Sau năm 1975, cùng với sự phát triển kinh tế của vùng nhiều diện tích rừng, đất trồng ngô, mía… đã được thay thế bằng các vườn cây cà phê, khoảng 10 năm trở lại đây, những năm giá cà phê
Trang 1Bộ Nông nghiệp và PTNT
Viện Khoa học thuỷ Lợi Trung tâm Nghiên cứu phòng trừ mối
Chuyên đề Mức độ mối hại cây cao su, cà phê và Ca cao ở
các tỉnh Tây Nguyên
Đề tài Nghiên cứu phòng trừ mối cho cây công nghiệp (cà phê cao su)
và đập ở các tỉnh Tây Nguyên
Người viết: TS Nguyễn Văn Quảng
7109-6
16/02/2009
Hà Nội, 12/2007
Trang 21 Phần Mở đầu
1.1 Đặt vấn đề
Tây nguyên là vùng cao nguyên bao gồm 5 tỉnh, gồm: Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông và Lâm đồng Tây nguyên giáp với Hạ Lào và đông bắc Campuchia Với độ cao phổ biến khoảng 500m đến 600m so với mặt biển, đất đai chủ yếu là đất bazan, Tây nguyên rất phù hợp với những cây công nghiệp như Cà phê, Ca cao, Cây
điều và cây Cao su… Cà phê là cây công nghiệp quan trọng số một ở Tây nguyên Tây nguyên cũng là vùng trồng Cao su lớn thứ 2 sau các tỉnh Đông Nam Bộ Với vị trí địa
lý và đặc điểm tự nhiên như vậy, Tây nguyên đã và đang trở thành một vùng có chiến lược rất quan trọng về kinh tế và quốc phòng
Hàng năm sản lượng Cà phê ở nước ta đạt tới 750.000tấn/ha, trong đó Đắk Lắk
là tỉnh có sản lượng Cà phê cao nhất, tiếp theo là Lâm đồng Sản lượng Cao su hàng năm đạt 500.000tấn/năm Hàng năm, sản lượng Cà phê, Cao su, Ca cao… không ngừng gia tăng và đóng góp tới hàng tỷ đô la Mỹ giá trị xuất khẩu
Trên thế giới, nhiều công trình khoa học cho thấy rằng mối là đới tượng gây hại
đến sinh trưởng, phát triển và năng suất cây trồng [5,6,7,8,9,10], nhưng vấn đề mối gây hại các cây công nghiệp ở Việt Nam mới chỉ có một số dẫn liệu sơ lược ban đầu [3,4] Thực tế cho thấy, nhiều năm nay mối đã phá hại nghiêm trọng nhiều loại cây trồng Tại các vườn Cà phê, theo phản ánh của nhân dân và nhiều nhà khoa học, mối hại có mặt ở các lứa tuổi như vườn ươm, giai đoạn kiến thiết cơ bản, giai đoạn kinh doanh và phục hồi Còn tại các vườn Ca cao, mặc dù đã được xử lý thuốc hạt, phun thuốc trừ sâu vào gốc và hố trồng (với nhiều loại thuốc khác nhau), nhưng chỉ sau thời gian ngắn vẫn bị mối đục gốc, ăn hết rễ, chết hàng loạt… Còn tại các vườn Cao su, mối tấn công lên thân cây, gây chẩy mủ, bẩn mủ, giảm chất lượng mủ… Các dẫn liệu về mối hại cây ca cao, cà phê, cao su mới chỉ đưa ra nhận xét mang tính định tính, chưa đủ cơ sở để tiến hành nghiên cứu các biện pháp phòng trừ thích hợp
Thấy rõ ý nghĩa của việc phải đảm bảo năng suất, nâng cao chất lượng cây trồng, năm 2006 Bộ Nông nghiệp và PTNT giao cho chúng tôi thực hiện đề tài “Nghiên cứu mối hại cây công nghiệp (Cao su, Cà phê) và đập ở các tỉnh Tây nguyên”
Trong chuyên đề này, chúng tôi trình bày về mức độ mối cây Cao su, Cà phê,
Ca cao … ở các tỉnh Tây nguyên
Trang 31 2 Đặc điểm cây trồng ở vùng nghiên cứu
Trước đây, vùng Tây nguyên ít được khai thác, đất đai hầu hết được che phủ nhờ rừng Trước năm 1975, nhiều vườn cà phê đã hình thành Sau năm 1975, cùng với sự phát triển kinh tế của vùng nhiều diện tích rừng, đất trồng ngô, mía… đã được thay thế bằng các vườn cây cà phê, khoảng 10 năm trở lại đây, những năm giá cà phê xuống thấp cây cao su trở thành cây phổ biến Gần đây, cây ca cao trở thành loại cây tương
