luận cứ khoa học cho việc xây dựng chiến lược phòng ngừa và nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tham nhũng ở việt nam cho đến năm 2020 1

THỰC TRẠNG THAM NHŨNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 1 Thực trạng tham nhũng và những khó khăn trong việc đánh giá thực trạng tham nhũng hiện nay Hiện nay, tham nhũng cùng với lãng phí gây thiệt

TTCP

VKHTT

THANH TRA CHÍNH PHỦ Viện khoa học thanh tra

17 Cao Bá Quát

BÁO CÁO TỔNG KẾT CHUYÊN ĐỀ

THỰC TRẠNG VÀ NGUYÊN NHÂN THAM NHŨNG Ở VIỆT NAM

Thuộc Đề tài độc lập cấp nhà nước:

“LUẬN CỨ KHOA HỌC CHO VIỆC XÂY DỰNG CHIẾN LƯỢC

PHÒNG NGỪA VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ ĐẤU TRANH

PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG Ở VIỆT NAM CHO ĐẾN NĂM 2020”

BÁO CÁO TỔNG THUẬT ĐỀ TÀI NHÁNH THỰC TRẠNG VÀ NGUYÊN NHÂN THAM NHŨNG Ở VIỆT NAM

PHẦN MỘT KHÁI QUÁT THỰC TRẠNG, TÍNH CHẤT, MỨC ĐỘ, NGUYÊN NHÂN

THAM NHŨNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

I THỰC TRẠNG THAM NHŨNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

1 Thực trạng tham nhũng và những khó khăn trong việc đánh giá thực trạng tham nhũng hiện nay

Hiện nay, tham nhũng cùng với lãng phí gây thiệt hại lớn về tài sản của Nhà nước, làm băng hoại đạo đức của một bộ phận cán bộ, đảng viên; xâm hại trực tiếp công lý và công bằng xã hôi, xói mòn lòng tin của nhân dân, là nguy cơ

đe doạ sự sống còn của Đảng và chế độ ta

Nhận thức rõ mức độ nghiêm trọng và những hậu quả nguy hại của tham nhũng, Đảng và Nhà nước ta đã có nhiều chủ trương, biện pháp đấu tranh nhằm ngăn ngừa, phát hiện và xử lý các hành vi tham nhũng và đã đạt được những kết quả ban đầu Tuy nhiên, nạn tham nhũng vẫn diễn ra hết sức phổ biến, có nguy

cơ lan tràn ở mọi ngành, mọi cấp Thậm chí tham nhũng đã ăn sâu vào tư duy và tác phong làm việc hàng ngày của một số cán bộ, công chức, làm giảm hiệu quả hoạt động quản lý nhà nước, gây bất bình trong nhân dân Nghị quyết Hội nghị lần thứ 9 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khoá IX nêu rõ: “Điều làm cho nhân dân còn nhiều bất bình, bức xúc nhất hiện nay là tình trạng quan liêu, tham nhũng, lãng phí, suy thoái về tư tưởng chính trị và phẩm chất đạo đức, lối sống của một bộ phận cán bộ, đảng viên còn rất nghiêm trọng, kỷ cương phép nước trong nhiều việc, nhiều lúc chưa nghiêm”1 Mới đây, Hội nghị làn thứ ba, Ban

Chấp hành Trung ương đảng Cộng sản Việt Nam đã ra Nghị quyết về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí cũng đã nhận định: “Tham nhũng, lãng phí vẫn diễn ra nghiêm trọng ở nhiều ngành, nhiều cấp, nhiều lĩnh vực với phạm vi rộng, tính chất phức tạp, gây hậu quả xấu về nhiều mặt, làm giảm sút lòng tin của nhân dân, là một trong những nguy cơ lớn đe doạ sự tồn vong của Đảng và chế độ ta”2 Đã đến lúc chúng ta phải nhận thức đầy đủ tính chất, mức độ, những tác hại và biến những quyết tâm chính trị thành những biện pháp cụ thể để ngăn chặn và đẩy lùi tệ nạn tham nhũng

Với mục tiêu nhằm hướng tới việc xây dựng một chiến lược phòng, chống tham nhũng có hiệu quả thì điều quan trọng đầu tiên phải đánh giá thật chính xác và toàn diện thực trạng tham nhũng ở nước ta Nếu coi tham nhũng là căn bệnh, thì việc chỉ rõ tình trạng của bệnh tật cũng như thể trạng của “bệnh nhân”

là yêu cầu đầu tiên phải làm Tuy nhiên, đây hoàn toàn không phải là điều đơn giản Mặc dù sự cảm nhận của xã hội là rõ ràng và không phải là không chính xác, nhưng cho đến nay chúng ta vẫn chưa có những chuẩn mực cần thiết để đánh giá thực trạng tham nhũng

Nếu nói về tham nhũng thì số liệu đáng tin cậy nhất (hoặc ít nhất là cũng không gây ra tranh cãi) có lẽ là số liệu về những vụ án trong đó bị cáo truy tố về một trong số 7 tội danh thuộc nhóm tội phạm tham nhũng được quy định trong

Bộ Luật Hình sự N.1999 theo bảng tổng hợp dưới đây3

Năm 2002, các cấp, các ngành đã tiến hành 7.325 cuộc thanh tra, kiểm tra

có trọng tâm, trọng điểm vào một số ngành, lĩnh vực quan trọng; xem xét, giải quyết 10.373 vụ tố cáo Kết quả đã thu hồi trên 207 tỷ đồng, 476 cây vàng, 2.173 ha đất và nhiều tài sản khác cho nhà nước; xử lý hành chính 1.817 cán bộ, công chức vi phạm, đã phát hiện 903 trường hợp có hành vi tham nhũng với số tiền và tài sản trị giá trên 108 tỷ đồng Thế nhưng tại thời điểm này, các cơ quan tiến hành tố tụng chỉ đưa ra điều tra, truy tố và xét xử 209 vụ, 604 bị cáo, chiếm

tỷ lệ chưa tới 1% số vụ vi phạm

Tại Thành phố Hồ Chí Minh, trong năm 2004 đã tiến hành 395 cuộc thanh tra, đã phát hiện sai phạm kinh tế là 52.158.716.514 đồng, 120 cây vàng, 6 căn nhà và trên 311 ha đất; kiến nghị thu hồi trên 35 tỷ đồng, 3 căn nhà và 311

ha đất, kiến nghị xử lý hành chính 84 trường hợp, chuyển sang cơ quan điều tra

8 vụ Năm 2005, tiến hành thanh tra 1.535 cuộc, phát hiện sai phạm kinh tế là 63.387.842.395 đồng, 945 căn nhà, trên 137 ha đất, 466,5 cây vàng, 22 giấy chứng nhận quyền sở hữu nhà ở… Kiến nghị thu hồi trên 55 tỷ đồng, 7 căn nhà, 87.792 m2 đất, 450 cây vàng…, kiến nghị chấn chỉnh về công tác quản lý 471 trường hợp, xử lý kỷ luật 114 người, xử lý hành chính 22 tổ chức và 120 cá nhân; kiến nghị xử lý hình sự 22 người Nhưng trên thực tế mới có 2 người bị khởi tố

Nhìn vào số liệu thống kê ở trên cho thấy một thực tế là số vụ tham nhũng

bị phát hiện, xử lý chiếm tỷ lệ không đáng kể so với tổng số hành vi vi phạm pháp luật kinh tế, chính sách của nhà nước do ngành thanh tra đã phát hiện

“Riêng ngành thanh tra hằng năm tiến hành hàng ngàn cuộc thanh tra, phát

hiện nhiều tiêu cực, thu hồi hàng trăm tỉ đồng cho nhà nước, nhưng số cán bộ bị

xử lý hình sự từ các vụ tiêu cực đó không cân xứng ” (phát biểu của đồng chí

Tạ Hữu Thanh, Phó Trưởng ban Kinh tế Trung ương Đảng, nguyên Tổng Thanh tra Nhà nước)

Vừa qua, Chính phủ có báo cáo Quốc hội về tình hình thực hiện Luật phòng chống tham nhũng, trong đó có những số liệu về kết quả đấu tranh chống tham nhũng, nhưng phải thẳng thắn thừa nhận rằng những số liệu đó đơn giản

chỉ là sự tổng hợp số liệu từ các cơ quan thanh tra (các tỉnh, thành phố trực thuộc TW và bộ ngành báo cáo) và chắc chắn chưa phản ánh đúng thực trạng tham nhũng ở nước ta hiện nay, do số liệu đó khó có thể đầy đủ và chính xác

Ví dụ: Vụ việc điện kế điện tử tại Thành phố Hồ Chí Minh vốn được xếp vào vụ việc tham nhũng với những số liệu thất thoát khổng lồ, nhưng thực tế cho đến nay, trong số 11 bị can vốn là cán bộ lãnh đạo quản lý Công ty điện lực

chỉ bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội cố ý làm trái, hoàn toàn không thuộc

nhóm tội phạm về tham nhũng Vụ PMU 18 cũng chủ yếu được xác định là một

vụ đánh bạc, rất ít người bị truy cứu về tội danh tham nhũng, mặc dù PMU 18 luôn đứng đầu trong các bảng xếp hạng vụ, việc tham nhũng của năm 2006

Chính vì những khó khăn nêu trên dẫn đến việc đánh giá về thực trạng tham nhũng của Việt Nam, chúng tôi phải bằng lòng với việc “trộn lẫn” các tiêu chí về vụ việc tham nhũng và hành vi tham nhũng Đó có thể là những vụ việc

