân ta phải được chuẩn bị và thực hiện trong từng trận đánh, từng chiến dịch và

cả trong quá trình chiến tranh Kẻ thù càng to lớn, nguy hiểm; chiến tranh càng khó khăn, ác liệt thì quân đội và nhân dân ta càng phải mài sắc ý chí quyết chiến quyết thắng, phải luôn sáng tạo ra cách đánh hay, đánh giỏi và đánh thắng Đó chính là biểu hiện cụ thể và sinh động của chủ nghĩa yêu nước trong chiến tranh,

là sự phát huy và thăng hoa của ý thức dân tộc, tinh thần xả thân vì Tổ quốc vì cuộc sống hoà bình và hạnh phúc của nhân dân

* Con đường hình thành ý chí quyết chiến quyết thắng

Cũng như các hiện tượng tinh thần, năng lực tinh thần khác, con người ta bẩm sinh không phải đã có ý chí kiên cường, dũng cảm hay bạc nhược, hèn yếu

mà ý chí của con người chịu sự chi phối, qui định của những điều kiện xã hội – lịch sử và hoạt động cá nhân Nguồn gốc của hoạt động ý chí của con người là từ hoạt động thực tiễn cải tạo tự nhiên và xã hội Trong quá trình đó, con người là

chủ thể hoạt động một cách có ý thức, trên cơ sở nhận thức qui luật tự nhiên, qui luật xã hội, con người hành động tuân theo qui luật, nỗ lực ý chí, khắc phục khó khăn để đạt được mục đích với kết quả cao nhất Ý chí quyết chiến quyết thắng của quân đội và nhân dân ta cũng vậy, nó được hình thành, phát triển thông qua quá trình giáo dục rèn luyện thường xuyên liên tục và được củng cố trong suốt quá trình đấu tranh cách mạng, trong thực tiễn của sự nghiệp dựng nước và giữ nước, cả trước, trong và sau chiến tranh Từ cơ sở lý luận và kinh nghiệm thực tiễn hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ cho thấy con đường cơ bản hình thành củng cố và phát triển ý chí quyết chiến quyết thắng của quân đội và nhân dân ta Đó là:

Thứ nhất, ý chí quyết chiến quyết thắng được hình thành, củng cố và

phát triển thông qua hoạt động thực tiễn đấu tranh cách mạng, thực tiễn chiến đấu đầy khó khăn gian khổ và hy sinh của quân và dân ta

Ý chí quyết chiến quyết thắng của quân và dân ta không phải diễn ra bên ngoài quá trình chiến đấu và hoạt động thực tiễn của quân đội và của các tầng lớp nhân dân trong đấu tranh cách mạng, mà là diễn ra ngay trong quá trình đó Thông qua hoạt động thực tiễn chiến đấu mà ý chí quyết chiến quyết thắng được hình thành và phát triển Ý chí quyết chiến quyết thắng là sản phẩm của thực tiễn, của hoạt động chiến đấu và đấu tranh cách mạng Ý chí quyết chiến quyết thắng của quân và dân ta nảy sinh trước hết là do nhu cầu khắc phục khó khăn vượt qua hiểm nguy, ác liệt, hy sinh trong hoạt động sẵn sàng chiến đấu và chiến đấu để đánh thắng kẻ thù Trong điều kiện hoàn cảnh đó, đòi hỏi con người phải tích cực, chủ động sáng tạo vượt qua mọi trở ngại, mưu trí limh hoạt tìm ra cách đánh hay, phù hợp để chiến thắng kẻ thù Do vậy, ý chí quyết chiến quyết thắng của quân và dân ta chỉ có thể được hình thành, củng cố chính trong hoạt động thực tiễn chiến đấu, chiến tranh, tuyệt nhiên không phải do lực lượng “siêu nhân” hay một lực lượng “tự nó” Điều này đã được thực tiễn chứng minh qua lịch sử đấu tranh cách mạng trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống

Ý chí quyết chiến quyết thắng của quân đội và nhân dân ta bắt nguồn từ bản chất giai cấp công nhân, từ truyền thống kiên quyết đánh giặc giữ nước của dân tộc ta và phát huy truyền thống trung dũng quyết chiến của quân đội và nhân dân ta Ý chí quyết chiến quyết thắng đã trở thành biểu tượng rực rỡ của chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam Đó là sức mạnh tinh thần to lớn của cán

bộ, chiến sĩ và nhân dân ta khi thấm nhuần sâu sắc mục tiêu lý tưởng cách mạng, biểu hiện thành niềm tin vào thắng lợi, thành năng lực suy nghĩ và hành động, thành sức mạnh để chiến thắng kẻ thù Ngay sau khi mới thành lập, chấp hành chỉ thị “phải đánh thắng trận đầu”, đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân

đã dũng cảm, mưu trí, táo bạo tiêu diệt gọn hai đồn Phay Khắt, Nà Ngần ghi trang sử chói lọi đầu tiên “đã ra quân là chiến thắng” của quân đội ta Từ đó, ý chí quyết chiến quyết thắng được củng cố, giữ vững và phát huy trong mỗi trận đánh, mỗi bước trưởng thành của quân đội, của cách mạng Việt Nam

Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, với tinh thần “thà hy sinh tất cả, chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ”,

“Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh”, lúc đầu chỉ là gậy tầm vông, súng kíp và sau này có thêm vũ khí hiện đại hơn, quân đội và nhân dân ta luôn tỏ rõ ý chí quyết chiến quyết thắng để đánh thắng thực dân Pháp Cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước ta là một thử thách lớn nhất đối với dân tộc ta, một cuộc đọ sức có tầm

cỡ quốc tế và ý nghĩa thời đại càng đòi hỏi phải phát huy cao độ ý chí quyết chiến quyết thắng; phải “đánh cho Mỹ cút, đánh cho Ngụy nhào” để giải phóng miền Nam, bảo vệ miền Bắc, giành độc lập thống nhất Tổ quốc Bằng những hành động chiến đấu kiên cường dũng cảm, mưu trí sáng tạo, quân và dân ta đã đánh tan quân Mỹ, Ngụy, xoá bỏ hoàn toàn chính quyền tay sai bán nước và quét sạch chủ nghĩa thực dân mới của Mỹ ở miền Nam Cùng với thắng lợi của hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ là thắng lợi trong hai cuộc chiến tranh bảo vệ Tổ quốc ở biên giới Tây Nam và biên giới phía Bắc cũng như thắng lợi trong thực hiện nhiệm vụ quốc tế ở Lào và Campuchia một lần nữa thể hiện ý chí quyết chiến quyết thắng của quân đội và nhân dân ta Ngày nay, ý chí quyết

chiến quyết thắng tiếp tục được củng cố, giữ vững và phát huy trong mọi hoạt động xây dựng và chiến đấu của quân đội, trong xây dựng thế trận chiến tranh nhân dân với tinh thần “quyết đánh và đánh thắng” cuộc chiến tranh bằng vũ khí công nghệ cao của kẻ thù đối với nước ta nếu xảy ra, bảo vệ vững chắc Tổ quốc

xã hội chủ nghĩa Điều đó, một lần nữa minh chứng trên thực tế, ý chí quyết chiến quyết thắng của quân đội và nhân dân ta chỉ được hình thành, củng cố, giữ vững thông qua quá trình hoạt động thực tiễn chiến đấu và đấu tranh cách mạng

Thứ hai, ý chí quyết chiến quyết thắng được hình thành, củng cố thông

qua quá trình giáo dục truyền thống, truyền thụ lý tưởng cách mạng và kinh nghiệm chiến đấu cho cán bộ, chiến sĩ và nhân dân ta

Cùng với hoạt động và thông qua hoạt động, giáo dục là con đường cơ bản để hình thành, củng cố ý chí quyết chiến quyết thắng của quân đội và nhân dân ta Con đường giáo dục được diễn ra, trước hết, là các thế hệ đi trước truyền lại cho thế hệ đi sau, các thế hệ đi sau kế thừa, tiếp thu những tri thức, truyền thống kinh nghiệm chiến đấu, vốn sống mà các thế hệ đi trước đã xây dựng, tích luỹ được bằng mồ hôi, xương máu với những trang sử hào hùng, những chiến công hiển hách, những tấm gương anh hùng, dũng cảm; những kỷ vật truyền thống cả về vật chất và tinh thần của quân đội và nhân dân ta

Thế hệ trẻ phục vụ trong quân đội hiện nay có nhiều ưu điểm: trẻ, khoẻ, nhiệt tình, hăng hái, năng động, sáng tạo nhưng chưa từng trải qua những tình huống khó khăn ác liệt, chưa thấy hết cái giá của cuộc sống hôm nay, chưa thật

sự thấm đậm truyền thống vẻ vang của quân và dân ta… Do vậy, những chiến công hiển hách, những tấm gương dũng cảm trong lịch sử xây dựng và chiến đấu của quân và dân ta có thể gây cho thế hệ trẻ những cảm xúc mạnh mẽ, song lại

có khả năng chỉ là những biểu tượng cho sự chiêm ngưỡng mà thôi Vì vậy, trong điều kiện hiện nay, đòi hỏi phải đẩy mạnh công tác giáo dục, phải làm cho

ý chí quyết chiến quyết thắng thực sự trở thành giá trị và động lực tinh thần to lớn thôi thúc hành động cách mạng của thế hệ trẻ hôm nay Nội dung giáo dục