đối phổ biến nhằm thay thế sự độc canh của cây cà phê Có thể nói, ngoài các khu rừng
được bảo tồn, thì hầu hết các diện tích đất đang được trồng cà phê, cao su, ca cao và một số cây trồng khác Đi trên vùng đất cao nguyên ta thấy bạt ngàn cà phê, cao su và nhiều vườn ca cao Trong 30 năm qua, nhiều vườn cà phê, đã trở nên già cỗi, cho năng suất thấp, các vườn cà phê này đã phải cưa đốn để phục hồi hoặc phá bỏ hoàn toàn để trồng vườn cà phê mới hoặc cây ca cao hoặc cây cao su
Nói tóm lại, cây cà phê, ca cao, cao su ở Tây Nguyên có nhiều lứa tuổi khác nhau và cần phải nghiên cứu tác hại của mối đối với từng giai đoạn sinh trưởng của cây
1.3 Địa điểm và phương pháp nghiên cứu
Địa điểm nghiên cứu
Nghiên cứu tác hại của mối đối với cây trồng được nghiên cứu chủ yếu ở tỉnh
ĐăkLăk Nghiên cứu ảnh hưởng của mối đến cây cao su, ca cao và cà phê được tiến hành chủ yếu tại Nông trường Cao su 30-4, Viện nghiên cứu Ekmat và Công ty Cà phê Krongana, Công ty Cà phê tháng 10, Công ty cà phê Easoup và một số cơ sở khác ở tỉnh Gia Lai, Lâm Đồng Các điểm nghiên cứu thể hiện trên hình 1
Phương pháp nghiên cứu
Khảo sát tỷ lệ cây bị mối hại được tiến hành điều tra theo ô, dựa theo phương pháp được trình bày trong tài liệu của Robert et al (1989) , Lê Nam Hùng và Hòang
Đức Nhuận (1980), Phạm Bình Quyền (2005) [1, 2, 6] Các ô khảo sát được chọn ngẫu nhiên, có kích thước 100m x100m Trong mỗi ô, chúng tôi điều tra tại 5 điểm (4 điểm
ở 4 góc và 1 điểm ở giữa), mỗi điểm 20 cây (với cao su và cà phê) và 10 cây (với ca cao) Như vậy mỗi ô chúng tôi tiến hành khảo sát 100 cây hoặc 50 cây tùy lọai Các ô
được lặp lại để tính giá trị trung bình Riêng cây cà phê và ca cao mới trồng chúng tôi thống kê tỷ lệ cây chết trên các vườn cây rộng từ 5000mx đến 10000m2
Ngoài ra, chúng tôi còn tiến hành khảo sát kích thước của cây bị mối và cây không bị mối như: Đường kính ngang ngực của các cây cao su trồng được 2 năm và 5
Trang 4năm tuổi; đường kính thân (cách mặt đất khỏang 10 cm) của cây ca cao và đường kính tán của chúng Bên cạnh đó chúng tôi còn tiến hành thu thập số liệu về số lượng nhánh, của cây cà phê sau 2 năm đốn hạ và nhánh cấp 1 của cây ca cao 5 năm tuổi, đồng thời
Hình 1 Các điểm nghiên cứu ở
Tây Nguyên
5
1
7
6
8 4
3 2
10
11
9
1 Eea Le
2 Ea H’Leo
3 Ea Khai
4 Ea Kênh
5 Hoà Thắng
6 Ea Huar
7 Ea Wer
8 Hoà Hiệp
9 Ea T’ling
10 Đắk Mil
11 Hiệp Thạnh
Trang 5xác định số lượng quả của các nhánh và cây bị mối và không bị mối gây hại Kết quả
được phân tích và xử lý với sự hỗ trợ của phần mềm Microsoft Excel trên Window
2003
2 Phần Kết quả nghiên cứu
2.1 Tác hại của mối đối với cây cao su
2.1.1 Đặc điểm gây hại của mối đối với cây cao su
Qua đợt khảo sát phát hiện thấy phần lớn các cây cao su bị mối tấn công bằng cách đắp đường mui vào gốc, tạo thành lớp đất bao quanh thân cây, cao từ vài chục đến hàng trăm centimet, thậm chí đến 3m và cao hơn Chúng gặm lớp vỏ ngoài của cây, tấn công vào các phần bị thương tổn trên cây, đục vào lớp biểu bì và vỏ thân cây, rễ cây
Mối tấn công thân cây cao su rất rễ được phát hiện, mối thường đắp một lớp bùn