đã được làm rõ qua các kết luận thanh tra, điều tra, với những bị can, bị cáo cụ thể đã được đưa ra xét xử, nhưng đó cũng có thể là những vụ việc đang trong giai đoạn điều tra làm rõ Đó có thể là những số liệu được xác định từ những hành vi tham nhũng cụ thể (một trong 7 tội danh tham nhũng được quy định trong Bộ luật Hình sự), nhưng đó cũng có thể bao gồm cả những vụ việc mà các

cơ quan chức năng mới chỉ dừng lại ở việc kết luận có sự sai phạm về kinh tế,

có sự thất thoát lớn tiền và tài sản của nhà nước mà chúng ta có cơ sở để cho rằng có sự lợi dụng chức vụ quyền hạn để chiếm đoạt, tức là có dấu hiệu của hành vi tham nhũng… Từ đó, chúng ta có thể có một sự đánh giá tương đối toàn diện và chính xác về một bức tranh toàn diện tình hình tham nhũng ở Việt Nam, không chỉ với tính cách là một nhóm hành vi, tội phạm liên quan đến chức vụ, quyền hạn dưới góc độ pháp lý, mà còn cả dưới góc độ một hiện tượng pháp lý - chính trị, một hiện trạng xã hội cần mổ xẻ để tìm ra nguyên nhân đích thực của

nó

2 Đối tượng thực hiện hành vi tham nhũng

Thực trạng tham nhũng trong thời gian qua cho thấy phần nào sự đa dạng phức tạp của các đối tượng vi phạm Có thể nói một cách khái quát, đối tượng

có hành vi tham nhũng là rất rộng, từ lãnh đạo đến nhân viên, từ những người làm việc ở cơ quan trung ương đến người làm việc tại chính quyền cơ sở, từ những người làm công tác quản lý đến người làm công tác nghiên cứu, từ những người làm trong lĩnh vực sản xuất kinh doanh đến người công tác trong các lĩnh vực xã hội

Tuy nhiên, xu hướng chung qua các vụ việc tham nhũng gần đây cho thấy, ngày càng có những người có chức vụ, quyền hạn cao; có trình độ chuyên môn giỏi trở thành kẻ tham nhũng Đa số các đối tượng phạm tội tham nhũng là cán bộ, đảng viên Nếu như trước kia, chủ thể các vụ án tham nhũng thường là những người có chức vụ, quyền hạn trong các cơ quan quản lý kinh tế, các

doanh nghiệp nhà nước, là những người trực tiếp nắm giữ tiền, hàng và tài sản nhà nước, thì hiện nay có nhiều vụ, việc tham nhũng, đối tượng tham nhũng có chức vụ rất cao trong các cơ quan quản lý nhà nước, thậm chí có cả Bộ trưởng, Thứ trưởng, Chủ tịch, Phó Chủ tịch UBND cấp tỉnh, Vụ trưởng Điển hình là

Vụ án mua bán lòng vòng 4000 tấn thép trong xây dựng đường dây 500 KV đã truy tố 1 Bộ trưởng, 1 Thứ trưởng, 6 cán bộ lãnh đạo là Vụ trưởng, Tổng Giám đốc, Giám đốc Vụ án Dự án Thuỷ cung Thăng long đã xử lý 3 Phó Chủ tịch UBND tỉnh, thành phố và hàng chục Giám đốc, Vụ trưởng Vụ án Trương Văn Cam và đồng bọn đã xử lý 3 cán bộ cấp Thứ trưởng, hàng trăm cán bộ cấp vụ, cục cho đến cán bộ, sĩ quan trong cơ quan bảo vệ pháp luật (thậm chí có cả người có danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân) Vụ án Lã Thị Kim Oanh đã xử lý 2 Thứ trưởng, 2 Vụ trưởng và một số cán bộ lãnh đạo các cấp có liên quan; Vụ án tham nhũng ở Bộ Thương mại đã khởi tố bắt giam 1 Thứ trưởng và nhiều cán bộ có chức vụ khác Hiện nay, cơ quan điều tra đã khởi tố

và bắt giam Lê Minh Hoàng, Giám đốc Công ty Điện lực thành phố Hồ Chí Minh - đại biểu Quốc hội - trong vụ Điện kế điện tử có nhiều dấu hiệu của hành

vi vụ lợi, tham nhũng Việc đưa ra truy tố, xét xử Mạc Kim Tôn - nguyên đại biểu Quốc hội, Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Thái Bình - về hành vi tham nhũng

Kết thúc phiên tòa xét xử vụ án tham nhũng đất đai tại quận Gò Vấp (TP

Hồ Chí Minh), chiều 06/02/2007, Tòa án nhân dân TP Hồ Chí Minh đã tuyên

án, nguyên chủ tịch quận Gò Vấp Trần Kim Long 25 năm tù với 3 tội tham ô, đưa hối lộ và lợi dụng chức vụ Trùm "đầu nậu" đất Phạm Thị Tuyết Lan bị tuyên mức án tử hình về tội tham ô tài sản

Cùng về tội tham ô với Phạm Thị Tuyết Lan, nguyên phó phòng Quản lý

đô thị Dương Công Hiệp nhận án 18 năm tù Hội đồng xét xử cũng tuyên án Nguyễn Văn Tính, nguyên bí thư, chủ tịch Hội đồng nhân dân quận mức án 11 năm tù về tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi; Lê Minh Châu, nguyên giám đốc Công ty địa ốc Gò Môn 22 năm tù, Hồ Tùng Lâm, nguyên phó giám đốc công ty, 18 năm tù về các tội tham ô tài sản và đưa hối lộ Bị cáo Lê Minh Hoàng nhận án 5 năm tù về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản

Một điều đáng lưu ý là trong những vụ, việc tham nhũng hiện nay là sự tham gia của các đối tượng bên ngoài khu vực nhà nước ngày càng trở nên phổ biến Nhưng pháp luật hiện hành vẫn chưa đưa những đối tượng này thuộc nhóm đối tượng có khả năng tham nhũng Hành vi vi phạm của họ sẽ được xử lý bằng tội danh khác trong Bộ Luật hình sự Việc này, vừa khó khăn cho cơ quan tố tụng vừa giảm tác dụng đấu tranh đối với đối tượng này

3 Các hậu quả của tham nhũng

Tham nhũng là một tệ nạn nguy hiểm, tác động tiêu cực đến mọi hoạt

động của quốc gia; cản trở quá trình dân chủ hóa và gây ảnh hưởng không tốt đến hình ảnh quốc gia; giảm tốc độ tăng trưởng kinh tế và tốc độ đầu tư Tham nhũng làm trầm trọng thêm tình trạng bất bình đẳng về thu nhập và tình trạng đói nghèo Từ kinh nghiệm cũng như thực tiễn của công cuộc phòng ngừa và đấu tranh chống tham nhũng trong thời gian qua, chúng ta có thể khái quát hậu quả chủ yếu của tham nhũng đối với Việt Nam ở những điểm chính sau đây:

3.1 Tham nhũng gây thiệt hại rất lớn về tài sản của Nhà nước, của tập thể và của nhân dân

Với động cơ vụ lợi, một số người đã lợi dụng vị trí của mình trong bộ máy nhà nước hoặc lợi dụng những quyền hạn nhất định được pháp luật hoặc cơ quan nhà nước có thẩm quyền trao cho để thực hiện các hành vi chiếm đoạt tài sản hoặc các lợi ích khác của Nhà nước, của tập thể hoặc cá nhân Hậu quả của hành vi tham nhũng không chỉ là việc tài sản, lợi ích của Nhà nước, của tập thể hoặc của cá nhân bị xâm phạm, biến thành tài sản riêng của người thực hiện hành vi tham nhũng, mà nó còn làm xói mòn lòng tin của nhân dân vào Đảng, Nhà nước và chế độ ta Thậm chí nó còn làm đất nước tụt hậu xa hơn về kinh tế, khoa học, công nghệ, làm thất thoát nguồn lực đầu tư từ ngân sách nhà nước hoặc vốn vay nước ngoài, tiếp nhận những công nghệ lạc hậu

3.2 Tham nhũng cản trở sự nghiệp đổi mới đất nước

Quan điểm, chủ trương và tư duy đổi mới cùng cơ chế, chính sách, pháp luật đúng đắn, phù hợp của Đảng và Nhà nước ta trong thời gian qua đã một phần bị tệ tham nhũng làm méo mó Tham nhũng đã biến sự thông thoáng của

cơ chế chính sách thành sự ban ơn, vụ lợi của một số người Mặt khác, tham nhũng làm cho hoạt động kiểm tra, giám sát và các biện pháp khác để bảo đảm

an toàn pháp lý cho quá trình phát triển bị lợi dụng và trở thành công cụ hù doạ, đòi hối lộ của những kẻ tham nhũng Cơ chế, chính sách, pháp luật đã bị những

kẻ tham nhũng bóp méo, làm công cụ để thực hiện những lợi ích cá nhân Tham nhũng không chỉ ở trong lĩnh vực kinh tế, hành chính mà còn lan rộng ở cả các lĩnh vực khác như văn hoá, giáo dục, thể thao, y tế làm xói mòn lòng tin của nhân dân và ở một số địa phương đã gây nên “điểm nóng” về chính trị, xã hội Chính vì vậy, tình trạng tham nhũng đang là một trở lực không nhỏ đối với đối với sự phát triển kinh tế - xã hội

3.3 Tham nhũng làm thay đổi, xâm phạm, thậm chí đảo lộn những chuẩn mực đạo đức xã hội, làm vẩn đục mối quan hệ xã hội và những giá trị đạo đức tốt đẹp có tính truyền thống của dân tộc