đất dạng bản ốp sát vào thân cây ở những nơi mối mới đắp, bên rìa mảng bùn thấy các
lỗ hở và mối đang mở rộng lớp bùn, các mảng mới đắp còn ướt có màu sẫm so với các mảng bùn cũ, khô Bên trong lớp mảng bùn có nhiều mối thợ đang khai thác thức ăn Các mảng bùn này thường gắn liền với mặt đất ở những cây bị các mảng bùn do mối
đắp vào thì phần dưới mặt đất của thân cây và rễ cây cũng bị mối tấn công, chúng tạo lên một khoảng trống giữa cây và đất xung quanh, và mối cũng tấn công vỏ rễ như trên thân cây (xem hình 2) Ngoài những mẳng bùn được đắp nối liền với mặt đất, cũng có những mảng bùn được hình thành ở trên cao Trong trường hợp này thì mảng bùn được nối với mặt đất bằng một đường bùn dạng vòm (đường mui) Sau khi bóc lớp bùn ra khỏi thân cây thì lộ ra vỏ thân cây đã bị mối khai thác hết lớp bần, mối tấn công vào sâu phần tế bào sống dưới lớp biểu bì gây chảy mủ (xem hình 3) Thường mảng bùn do mối đắp lên thân cây bị co lại gây hiện tượng nứt vỡ khi bị chiếu nắng nên mối ít hoạt
động vào ban ngày Những mảng bùn mà mối đã khai thác hết thức ăn ưa thích ở bên trong hoặc mối bỏ đi do một nguyên nhân nào đó thì mảng bùn khô và bên trong không còn mối
Hình 2 Mối đắp mảng bùn từ rễ đất lên thân cây
Mối tấn công rễ cây
Vết mối gặm thân ố Mảng bùn do mối đắp
Trang 6ở lô cao su 2 năm tuổi, thường thấy mối khoét sâu vào lớp vỏ ngoài làm cây bị chảy mủ, gây nên hiện tượng “khai thác” sớm, đặc biệt là phần thân sát đất và phần rễ tiếp giáp với thân cây, làm ảnh hưởng đến sự tăng trưởng của cây (hình 3)
Sau khi mối đắp đất lên thân cây mối gậm lỗ chỗ của mối trên thân cây (xem hình 4) Tại những nơi có vết gặm cũ, trên thân cây còn lại những vết gặm cũ màu xám, tại những nơi có vết gặm cũ thường có các cục mủ cao su đen cứng lẫn đất, hiện tượng này rất phổ biến ở cây cao su 2 tuổi Hiện tượng mối gây chảy mủ cao su cũng
được Harris phát hiện khi bị loài Coptotermes curgnathus tấn công, nhưng chưa được
mô tả trong công trình của Ngô Trường Sơn khi nghiên cứu tác hại của mối ở Nông trường Cao su Cồn Tiên (Quảng Trị) [3, 8]
Hình 4 Mối ăn sâu vào thân cây cao su 2 tuổi
Hình 3 Vết mối phá hại gây chảy mủ ở cây
cao su 2 năm tuổi
Vết mối gặm vỏ thân cây cao su
Trang 7ở cây cao su càng nhiều tuổi thì hiện tượng mối gặm hẳn vào thân cây không còn gặp như ở cây 2 tuổi ở những cây 5 tuổi trở lên, chỉ thấy mối ăn vào lớp bần chứ không thấy tấn công vào phần tế bào sống của cây
2.1.2 Mức độ ảnh hưởng của mối đến sự sinh trưởng của cây cao su
Rõ ràng rằng, với sự vi phạm của mối đối với phần tế bào sống ở thân cây, rễ cây như mô tả ở trên, điều được khẳng định rằng mối là đối tượng gây hại thực sự cho cây cao su Tuy nhiên, điều đó chưa thể hiện được mức độ gây hại đối với cây cao su về mặt định lượng
Tuy mối gây hại cây cao su, nhưng chúng tôi nhận thấy rằng mức độ gây hại của mối phụ thuộc vào tuổi của cây Quan sát 528 cây cao su ở độ tuổi 2 năm, chúng tôi thống kê được 200 cây (chiếm 38%) bị mối tấn công gây chảy mủ ở nhóm cây này, tác hại của mối là khá nghiêm trọng So sánh đường kính thân của nhóm cây bị mối gây chảy mủ và cây không bị mối gây chảy mủ chúng tôi thấy, có tới 90,6% cây không