Những năm qua, tham nhũng không chỉ phát sinh ở trong các lĩnh vực kinh tế, tài chính, ngân hàng, xây dựng cơ bản, quản lý đất đai,v.v mà còn có xu hướng lan sang các lĩnh vực có vẻ xa lạ với kinh tế như văn hoá, y tế, giáo dục, thể dục, thể thao, thậm chí ngay cả trong cơ quan bảo vệ pháp luật Tham nhũng

len lỏi vào các mối quan hệ thường nhật ở mọi nơi, mọi lúc Truyền thống tôn

sự trọng đạo trong nhà trường, nghĩa cử hết lòng vì người bệnh của thầy thuốc trong các bệnh viên đôi khi trở thành những khẩu hiệu suông Tham nhũng xuất hiện ngay cả lĩnh vực văn hoá, những công trình văn hoá xây dựng dở dang hay xuống cấp, những tác phẩm nghệ thuật bị méo mó không phải không có sự hiện diện và tác động của tệ nạn tham nhũng - tham nhũng một cách có văn hoá và của những người được coi là nhà văn hoá - Hành vi tham nhũng xảy ra không ít trong các chương trình trợ cấp cho thương binh, liệt sĩ, các gia đình chính sách Thậm chí, tham nhũng cả tiền, hàng cứu trợ cho đồng bào gặp thiên tại, dịch họa Nghiêm trọng hơn nữa, tình trạng tham nhũng đã diễn ra ở ngay trong những cơ quan bảo vệ pháp luật, những cơ quan mà hình ảnh tượng trưng cho

nó là cán cân công lý, sự công bằng và lẽ phải

3.4 Tham nhũng làm tha hoá đội ngũ cán bộ, công chức nhà nước

Trong những năm qua, nhất là từ khi chúng ta chuyển đổi cơ chế quản lý kinh tế và tiến hành đổi mới, một bộ phận cán bộ, công chức đã bị đồng tiền và những lợi ích cám dỗ, thực hiện nhiều hành vi tham nhũng ở mọi ngành, mọi cấp Nhiều người đã không còn giữ được đạo đức, lý tưởng cách mạng, bị cám

dỗ bởi những đòi hỏi vật chất tầm thường Nghiêm trọng hơn, đã có sự cấu kết, móc ngoặc, thông đồng nhau để cùng đục khoét tài sản của nhà nước Điều đáng báo động là việc tham nhũng, ăn hối lộ dường như đã trở thành thói quen của một số cán bộ, công chức Họ cho rằng nhân dân hoặc những người thuộc phạm

vi quản lý của mình đương nhiên phải bồi dưỡng khi muốn họ thực hiện các công việc mà họ cho rằng người dân phải đi xin và họ là người ban ơn, mà không biết rằng thực hiện công vụ, phục vụ nhân dân là nghĩa vụ, là vinh dự của người cán bộ, công chức xã hội chủ nghĩa

3.5 Tham nhũng xói mòn lòng tin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước, đối với sự nghiệp xây dựng đất nước, tiến lên chủ nghĩa xã hội

Hiện nay tệ tham nhũng ở nước ta đã ở mức nghiêm trọng, đáng báo động Tham nhũng không chỉ xảy ra đối với cấp trung ương, đối với những chương trình, dự án lớn Tham nhũng tràn làn trong các cấp chính quyền cơ sở

là cơ quan trực tiếp tiếp xúc với nhân dân hàng ngày, liên quan trực tiếp đến lợi ích của nhân dân Những điều này đã và đang làm giảm lòng tin của nhân dân vào sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước, gây ra sự bất bình, bức xúc, thậm chí phản ứng của nhân dân

Nghị quyết Ban chấp hành Trung ương Đảng lần thứ ba, khoá X nhận

định: “Tham nhũng, lãng phí vẫn diễn ra nghiêm trọng ở nhiều ngành, nhiều

cấp, nhiều lĩnh vực với phạm vi rộng, tính chất phức tạp, gây hậu quả xấu về nhiều mặt, làm giảm sút lòng tin của nhân dân, là một trong những nguy cơ lớn

đe dọa sự tồn vong của Đảng và chế độ ta”

II TÍNH CHẤT, MỨC ĐỘ THAM NHŨNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Trước hết, có thể nói một cách khái quát rằng, tình trạng tham nhũng hiện nay đang trong chiều hướng phát triển và đã trở thành một trong bốn nguy cơ đe doạ sự tồn vong của chế độ Trước kia, tham nhũng chỉ dừng lại như những hành vi tiêu cực của một số ít cán bộ đảng viên hư hỏng, thoái hoá biến chất, những hành vi mang tính chất nhỏ lẻ của những người trực tiếp quản lý tiền, tài sản nhà nước Cho nên những năm trước 1990 chúng ta không mấy khi dùng khái niệm “tham nhũng”, một khái niệm chỉ những việc tham ô, hối lộ lan tràn đến mức trở thành một tệ nạn, một căn bệnh của bộ máy nhà nước Khi đó tham nhũng mới chỉ dừng ở mức độ những “hiện tượng” Đấu tranh chống tham nhũng lúc đó thường được đặt chung trong đấu tranh chống “quan liêu, tham ô, lãng phí” và thường được gọi chung là đấu tranh chống “tiêu cực”

Từ đầu năm 1990, tham nhũng đã phát triển đến mức báo động không chỉ

là những hiện tượng nhỏ lẻ đáng phê phán mà đã trở thành tệ nạn và được nhìn nhận như một vấn đề quan trọng cần phải giải quyết trong hoạt động của bộ máy nhà nước Tham nhũng có trong mọi lĩnh vực, trong cả công tác tổ chức cán bộ, lĩnh vực công tác tưởng chừng không có chỗ để tham nhũng, đó chính là tình trạng chạy chức, chạy quyền, mua quan, bán chức Tình hình tham nhũng đã được đánh giá chính thức trong các văn bản của Đảng và Nhà nước cũng như qua kết quả phân tích tình hình thực tiễn thông qua những vụ việc, con số cụ thể, trong các lĩnh vực khác nhau của đời sống kinh tế, xã hội và hoạt động của bộ máy nhà nước

Về mặt Nhà nước, có thể coi Quyết định số 240/HĐBT ngày 26/6/1990 của Hội đồng Bộ trưởng về đấu tranh chống tham nhũng là văn bản pháp lý chuyên biệt đầu tiên, mở đầu cuộc chiến chống tham nhũng trong thời kỳ mới Trong đó có nhận định: “đã xuất hiện ngày càng nhiều tệ tham nhũng dưới nhiều hình thức, gây ảnh hưởng hết sức nghiêm trọng trong việc xâm phạm tài sản của nhà nước, của tập thể, của công dân, gây nên sự bất bình trong nhân dân, sự bất công trong xã hội và làm giảm lòng tin vào sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước Chúng ta đã nhiều lần lên án và tiến hành nhiều biện pháp ngăn chặn nhưng ít hiệu quả Tệ tham nhũng dưới nhiều hình thức không những không bị ngăn chặn

mà có chiều hướng nghiêm trọng hơn ”

Có thể đánh giá khái quát tính chất, mức độ tệ nạn tham nhũng ở Việt nam hiện nay theo một số điểm sau:

1 Mức độ tham nhũng ngày càng lớn

Qua kết quả thanh tra, kiểm tra, kiểm toán, điều tra, xét xử, cho thấy các

vụ tham nhũng được phát hiện hoặc đưa ra xét xử có xu hướng tăng về quy mô: thể hiện ở số lượng tài sản của Nhà nước bị chiếm đoạt, lãng phí, thất thoát Từ

năm 1993 đến năm 2004, riêng lực lượng Công an đã phát hiện 9.960 vụ, việc

về tham nhũng, gây thiệt hại 7.558 tỷ đồng (riêng từ năm 2000 đến 2004, phát hiện, điều tra 3.349 vụ việc với số tài sản thiệt hại 2.382 tỷ đồng Trong đó có nhiều vụ án lớn như: Vụ tham nhũng ở Chi cục hải quan Cửa khẩu Tân Thanh (Lạng Sơn), Vụ Lã Thị Kim Oanh, Giám đốc Công ty Tiếp thị đầu tư nông nghiệp và phát triển nông thôn, số tiền thất thoát hoặc bị tham ô lên đến hơn 70

tỷ đồng; Vụ tham ô ở Công ty Dịch vụ kỹ thuật dầu khí; Vụ tham nhũng tại Công ty Xăng dầu hàng không, riêng số tiền tham ô mà các bị cáo phải nộp lên đến 1,2 triệu USD, vụ Ngô Thanh Lam - nhân viên Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam tham ô trên 4,6 triệu USD Mới đây nhất là vụ điện kế điện tử giả ở Công ty Điện lực thành phố Hồ Chí Minh với thiệt hại bước đầu xác định trị giá khoảng hơn 100 tỷ đồng

Riêng trong năm 2005, lực lượng cảnh sát điều tra tội phạm về trật tự quản lý kinh tế và chức vụ đã phát hiện điều tra hơn 11.000 vụ án (tăng gần 3.000 vụ so với năm 2004, khởi tố trên 2.000 bị can, thu hồi và thu giữ hàng hoá giá trị khoảng 1.600 tỷ đồng Đa số các vụ án có liên quan đến cán bộ, công chức và có hành vi tham nhũng

2 Phạm vi tham nhũng ngày càng lan rộng, phổ biến

Ngoài các lĩnh vực nhạy cảm hay xảy ra tham nhũng như: Đầu tư xây dựng cơ bản, quản lý đất đai, quản lý tài chính công, thuế, hải quan… tham nhũng đã lan sang các lĩnh vực từ trước tới nay rất được coi trọng về đạo lý như: giáo dục, y tế, chính sách thương binh, liệt sỹ, các chính sách nhân đạo, phúc lợi

xã hội… Thậm chí, tham nhũng xảy ra ở ngay các cơ quan bảo vệ pháp luật - những cơ quan cầm cân nảy mực, đại diện cho công lý và công bằng xã hội như điều tra, kiểm sát, xét xử Những vụ việc cán bộ tư pháp chạy án đòi hối lộ gần đây ngày càng nhiều, nhiều vụ án lớn với số cán bộ, chiến sĩ ngành công an phạm tội lên đến hàng chục người Tham nhũng không chỉ trong bộ máy công quyền mà đã lan tràn ra cả ngoài các lĩnh vực được xã hội hoá cao Vụ việc đưa nhận hối lộ của các trọng tài và đội bóng đá Việt Nam đang được các cơ quan điều tra truy cứu là một ví dụ điển hình về vấn đề này