bị mối gây chảy mủ có đường kính thân >3,1cm, chỉ có 9,4% số cây có đường kính
<3,1cm, trong khi ở nhóm cây bị mối gây chảy mủ số cây đạt đường kính >3,1cm chỉ chiếm 53,8%, còn lại gần một nửa số cây điều tra trong nhóm bị mối (46,2%) có kích thước <3,1cm Kết quả này phù hợp với kết quả nghiên cứu tác hại của mối đối với cây cao su của Ngô Trường Sơn, tác giả này cho rằng mối là cây cao su non bị còi cọc [3] Nhìn chung, cây bị mối gây hại có đường kính thân nhỏ hơn (trung bình là 3,4 ±
0,90cm) so với những cây cùng độ tuổi không bị mối tấn công gây chảy mủ (trung
bình là 4,1 ± 0,92cm) (bảng 1)
Bảng 1 Kích thước cây cao su 2 năm tuổi bị mối phá hại gây chảy mủ
và cây không bị chảy mủ
Cây bị chảy mủ Cây không bị chảy mủ
Đường kính thân
Đường kính
T.bình (cm) 3,4 ± 0,90 4,1 ± 0,92
Trang 8Đối với cây cao su mới trồng chúng tôi không có điều kiện nghiên cứu vì chúng tôi không bắt gặp vườn cao su mới trồng Tuy nhiên, theo mô tả của các cán bộ kỹ thuật của các công ty cao su thì mối thường tấn công mạnh trong năm đầu Mối thường tấn công vào mắt ghép, tấn công vỏ thân cây và rễ cây và làm cho cây chết tới trên 10%, thậm chí tới 30%
ở lô cao su 5 năm tuổi, mặc dù cũng bị mối tấn công, nhưng phần lớn chỉ gặm lớp biểu bì chết ở bên ngoài vỏ thân, không gây chảy mủ cho cây Quan sát hình thái các cây có mối và cây không có mối đắp đường mui trên thân, chúng tôi thấy sự khác biệt không nhiều, dấu hiệu sinh trưởng kém của cây bị mối cũng không rõ ràng Kích thước (đường kính) của cây bị mối và cây không bị mối tấn công sai khác nhau hầu như không đáng kể (trung bình là 9,77 cm ở lô bị mối tấn công và 9,78 cm ở lô không
bị mối tấn công (bảng 2)
Bảng 2 Kích thước cây cao su 5 năm tuổi bị mối phá hại
Bị mối phá Không bị mối phá
Giá trị Chỉ tiêu Số lượng % Số lượng %
Cây có đường kính
Cây có đường kính
Đường kính trung
bình thân (cm) 9,78 ± 1,32 9,77 ± 1,88
Quan sát tác hại của mối đối với lô cao su đang khai thác mủ (trên 10 năm tuổi), chúng tôi thấy mức độ gây hại của chúng cũng tương tự như ở lô cao su 5 năm tuổi ở nhóm tuổi này, cây cao su thường bị các thương tổn như cành bị gẫy do gió mạnh, do
bị tỉa, cắt, đó là những vị trí thuận lợi cho mối xâm nhập vào bên trong thân cây Những cây bị mối tấn công theo phương thức này trong các lô khảo sát ở buôn Eatu chiếm tỉ lệ từ 5-7% Tuy vậy, mặc dù có cây bị giảm mạnh khả năng sống nhưng phần gần gốc cây vẫn được khai thác mủ và trong nhiều trường hợp không chú ý đến phần thân phía trên đã bị hại nặng do mối Tỷ lệ cây bị mối hại nặng chiếm tỷ lệ không đáng
kể Bởi vậy, mới có ý kiến của người dân cho rằng, khi cây cao su vào giai đoạn khai thác mủ, tác hại của mối đối với chúng là không lớn
Như vậy, cây cao su ở giai đoạn trồng được 2 năm tuổi bị mối tấn công vào lớp
Trang 9(>10năm tuổi) bị mối tấn công vào trong thân cây gây tác hại nặng không nhiều và người trồng cao su hầu như không quan tâm đến tác hại này của mối
2.2 Tác hại của mối đối với cây ca cao
2.2.1 Đặc điểm mối hại đối với cây ca cao
Qua quá trình điều tra sự phá hại của mối tại khu vực trồng ca cao của Công ty