Tham nhũng xảy ra ở nhiều cấp trong bộ máy nhà nước, không chỉ ở cấp trung ương, cấp tỉnh mà ngay cả cấp huyện, xã, tệ tham ô, hối lộ, vòi vĩnh, sách nhiễu, tiêu cực cũng ngày một phổ biến Đơn cử, chỉ một nhân viên hợp đồng cấp phường cũng nhận hối lộ vài chục triệu đồng Nghiêm trọng hơn, tham nhũng hiện diễn ra ngày một trắng trợn, ngang nhiên Thậm chí, trong một số lĩnh vực, ở một số cơ quan và một bộ phận cán bộ, công chức, việc tham ô, hối

lộ được coi là chuyện đương nhiên, là “luật bất thành văn” Chính tham nhũng, tiêu cực ở cơ sở có thể số lượng tài sản chiếm đoạt không lớn nhưng lại có tính phổ biến, diễn ra công khai trắng trợn và đụng chạm đến lợi ích của những người dân thuộc bộ phận có thu nhập thấp Đây là một trong những nguyên nhân

gây nên những “điểm nóng” về tình hình đơn thư khiếu nại, tố cáo trong thời gian qua

Theo Thời báo Kinh tế Việt Nam đưa tin:

Chúng ta đang sống trong môi trường xã hội mà tham nhũng có nguy cơ trở thành một đặc trưng phổ biến Hiện tượng này không còn là một thực tế lẻ tẻ,

cá biệt như hai, ba thập niên trước đây, mà đã biến đổi, đang được “tập thể hoá” và lan ra nhanh chóng như một thứ chuẩn mực hành vi phi chính thức Không chỉ đơn thuần là một số kẻ lợi dụng chức quyền để tư lợi, mà hàng loạt tập thể, cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp… bất kể thuộc khu vực nhà nước hay tư nhân, tự tung tự tác, thủ tục tù mù, đồng loã chia chác, dối trên lừa dưới, bưng bít thông tin, thổi phồng thành tích, che đậy sai phạm, khép kín nhân sự, buôn lậu, trốn thuế, gian lận, lừa đảo, chạy chọt, đút lót, hối lộ,… Trong khi đó mỗi chúng ta, không phụ thuộc vào địa vị xã hội, đang góp sức xây dựng một “nền kinh tế quà cấp” vượt qua mọi giới hạn văn hoá, cùng nhau tiêu thụ những

“sản phẩm tham nhũng” được phân phát đến tay từng người dưới dạng các thu nhập bất chính, cơ hội chụp giật, phong bao, ưu đãi, bổng lộc hoặc đơn giản là “ngậm miệng ăn tiền”, “dĩ hoà vi quý”

(Nguyễn Thế Nghiệp, Thời báo kinh tế Việt Nam, số 176 (27/10/2004)

Hoặc theo nguồn: www.tuoitre.com.vn

Ông Nguyễn Văn Bỉnh, phó trưởng ban thường trực Ban thi đua - khen thưởng tỉnh Vĩnh Phúc bị khởi tố vì nhận tiền để “chạy” thành tích

Hôm qua 24-4, Cơ quan cảnh sát điều tra Công an tỉnh Vĩnh Phúc đã khởi tố

bị can cho tại ngoại đối với ông Nguyễn Văn Bỉnh, phó trưởng ban thường trực Ban thi đua - khen thưởng tỉnh Vĩnh Phúc

Theo nguồn tin của Tuổi Trẻ, ông Bỉnh bị khởi tố để điều tra về hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ Ông này bị cáo buộc đã nhận tiền của một số đơn vị, cá nhân trong tỉnh Vĩnh Phúc với lời hứa hẹn

“chạy” thành tích và huân chương, huy chương

Trước đó, Công an tỉnh Vĩnh Phúc cũng đã khởi tố cho tại ngoại đối với Bùi Xuân Thế, phó chánh văn phòng Ban thi đua - khen thưởng và khởi tố, bắt tạm giam Trần Xuân Kỳ, kế toán Ban thi đua - khen thưởng

Đỗ Hữu Lực - Tuổi trẻ Thứ Tư, 25/04/2007, 04:01 (GMT+7)

3 Tính chất tham nhũng ngày càng phức tạp, nghiêm trọng, thủ đoạn tham nhũng ngày càng tinh vi

Tham nhũng ngày càng có tổ chức, liên quan tới nhiều cấp, nhiều ngành, nhiều địa phương, thậm chí đã mang đặc tính tội phạm xuyên quốc gia thông

qua ký kết hợp đồng thương mại, phê duyệt các dự án đầu tư nước ngoài và các

dự án khác để nhận tiền, gửi giá, chuyển tiền vào tài khoản mở ở nước ngoài hoặc mua tài sản, bất động sản ở nước ngoài, như vụ buôn lậu xăng dầu dưới hình thức tạm nhập, tái xuất hình thành đường dây khép kín từ Singapo vào Việt Nam sang Campuchia của Công ty TNHH Thành Phát (Tiền Giang), trong đó đối tượng nhận hối lộ cả tòa biệt thự, tàu chở dầu trị giá hàng tỷ đồng Vụ tham nhũng trong một số dự án thuộc lĩnh vực dầu khí cũng vậy Vụ Ngô Thanh Lam

ở Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam lợi dụng kỹ thuật máy tính để tham ô Nhiều vụ lợi dụng thẻ tín dụng giả lấy tiền của các ngân hàng ở thành phố Hồ Chí Minh, Cần Thơ, Hà Nội; Vụ 04 sỹ quan quân đội nhân dân tại thành phố Hồ Chí Minh đã móc nối với người nước ngoài để lắp đặt trái phép 03 trạm thông tin vệ tinh mặt đất cỡ nhỏ để chuyển lưu lượng điện thoại quốc tế trái phép từ nước ngoài vào Việt Nam, thu lợi bất chính và gây thiệt hại trên 09 triệu USD

Tham nhũng hiện nay thường có nhiều đối tượng tham gia, với rất nhiều thủ đoạn tinh vi Đối tượng thực hiện hành vi tham nhũng có cả những người có trình độ chuyên môn, nghiệp vụ cao, có nhiều kinh nghiệm công tác và quản lý, hiểu biết về pháp luật Tham nhũng thường liên kết với các tội phạm khác như buôn lậu, trốn thuế, lừa đảo Vì vậy, việc phát hiện, điều tra, xử lý gặp rất nhiều khó khăn Các đối tượng nói trên cấu kết, lợi dụng sự sơ hở hoặc thiếu đồng bộ, chồng chéo của pháp luật, sự quản lý lỏng lẻo, yếu kém, sự thiếu trách nhiệm trong kiểm tra, kiểm soát để thực hiện các hành vi vi phạm, chiếm đoạt tài sản, xâm phạm các lợi ích của Nhà nước

Trong các hành vi tham nhũng, có hành vi khá phổ biến, biểu hiện là

"hành vi gọi điện thoại, viết thư tay can thiệp nhằm mưu lợi cho người thân quen", trong nhiều trường hợp là lợi dụng chức vụ, quyền hạn tạo điều kiện cho

kẻ khác làm ăn để từ đó nhận "lại quả" dưới hình thức quà cáp hối lộ Điển hình

là vụ Nguyễn Lâm Thái lừa đảo nâng giá thiết bị bưu điện, liên quan đến mấy chục bưu điện tỉnh, thành phố Nhiều vụ việc tham nhũng gần đây đã chứng minh hiện tượng phổ biến này Mới đây nhất là vụ việc nguyên Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Thái Bình, đại biểu Quốc hội Mạc Kim Tôn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn, tiếp tay cho bọn lừa đảo chiếm đoạt nhiều tỷ đồng

Ngoài ra còn nhiều hành vi tham nhũng khác được che đậy bằng các hình thức tinh vi như: thoả thuận tăng giá trị hợp đồng để nhận tiền trích từ bên B; lấy danh nghĩa mua sắm tài sản cho cơ quan nhưng thực chất phục vụ cho nhu cầu cá nhân (đôi khi cho là hành vi lãng phí là không hoàn toàn chính xác); cố tình tạo lý do cá nhân để các đơn vị, cán bộ dưới quyền phải biếu tiền hoặc tặng quà; lấy danh nghĩa phân phối hoặc bán rẻ để biến tài sản, đất đai, nhà cửa, văn phòng của cơ quan thành tài sản riêng; đưa ra các quyết định có tính chất tập thể nhưng chỉ vì lợi ích của một số người liên quan (chẳng hạn quyết định chia đất của Thị uỷ Đồ Sơn - Hải Phòng, sai phạm về đất đai của Chủ tịch UBND quận

Ngay từ những năm đầu thập kỷ 90, trong Quyết định số 114/TTg của Thủ tướng Chính phủ (ngày 21/11/1992) về những biện pháp cấp bách nhằm ngăn chặn và bài trừ tệ tham nhũng và buôn lậu, đã nhận định: “Tệ tham nhũng tiếp tục xảy ra phổ biến, nghiêm trọng và có nhiều dạng tinh vi trong cơ quan, doanh nghiệp nhà nước ở các ngành, các cấp ” Hiện nay, tính chất tinh vi của tham nhũng ngày càng thể hiện rõ qua các vụ án tham nhũng lớn được phát hiện

và xử lý trong thời gian gần đây

4 Sự móc nối giữa các phần tử thoái hóa, biến chất trong đội ngũ cán

bộ, công chức của nhà nước với những phần tử tội phạm bên ngoài, giữa khu vực công và khu vực tư đang là vấn đề nhức nhối, có xu hướng phát triển nhanh hết sức nguy hiểm

Tình trạng này diễn ra dưới nhiều hình thức khác nhau Trong lĩnh vực trật tự xã hội, đó là việc bảo kê che chắn cho các hành vi phạm pháp có tổ chức của bọn "xã hội đen", vụ Khánh trắng, Phúc bồ (Hà Nội) những năm trước đây Vừa qua, điển hình nhất là vụ án Năm Cam, rất nhiều cán bộ trong cơ quan bảo

vệ pháp luật đã trở thành tay sai đắc lực, tiếp tay cho bọn tội phạm ngang nhiên hoành hành Mới đây nhất là vụ án Hai Chi, trong đó một Phó Giám đốc Công

an tỉnh bị cảnh cáo, hai công an bị tước quân tịch, một Trưởng phòng giam giữ

và cải tạo bị cảnh cáo vì “bảo kê” cho băng nhóm tội phạm này

Hiện nay, cơ quan điều tra đang xác minh dấu hiệu tham nhũng của nhiều cán bộ trên địa bàn Hà Nội trong việc "bảo kê" cho trùm ma túy Trịnh Nguyên Thủy xây dựng trang trại sinh thái Sơn Thủy Trịnh Nguyên Thủy khai đã dùng tiền mua chuộc gần 20 cá nhân, đơn vị để được giúp đỡ tại dự án Sơn Thủy - nơi

rửa tiền của mình

Trong lĩnh vực quản lý doanh nghiệp nhà nước, sự móc nối giữa doanh nghiệp nhà nước với doanh nghiệp tư nhân để chuyển lợi nhuận vào túi tư nhân,

để dễ dàng cho việc ăn chia và đối phó với cơ quan điều tra Kết quả nghiên cứu các vụ án tham nhũng gần đây cho thấy: Nổi lên hiện tượng đằng sau doanh nghiệp nhà nước, thường có các doanh nghiệp tư nhân có cùng ngành nghề, lĩnh vực hoạt động Đây chính là "sân sau" của cán bộ có chức, quyền trong doanh nghiệp nhà nước Các doanh nghiệp "sân sau" này luôn luôn trúng thầu trong các dự án, hợp đồng thương mại béo bở Những doanh nghiệp này tham dự vào các giao dịch kinh tế giữa hai doanh nghiệp với vai trò xử lý lợi nhuận khi có lãi

và "đùn đẩy" thua lỗ khi rủi ro Kết quả là cán bộ lãnh đạo doanh nghiệp nhà nước thì giàu lên nhanh chóng còn doanh nghiệp thì thua lỗ triền miên, thậm chí phá sản và tài sản vốn nhà nước bị thiệt hại vô cùng lớn Những vấn đề được mổ

xẻ phát hiện qua vụ việc PMU 18 thời gian qua đã cho thấy nhận định này là

hoàn toàn có cơ sở

Trong lĩnh vực ngân hàng là việc cho vay sai nguyên tắc, mất khả năng thu hồi Trong lĩnh vực kinh tế là sự móc nối giữa kẻ buôn lậu và cán bộ thuế,

hải quan, công an Mới đây nhất cơ quan điều tra đã khởi tố điều tra vụ buôn lậu thuốc lá lớn ở tỉnh Lào Cai trong đó có sự tiếp tay của các cán bộ cao cấp của tỉnh và lãnh đạo Chi cục hải quan của tỉnh

Theo Đại tá Nguyễn Hoà Bình - Cục trưởng Cục cảnh sát điều tra tội phạm về trật tự quản lý kinh tế và chức vụ, Bộ Công an – trình bày tại hội nghị

phòng chống tội phạm chiều 9/11/2004 thì: “Tham nhũng có dấu hiệu liên quan

rất nhiều đến buôn lậu, lừa đảo, ma tuý… vì chúng phải có bảo kê, mà người bảo kê tất phải được hưởng lợi, có trường hợp tới 60% phần lợi thu được”

Sự tham gia móc nối chặt chẽ giữa khu vực trong và ngoài nhà nước tạo thành chu trình tội phạm khép kín, được hợp pháp hoá rất khó phát hiện và ngăn chặn Có thể thấy tham nhũng, buôn lậu, lừa đảo và các hành vi vi phạm khác ngoài xã hội có mối quan hệ gắn bó chặt chẽ với nhau là một đặc điểm quan trọng và hết sức đáng lo ngại của tệ tham nhũng trong thời gian gần đây

III NHỮNG NGUYÊN NHÂN CHỦ YẾU CỦA TỆ THAM NHŨNG Ở NƯỚC TA HIỆN NAY

1 Nguyên nhân khách quan

1.1 Việt Nam là nước đang phát triển, trình độ quản lý còn lạc hậu, mức sống thấp, hệ thống pháp luật chưa hoàn thiện

Đây có thể coi là nguyên nhân đầu tiên của tình trạng tham nhũng Thực

tế cho thấy, tham nhũng thường phát triển ở những nước chậm phát triển hoặc đang phát triển Xuất phát từ chức năng nhiệm vụ của mình, Nhà nước đại diện cho xã hội quản lý mọi mặt đời sống xã hội Nếu nhà nước quản lý xã hội lỏng lẻo sẽ tạo ra các sơ hở cho tệ tham nhũng nảy sinh và phát triển Mặc dù chúng

ta đã đạt được những thành tựu đáng kể qua 20 năm đổi mới nhưng về cơ bản vẫn chưa thoát ra khỏi nghèo nàn và lạc hậu, trình độ quản lý vẫn còn ở mức thấp Vì vậy mà nạn tham nhũng ngày càng trở nên phổ biến trong mọi lĩnh vực,

tham nhũng phát triển Không ít những cá nhân, tập thể có lúc được biểu dương,

ca tụng như là biểu hiện của sự năng động, dám nghĩ dám làm, thậm chí được tôn vinh, nhưng sau một thời gian đã lộ rõ mặt trái, tiêu cực trong hoạt động sản xuất kinh doanh, thực chất chỉ là những kẻ chuyên móc ngoặc, hối lộ, lợi dụng

sơ hở của cơ chế để tham nhũng

1.3 Do những tác động tiêu cực của nền kinh tế thị trường

Trong quá trình thực hiện đường lối đổi mới, chúng ta đã áp dụng việc quản lý nền kinh tế theo cơ chế thị trường và đã đạt đạt những thành tích rất cơ bản Tuy nhiên cùng với những mặt tích cực, cơ chế thị trường cũng đã bộc lộ mặt trái của nó Đó là sự cạnh tranh khốc liệt, sự ngự trị của đồng tiền làm cho người sản xuất kinh doanh có xu hướng tối đa hóa lợi nhuận bằng mọi giá, tìm cách hối lộ công chức nhà nước để tạo lợi thế trong kinh doanh Trong xã hội,

sự phân hoá giàu nghèo ngày càng rõ rệt, các giá trị xã hội bị đảo lộn, mọi người đều bị sức ép của việc kiếm thật nhiều tiền, tâm lý mọi việc đều có thể mua bán Đây là điều chúng ta đã dự báo trước, nhưng lại không kịp thời có biện pháp thích hợp để chủ động hạn chế ngay từ đầu, do đó từ mối lo về kinh tế đến nay chuyển sang những mối lo về các tệ nạn xã hội Đời sống khá giả, thông tin dư thừa, nhiều khi không kiểm soát được, đã tấn công vào chuẩn mực cũ, làm biến đổi các tiêu chí trong đạo đức, lối sống đã được xác định trong truyền thống Xã hội mất chuẩn mực, thế hệ trẻ mất định hướng và không có lý tưởng Những nghiên cứu gần đây cho thấy, tác hại to lớn của những yếu tố tiêu cực trong nền kinh tế thị trường thật sự đã đến mức báo động và điều đó góp phần làm nặng nề thêm tệ tham nhũng thông qua việc thúc đẩy các hành vi phạm pháp của cán bộ công chức, ganh đua làm giàu phi pháp, đục khoét tiền của nhà nước và nhân dân

1.4 Do ảnh hưởng của một số tập quán văn hóa cũ không lành mạnh

Mặc dù từ ngàn đời xưa, quan, lại tham nhũng là những hiện tượng mà ai

cũng lên án nhưng trong tâm lý xã hội của người Á Đông nói chung và người

Việt Nam nói riêng có rất nhiều khía cạnh khiến cho tệ tham nhũng - với biểu hiện tập trung nhất là nạn quà cáp, hối lộ - có cơ sở tồn tại và phát triển Chuyện biếu xén quà cáp được coi là một nét văn hoá của người Việt Nam Mỗi khi gặp

gỡ nhau, trong dân gian cũng như trong hoạt động quan trường thì quà cáp dường như là điều đương nhiên và được dễ dàng chấp nhận Tập quán “miếng trầu là đầu câu chuyện” cho đến nay vẫn tồn tại và bị lợi dụng thành nơi mua bán, hối lộ; rồi đạo lý “ăn quả nhớ người trồng cây”, “hoa thơm mọi người cùng hưởng” và nhất là chuyên ơn nghĩa, không chỉ là “nhớ ơn”, “biết ơn” mà phải

“đền ơn, đáp nghĩa”

Kết quả điều tra xã hội học về nhân diện tham nhũng (Do Viện Khoa học Thanh tra triển khai) cho thấy có đến 41% số người dân được hỏi cho rằng việc đưa quà cáp chỉ là “món quà nhỏ” cám ơn người đã giúp đỡ mình giải quyết

công việc Nhóm cán bộ doanh nghiệp, những người hay có quan hệ làm ăn thì lại cho rằng đây là cách giải quyết công việc nhanh nhất và dễ thực hiện nhất (48,9%) hoặc chi phí đó rất nhỏ so với lợi ích công việc mang lại (46,4%) và cho rằng việc gì cũng cần mang lại lợi ích cho cả hai bên (28,2%)