Cà phê Krong Ana và trong khu thực nghiệm Ekmat cho thấy, hiện tượng cây ca cao bị chết và phải trồng dặm là rất nhiều trong vòng 1 năm tuổi, đặc biệt là cây mới trồng thường bị mối tấn công vào bộ rễ, chúng cắn cụt rễ chính hoặc cắn ngang thân cây, nơi tiếp giáp với mặt đất làm cho cây gẫy, khô héo và chết (hình 5) Thường cây ca cao đã
bị khô héo thì khi nhổ lên sẽ thấy phần gốc đã bị mối ăn cụt, phần cuối gốc cây nhọn như đầu bút chì (hình 5A) Có ý kiến nghi ngờ rằng sau khi cây ca cao chết thì mối đến tấn công chứ chưa chắc nguyên nhân cây chết là do mối Tuy nhiên, nhiều bằng chứng
đã tìm thấy, nhiều cây ca cao bị mối tấn công ở gốc, ở thân cây khi lá cây vẫn còn xanh tốt (xem hình 5A,B) Điều này chứng tỏ mối đã tấn công làm cây cao cao yếu dần và gây chết cây ca cao mới trồng chứ không phải là sau khi cây chết mối mới tấn công
Đôi khi mối cũng tấn công gây chết đối với cây cao tới 1-1,5m (khoảng 2 năm tuổi) và cũng tấn công theo phương thức này
Kết quả nghiên cứu cho thấy mối thường xâm nhập vào cây ở khoảng từ mặt đất
đến 2cm, sau đó mối tấn công xuống dưới và lên trên thân cây, trong quá trình kiếm ăn chúng gặm qua lớp vỏ và khoét sâu vào thân cây, đặc biệt rõ ở những nơi có vết thương
tổn như vết tỉa cành, điều này khác hẳn cách tấn công của loài Neotermes gestri ở châu
Phi [8]
(A) (B)
Hình 5 Cây ca cao mới trồng bị mối hại làm cụt rễ chính (A)
và cắn ngang thân (B)
Mối thường tấn công cây ca cao vào thời điểm chuyển mùa: cuối mùa khô đầu mùa mưa và ngược lại
Mối cắn ngang thân cây
Vết mối tấn công ở cây
đang sống
Vết mối tấn
công ở cây đã
chết
Trang 10Cây ca cao ở vào độ tuổi từ 2 đến 5 năm đã bắt đầu phát triển mạnh, phân nhánh nhiều và năm thứ 5 đã cho thu hoạch quả Hình thức và ảnh hưởng gây hại của mối cho cây ca cao ở vào giai đoạn này thể hiện khác với cây mới trồng trong vòng 1 năm Thông thường mối đắp đất xung quanh gốc, cắn lớp biểu bì của cây, những nơi có dấu vết mối gặm vào thân cây thường có vết xì mủ ở thân cây làm cho nhánh bị hại phát triển rất kém (được xem là bị hại nặng, xem hình 6) Mặc dù cây không bị chết, nhưng
sự sinh trưởng và năng suất của cây bị giảm mạnh
2.2.2 Mức độ gây hại của mối đối với cây cao cao
Theo số liệu điều tra trong dân, tỉ lệ của cây cao cao 1 tuổi bị chết do mối có thể lên tới 20-30%, thậm chí có nơi tới 80% như ở Công ty Cà phê tháng 10, cũng có nơi tỉ
lệ bị hại chết ít hơn, khoảng 5-7% Các cây bị chết này thường được dặm lại nhưng nó làm cho vườn cây không đồng đều và rất khó chăm sóc
Kết quả điều tra sự gây hại của mối đối với cây ca cao 5 năm tuổi cho thấy, tỉ lệ cây bị hại trong khu vực điều tra khá cao, dao động trong khoảng từ 84,9% đến 93,2% tổng số cây điều tra (trung bình 89,5%, trong đó cây bị hại nặng (bị mối lấn công phần
tế bào sống của vỏ thân) chiếm tới 68,9%)
Khi khảo sát các chỉ số về kích thước của cây ca cao như đường kính thân,
đường kính tán và số lượng nhánh cấp 1 ở cây bị mối hại nặng và cây không bị hại nặng, chúng tôi thấy có sự khác biệt đáng kể Đường kính trung bình của cây không bị mối hại nặng ở cây ca cao 5 năm tuổi là 10,0±1,50cm, lớn hơn so với cây bị mối hại
Vết mối khoét vào thân cây
Hình 6 Mối tấn công thân cây ca cao 5 tuổi