Đó có thể coi là những yếu tố tâm lý xã hội ảnh hưởng không nhỏ và đã phát triển theo chiều hướng lệch lạc, rất khó ngăn chặn trong cơ chế thị trường khi mà các giá trị truyền thống bị vật chất hoá, thương mại hóa Chuyện làm ăn chia chác trong các vụ việc tham nhũng hiện nay rất phổ biến và khó phát hiện đặc biệt là khi có sự thoả thuận đồng lòng của những người tham gia

2 Những nguyên nhân chủ quan

2.1 Phẩm chất đạo đức của một bộ phận cán bộ, đảng viên bị suy thoái, công tác quản lý, giáo dục cán bộ, đảng viên chưa hiệu quả

Bước sang cơ chế thị trường, trước tác động của mặt trái nền kinh tế thị trường, nhiều cán bộ, đảng viên do không tự giác rèn luyện, tu dưỡng đã chạy theo các lợi ích trước mắt dẫn đến vi phạm pháp luật tham nhũng Đạo đức “cần, kiệm, liêm, chính” nhiều lúc bị chủ nghĩa thực dụng, cá nhân lấn át Công tác quản lý, giáo dục, kiểm tra cán bộ, đảng viên bị buông lỏng, yếu kém, không chuyển kịp với tình hình Việc sử dụng, quy hoạch, bổ nhiệm cán bộ nhiều trường hợp không đúng năng lực, phẩm chất Cán bộ, công chức chưa được thường xuyên được bồi dưỡng, đào tạo nhằm nâng cao trình độ chuyên môn, trau dồi phẩm chất chính trị Nhiều tổ chức Đảng, Thủ trưởng cơ quan quản lý nhà nước quản lý đảng viên, nhân viên của mình còn lỏng lẻo, chế độ sinh hoạt, kiểm điểm công tác bị bỏ bễ hoặc mang tính hình thức, sức chiến đấu của các chi bộ, đảng bộ hạn chế, công tác phê bình, tự phê bình kém Một số cán bộ lãnh đạo chủ chốt các cấp chưa tự giác phê bình và tự phê bình, chưa làm gương cho cán bộ, đảng viên trong đấu tranh chống tham nhũng Còn tình trạng e dè, nể nang hoặc vì lợi ích cục bộ mà không dám đấu tranh với các vi phạm của cán

bộ, đảng viên chi bộ, tổ chức mình Việc xử lý cán bộ còn chậm trễ, thiếu nghiêm khắc thậm chí còn bao che lẫn nhau, vẫn còn có những vụ việc có biểu hiện "trên nhẹ, dưới nặng" Có những vụ tham nhũng lớn, một số cán bộ có liên quan, dính líu chưa được đưa ra xét xử công minh Không xử lý hoặc xử lý không nghiêm về trách nhiệm đối với người đứng đầu nơi để xảy ra những vụ tiêu cực, tham nhũng lớn

Đảng ta là một đảng cầm quyền, do đó muốn chống tham nhũng thì kỷ luật Đảng phải nghiêm và chống tham nhũng phải trước hết từ trong Đảng, đảng viên phải là những người đi đầu, gương mẫu thì mới bảo đảm hiệu quả, hiệu lực của cuộc đấu tranh cam go này Vụ xử lý tiêu cực ở Thị xã Đồ Sơn - Hải Phòng vừa qua với những mức án quá nhẹ dành cho những người có chức vụ quyền hạn hoặc vụ án tham nhũng ở Gò Vấp – TP Hồ Chính Minh trong khi kết án một người không có chức vụ quyền hạn là chủ mưu với tội tham ô và chịu mức

án tử hình, còn những người có chức vụ, quyền hạn thì lại coi là đồng phạm với mức án nhẹ hơn là một điều rất khó chấp nhận và chưa chứng tỏ được sự nghiêm minh của luật pháp, chưa thực hiện nguyên tắc về xử lý vụ, việc, hành vi tham nhũng: “trong trước ngoài sau, trên trước dưới sau” như tinh thần Nghị quyết Trung ương III của Đảng

Có thể thấy rõ sự đi xuống về đạo đức phẩm chất của một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên qua đánh giá trong các văn kiện của Đảng Tháng 6/1996, Đại hội Đảng VIII chỉ rõ: “Một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên thiếu tu dưỡng bản thân, phai nhạt lý tưởng, mất cảnh giác, giảm ý chí, kém ý thức tổ chức kỷ luật, sa đoạ về đạo đức lối sống”4 Tháng 6/1997, Hội nghị lần thứ 3 Ban Chấp hành Trung ương khóa VIII nhận định: “một bộ phận cán bộ thoái hoá biến chất về đạo đức, lối sống, lợi dụng chức quyền để tham nhũng, buôn lậu, làm giàu bất chính, lãng phí của công, quan liêu, ức hiếp dân, gia trưởng, độc đoán”, “đáng chú ý là những biểu hiện tiêu cực này có chiều hướng phát triển làm xói mòn bản chất cách mạng của đội ngũ cán bộ, công chức, làm suy giảm uy tín của Đảng, làm suy giảm niềm tin của nhân dân đối với chế độ”5

Tháng 01/1999, Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương lần thứ 6 (lần 2) khoá VIII nhận định: “Sự suy thoái về tư tưởng, chính trị, tình trạng tham nhũng quan liêu, lãng phí của một bộ phận cán bộ, đảng viên có chiều hướng phát triển nghiêm trọng hơn”6… Nghị quyết Trung ương 3 vừa qua đã nhấn mạnh: “Một

bộ phận không nhỏ đảng viên, cán bộ, công chức suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống Không ít cán bộ lãnh đạo chủ chốt các cấp, các ngành, kể cả cán bộ lãnh đạo cao cấp còn thiếu gương mẫu trong việc giữ gìn phẩm chất, đạo đức”7

2.2 Cơ chế chính sách pháp luật chưa đầy đủ, thiếu đồng bộ, một số chính sách trong lĩnh vực cụ thể còn cụ thể, thiếu nhất quán

Sự nghiệp đổi mới mà trọng tâm là đổi mới quản lý kinh tế với việc xác định phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đã đặt ra yêu cầu hết sức quan trọng là phải xây dựng một hệ thống cơ chế chính sách pháp luật đầy đủ và từng bước hoàn thiện Trong khi đó, mặc dù chúng ta đã có rất nhiều cố gắng nhưng việc xây dựng thể chế pháp luật vẫn không theo kịp, phản ảnh và điều chỉnh kịp thời những vấn đề đang đặt ra trong quá trình phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Cơ chế chính sách pháp luật trong thời kỳ đổi mới chưa được hoàn thiện, thiếu cụ thể, còn có sơ hở và thiếu nhất quán Việc phân cấp quản lý giữa trung ương và địa phương, việc phân biệt quản lý nhà nước và quản lý sản xuất, kinh doanh còn có phần chưa rõ Quá

4 Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1996, tr 137

5 Văn kiện Hội nghị lần thứ 3 BCHTW Khoá VIII, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1997, tr 68

6 Văn kiện Hội nghị lần thứ 6 (lần 2) BCHTW Khoá VIII, NXB CTQG, Hà Nội, 1999, tr 24

7 Văn kiện Hội nghị làn thứ ba Ban chấp hà nh Trung ương khoá X, NXB CTQG, Hà Nội, 2006, tr 13

trình cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước còn diễn ra chậm chạp và thiếu sự kiểm soát đầy đủ Cơ chế quản lý tài sản công, quản lý vốn và tài sản trong doanh nghiệp nhà nước chưa chặt chẽ dẫn đến tình trạng ‘vô chủ”, thiếu trách nhiệm Bộ máy nhà nước còn cồng kềnh, nền hành chính chậm được cải cách Những nhược điểm đó đẻ ra tệ quan liêu, tham nhũng và thiếu kỷ cương, tạo điều kiện cho tệ hối lộ, hà lạm công quỹ, quấy nhiễu cấp dưới và nhân dân Có thể lấy một ví dụ điển hình là chính sách giải toả đền bù của chúng ta thực hiện thiếu nhất quán nên bị chính những người thực thi lợi dụng để trục lợi, trong khi

đó người dân thì hết sức bức xúc vì bị thiệt thòi về lợi ích

2.3 Cải cách hành chính vẫn còn chậm và lúng túng, cơ chế “xin – cho” vẫn còn phổ biến; thủ tục hành chính phiền hà, nặng nề, bất hợp lý tạo

kẽ hở cho sự sách nhiễu, vòi vĩnh, ăn hối lộ

Vụ việc về đường dây chạy quota tại Bộ Thương mại thực sự là sản phẩm trực tiếp của cơ chế xin – cho, đến nay mặc dù thấy nguy cơ của nó nhưng vẫn chưa có cách gì khắc phục Chế độ công vụ của cán bộ, công chức mới bắt đầu được quan tâm xây dựng, thiếu cơ chế kiểm tra, giám sát có hiệu quả Chế độ trách nhiệm của cán bộ, công chức thiếu rõ ràng, cụ thể, đặc biệt là trách nhiệm của cán bộ lãnh đạo đối với những sai phạm, tiêu cực xảy ra trong cơ quan, đơn

vị mình Chế độ tiền lương đối với đội ngũ cán bộ, công chức bất hợp lý, chậm được cải cách Đồng lương không đủ đảm bảo nhu cầu của cuộc sống là một động cơ thúc đẩy cán bộ, công chức thực hiện hành vi tham nhũng, tiêu cực khi

có điều kiện, cơ hội Công tác quản lý đất đai còn nhiều yếu kém, việc đăng ký quyền sử dụng đất, cấp đất, giao đất, cho thuê đất, chuyển giao quyền sử dụng đất…còn nhiều kẽ hở, tạo điều kiện cho tiêu cực, sai phạm Cơ chế quản lý tài chính công, mua sắm công, quản lý đầu tư xây dựng cơ bản còn nhiều bất hợp

lý, vòng vèo, qua nhiều khâu, nhiều “cửa” Trình tự, thủ tục này tạo cảm giác chặt chẽ nhưng trên thực tế, cơ chế kiểm soát lại rất lỏng lẻo, mờ mịt đã tạo điều kiện cho tiêu cực, tham nhũng, lãng phí, thất thoát Đây chính là những lĩnh vực hay xảy ra tham nhũng nhất trong thời gian vừa qua Việc áp dụng khoa học công nghệ nhằm đổi mới phương thức thanh toán còn rất chậm chạp, nền kinh tế tiền mặt vẫn đang tồn tại khiến cho chúng ta không thể kiểm soát và phát hiện được các giao dịch phi pháp

Việc kiểm soát và minh bạch hoá thu nhập và tài sản của cán bộ, công

chức gặp rất nhiều khó khăn và gần như không đạt kết quả mong muốn Chế định kê khai tài sản đối với cán bộ, công chức đã được áp dụng nhưng chỉ mang tính hình thức, một phần do chế độ quản lý tiền tệ và thanh toán qua ngân hàng còn hết sức yếu kém Mặt khác, việc quản lý tài sản, đặc biệt là quản lý nhà, đất

ở nước ta hầu như không thực hiện được Việc không có cơ quan chủ trì, tổng hợp, kiểm tra, xử lý, đồng thời, không có các quy định về trách nhiệm của cán

bộ, công chức trong vấn đề kê khai tài sản đã dẫn đến sự thực thi không triệt để

cực

2.4 Sự lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng và Nhà nước đối với công tác phòng ngừa và đấu tranh chống tham nhũng chưa chặt chẽ, sâu sát, thường xuyên; việc xử lý tham nhũng nhiều nơi, nhiều lúc còn chưa nghiêm

Những năm vừa qua, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều Nghị quyết,

chỉ thị, văn bản quy phạm pháp luật về đấu tranh phòng, chống tham nhũng, nhưng việc tổ chức thực hiện trên thực tế còn nhiều hạn chế Chủ trương đấu tranh chống tham nhũng của Đảng chưa thực sự trở thành hành động cụ thể trong thực tiễn Một số cấp uỷ, tổ chức Đảng và thủ trưởng cơ quan nhà nước chưa đề cao trách nhiệm, chưa có kế hoạch, giải pháp để tích cực phòng, chống tham nhũng trong cơ quan, ngành mình Công tác ngăn ngừa, phát hiện hành vi tham nhũng tuy đã đạt được một số kết quả nhất định nhưng chưa đáp ứng yêu cầu Mặt khác, việc xử lý kỷ luật Đảng, xử lý hành chính và xử lý hình sự đối với hành vi tham nhũng chưa thật sự nghiêm minh, còn biểu hiện bao che, vị nể Việc hình thành bộ phận thường trực Trung ương 6 (2) (trước đây), thành lập Ban chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng hiện nay đã giúp Bộ Chính trị và Ban Bí thư lãnh đạo, chỉ đạo có hiệu quả hơn công tác đấu tranh chống tham nhũng Một số vụ án tham nhũng lớn đã được đưa ra xét xử nghiêm minh, tạo nên sự tin tưởng của nhân dân Tuy nhiên, quá trình thực hiện vẫn chưa mạnh mẽ và đầy đủ, ảnh hưởng không nhỏ đến hiệu lực, hiệu quả của cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng thời gian qua

2.5 Chức năng, nhiệm vụ của nhiều cơ quan nhà nước trong đấu tranh chống tham nhũng chưa rõ ràng, thậm chí chồng chéo, thiếu một cơ chế phối hợp cụ thể, hữu hiệu

Chúng ta chưa xây dựng được một chiến lược phòng ngừa và đấu tranh chống tham nhũng thống nhất và đồng bộ, vừa có tính chiến lược lâu dài, vừa có trọng tâm, trọng điểm trong từng giai đoạn nhằm huy động và phối hợp sức mạnh của toàn thể hệ thống chính trị trong phòng, chống tham nhũng

Điều này dẫn đến tình trạng cùng một vụ việc có quá nhiều cơ quan có quyền nhưng lại thiếu một cơ quan chịu trách nhiệm Việc thành lập các Ban công tác chống tham nhũng tại các tỉnh, thành, bộ, ngành sau khi có Quyết định

240 năm 1990 của Hội đồng Bộ trưởng và ngay cả hoạt động của Ban Công tác chống tham nhũng, chống buôn lậu của Chính phủ (thành lập theo Quyết định số 35/TTg ngày 19/1/1996 của Thủ tướng Chính phủ) mang nặng tính hình thức và thực tế là rất ít hiệu quả Các quy định về phòng, chống tham nhũng vừa chưa đầy đủ lại vừa không được thực hiện nghiêm chỉnh (những quy định về điều không được làm đối với cán bộ, đảng viên, việc kê khai tài sản của cán bộ, công chức…), thiếu một cơ quan có trách nhiệm theo dõi, đôn đốc, kiểm tra việc thực hiện Đặc biệt chúng ta chưa xây dựng được một chiến lược và có các cơ quan

để thực hiện và duy trì việc thực hiện các biện pháp phòng ngừa tham nhũng

một cách thường xuyên, toàn diện và có hiệu quả Hầu hết các nước đấu tranh chống tham nhũng có hiệu quả đều có một chiến lược phòng ngừa tham nhũng Trong Công ước của Liên hợp quốc về chống tham nhũng cũng thể hiện tinh thần coi trọng các biện pháp phòng ngừa tham nhũng

Thực trạng nói trên đã làm giảm hiệu quả đấu tranh chống tham nhũng và cũng là một trong những nguyên nhân của tình trạng tham nhũng hiện nay

2.6 Thiếu các công cụ phát hiện và xử lý tham nhũng hữu hiệu

Hoạt động điều tra, thanh tra, kiểm tra, kiểm toán, giám sát đã thu được một số kết quả tích cực nhưng trên thực tế vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu của công tác đấu tranh phòng, chống tham nhũng Cơ chế phối hợp của các cơ quan nói trên còn lỏng lẻo, nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm của từng cơ quan trong cuộc đấu tranh chung còn chưa rõ ràng, cụ thể dẫn đến tình trạng chồng chéo, thiếu hiệu quả trong hoạt động phát hiện và xử lý tham nhũng

Về pháp luật, chúng ta chưa có những quy định cho phép các cơ quan chức năng áp dụng các biện pháp đặc biệt để có thể phát hiện các hành vi tham nhũng, do đó, hiệu quả phát hiện tham nhũng là rất thấp (chỉ khoảng 5%, ẩn lậu đến 95% theo tổng kết của ngành công an) Tham nhũng là một loại tội phạm đặc biệt, chủ thể của nó là những người có chức vụ, quyền hạn, có trình độ nên thực hiện hành vi tham nhũng rất tinh vi, khó phát hiện và trong nhiều trường hợp kẻ vi phạm dùng nhiều thủ đoạn, kể cả dưới danh nghĩa nhà nước để cản trở việc điều tra và truy cứu trách nhiệm Đặc biệt là liên quan đến việc thu thập chứng cứ để chứng minh hành vi phạm tội tham nhũng là cực kỳ khó khăn, nhất

là đối với hành vi nhận hối lộ Trong rất nhiều vụ việc, số tài sản chứng minh bị thất thoát thì rất lớn, trong đó kẻ vi phạm đã đút túi và đưa hối lộ cho các quan chức có liên quan những khoản tiền rất lớn, thậm chí có những vụ cơ quan điều tra thu giữ được những tài liệu trong đó có danh sách ghi chép tỉ mỉ tên, tuổi những người nhận hối lộ với từng khoản tiền cụ thể nhưng đành bất lực vì không có chứng cứ để buộc tội người nhận hối lộ

Một điều hết sức vô lý là trong vụ hối lộ có người đưa hối lộ và bị kết tội đưa hối lộ nhưng lại không chứng minh và không truy cứu trách nhiệm của người nhận hối lộ Do đó, trong rất nhiều trường hợp các cơ quan tố tụng hoặc là không quy kết được trách nhiệm hoặc là kết luận hành vi sai phạm của họ là “cố

ý làm trái…” hoặc “thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng” là những hành

vi không bị coi là tham nhũng, mức xử lý nhẹ hơn rất nhiều so với hành vi tham

ô và nhận hối lộ Vụ việc tham nhũng lớn như vụ chạy quota tại Bộ thương mại

mà một người có vị trí quan trọng như Thứ trưởng Mai Văn Dâu mà cho đến nay, cơ quan điều tra mới chứng minh được hành vi nhận hối lộ chỉ là 6000 USD Sai phạm về kinh tế rất lớn trong nhiều công trình xây dựng đã bị phát hiện mà cuối cùng đành phải kết luận là “chưa thấy có động cơ tư lợi” và không

có ai bị xử lý về hành vi tham nhũng Đây là điều làm cho công luận rất bất bình

và khó chấp nhận

Mới đây nhất, trong bài trả lời phỏng vấn báo Tuổi trẻ ngày 02/3/2007

về vụ điện kế điện tử tại Thành phố Hồ Chí Minh, vụ việc vẫn được xếp vào nhóm vụ việc tham nhũng, Phó Thủ trưởng cơ quan cảnh sát điều tra Bộ Công

an cũng thừa nhận: “Tôi đã chỉ đạo anh em trinh sát, điều tra viên làm hết

mình nhưng không phát hiện tài liệu nào chứng minh có sự ăn chia, đưa và nhận hối lộ giữa cán bộ Điện lực TP HCM và những người khác”

Trả lời câu hỏi “Không lẽ cả một hệ thống cán bộ chủ chốt từ Ban

Giám đốc đến các Trưởng, phó phòng nghiệp vụ đều “chung lòng, chung sức”

cố ý làm trái chỉ để một mình Trần Thị Liên (Giám đốc Công ty Quang Trung, kiêm chủ tịch hội đồng quản trị Công ty Linkton Vina) hưởng lợi một mình

Ông nghĩ gì về việc này?” Ông Chiến giãi bày: “Theo cách nghĩ thông thường

thì không ai dại gì cố ý làm trái để người khác hưởng lợi còn mình thì bị xử lý hình sự Trong quá trình điều tra, chúng tôi đã tập trung đến vấn đề có hay không việc các quan chức chiếm hưởng quyền lợi kinh tế qua việc mua bán, sản xuất hàng giả nhưng không tìm ra chứng cứ Tài sản các bị can này rất nhiều nhưng không có hồ sơ, chứng cứ để chứng minh đó là tiền ăn chia, thu lợi bất chính thì cũng không thể kết tội người ta”

Đúng là “không ai dại gì cố ý làm trái để người khác hưởng lợi” Chỉ có pháp luật hay người thi hành luật pháp “dại” nên mới không chứng minh được

2.7 Việc huy động lực lượng đông đảo của nhân dân cũng như sự tham gia của lực lượng báo chí vào cuộc đấu tranh chống tham nhũng còn chưa được quan tâm đúng mức

Hiện nay, chưa có cơ chế hữu hiệu để tạo thuận lợi cho công dân và báo chí phát hiện các hành vi tham nhũng và giám sát các hoạt động quyền lực Chưa có cơ chế để bảo vệ người tố giác, tố cáo hành vi tham nhũng tránh sự trả thù, trù dập và cũng chưa có quy định cụ thể, khả thi để khen thưởng về vật chất nhằm khuyến khích, động viên người tố cáo đúng, góp phần ngăn chặn ngay và thu hồi tài sản cho Nhà nước đã bị hành vi tham nhũng chiếm đoạt Tại Hội nghị tổng kết việc thực hiện Chỉ thị 09 vừa qua, các đồng chí lãnh đạo Đảng đã yêu cầu các cơ quan Nhà nước phải xây dựng quy chế bảo vệ người tố giác, tố cáo hành vi tham nhũng Nghị định 120/NĐ-CP ngày 20/10/2006 quy định chi tiết

và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật phòng, chống tham nhũng cũng đã

có những quy định về tố cáo hành vi tham nhũng, về khen thưởng và bảo vệ người tố cáo hành vi tham nhũng, có như vậy mới động viên những người dũng cảm tố giác, tố cáo các hành vi tham nhũng, tiêu cực của các quan chức nhà nước

Báo chí và các phương tiện thông tin đại chúng đóng một vai trò cực kỳ quan trọng trong việc phát hiện và đấu tranh chống những hành vi vi phạm trong hoạt động của bộ máy nhà nước, nhất là tệ tham nhũng Báo chí vừa có tác dụng cảnh báo những nơi có nguy cơ tham nhũng, vừa tham gia phát hiện và đặc biệt

là tạo nên dư luận mạnh mẽ đòi xử lý người có hành vi tham nhũng, không để cho các vụ, việc tham nhũng bị ém nhẹm "chìm xuồng" hoặc xử lý nội bộ Đây

là kinh nghiệm chung của các nước trên thế giới

Thời gian qua, báo chí đã phát huy vai trò nhất định của mình trong đấu tranh chống tham nhũng, nhưng nhìn chung sự đóng góp của báo chí đối với công tác đấu tranh phòng, chống tham nhũng vẫn còn nhiều hạn chế do những nguyên nhân cả từ phía các cơ quan quản lý nhà nước và cả từ bản thân cơ quan báo chí Vì những lý do khác nhau mà nhiều khi các cơ quan chức năng của Nhà nước e ngại sự tham gia của báo chí, hoặc vì bản thân sự thông tin đôi khi không chính xác hoặc không đúng thời điểm đã gây khó khăn cho việc phát hiện và phanh phui triệt để các vụ, việc tham nhũng Thêm nữa báo chí mới chỉ đấu tranh phòng, chống tham nhũng bằng việc phê phán những hành vi tiêu cực mà chưa thấy rằng, để đấu tranh chống tham nhũng có hiệu quả còn cần coi trọng cả những thông tin tích cực, biểu dương và cổ vũ, động viên những gương người tốt, việc tốt, sáng kiến phòng, chống tham nhũng, những hoạt động lành mạnh

để tạo môi trường tốt cho sự phát triển, để cái tốt lấn át cái xấu, để tham nhũng dần dần không có chỗ trong các tiêu chí chuẩn mực và trong các quan hệ xã hội Đây có thể coi là một hạn chế không nhỏ trong hoạt động báo chí hiện nay với trách nhiệm, với tư cách là công cụ của Đảng và nhân dân trong đấu tranh chống tham nhũng

2.8 Công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức của xã hội về tham nhũng và đấu tranh chống tham nhũng mặc dù đã được quan tâm nhưng chưa tạo ra một sự chuyển biến tích cực trong ý thức của xã hội trong việc phản ứng với tệ nạn tham nhũng cũng như đề cao ý thức trách nhiệm của người dân trong việc tham gia vào cuộc đấu tranh chống tham nhũng

Công tác tuyên truyền giáo dục pháp luật chưa được đầu tư đúng mức, người dân không hiểu được đầy đủ các quyền của mình trong mối quan hệ với

cơ quan nhà nước nên vẫn có thói quen bất cứ việc gì cũng tìm cách chạy chọt, xin xỏ, làm việc gì xong cũng phải tìm cách “cám ơn” Bác Hồ từng nói “quan tham vì dân dại” chính là như vậy Mặt khác, không thể không nói đến trách nhiệm của nhà nước đã không tạo điều kiện để người dân nhận thức và có đủ điều kiện thực hiện tốt quyền của mình thay vì phải tìm cách hối lộ Theo kết

quả điều tra thì có đến gần 50% doanh nghiệp và hơn 30% người dân dùng cách đưa hối lộ mỗi khi gặp khó khăn để giải quyết công việc tại cơ quan công quyền Chính vì vậy nguyên nhân dẫn đến tình trạng quà cáp, hối lộ là cả từ hai phía, cả thói quen đòi hỏi được cảm ơn, quà cáp khi thực thi chức trách, nhiệm

vụ, cả việc người dân chủ động mua chuộc các "quan tham" để thuận lợi cho công việc của mình Tất nhiên xét cho cùng, gốc rễ của tình trạng này vẫn chủ yếu thuộc về trách nhiệm của các cơ quan nhà nước và đội ngũ cán bộ, công

chức nhà nước

PHẦN HAI THỰC TRẠNG VÀ NGUYÊN NHÂN THAM NHŨNG Ở VIỆT NAM TRONG MỘT SỐ LĨNH VỰC CỦA ĐỜI SỐNG KINH TẾ - XÃ HỘI

I SỰ PHÁT TRIỂN CỦA TỆ THAM NHŨNG TRONG QUÁ TRÌNH ĐỔI MỚI CƠ CHẾ QUẢN LÝ KINH TẾ SANG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

Có thể khẳng định rằng, tham nhũng ở Việt Nam mang nhiều dấu ấn và đặc điểm của quá trình phát triển nền kinh tế thị trường Mặc dù tham nhũng thời nào cũng có đặc trưng là sự lợi dụng chức vụ, quyền hạn để vụ lợi nhưng những biểu hiện và sự phát triển của nó trong những điều kiện khác nhau thì cũng rất khác nhau Nước ta đang trong quá trình đổi mới chuyển từ cơ chế quản

lý có tính chất tập trung cao độ, một phương thức quản lý kinh tế bằng các biện pháp hành chính mang tính chất chr huy mệnh lệnh sang một nền kinh tế thị trường có sự điều tiết của nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa Chính trong những điều kiện mới này mà những biểu hiện của tham nhũng cũng có rất nhiều điểm mới, nó trở nên đa dạng, phong phú hơn, khiến chính chúng ta bị động và nhiều khi lúng túng trong việc lý giải các hiện tượng, nguyên nhân của tham nhũng Vì vậy, cần có những nghiên cứu riêng về biểu hiện của tham nhũng trong điều kiện cơ chế thị trường và tìm ra đối sách hiệu quả trước những thủ đoạn tinh vi mới theo kiểu cơ chế thị trường

Kinh tế thị trường là một phương thức thực hiện kinh tế văn minh của loài người Tuy nó không phải là một thành tựu riêng của chủ nghĩa tư bản, song kinh tế thị trường nảy sinh trong thời kỳ hình thành chủ nghĩa tư bản và cùng với sự phát triển của chủ nghĩa tư bản mà nhiều chức năng của nó đã được chủ nghĩa tư bản hiện thực hoá trong nhiều thế kỷ qua Kinh tế thị trường là một kiểu quan hệ kinh tế - xã hội mà trong đó, sản xuất và tái sản xuất xã hội gắn chặt với thị trường, tức là gắn chặt với quan hệ hàng hoá - tiền tệ, với quan hệ cung - cầu…

Nền kinh tế thị trường hoạt động trên cơ sở các quy luật khách quan vốn

có của kinh tế hàng hoá Điều này vừa có tác động kích thích năng lực sản xuất kinh doanh của các thành viên trong xã hội vừa tạo có tác động tiêu cực là việc tối đa hoá lợi nhuận, lợi dụng những yếu kém, bất cập của cơ chế quản lý để làm giàu bất chính, thậm chí bất chấp pháp luật để tìm kiểm lợi nhuận

Sự chuyển đổi toàn diện nền kinh tế đã có tác động rất lớn đến mọi mặt của đời sống xã hội Mục tiêu tối đa hoá lợi nhuận là động lực rất lớn của các chủ thể tham gia kinh tế nhưng đó cũng là một trong những nguyên nhân của tình trạng tham nhũng vì mọi chủ thể đều cố gắng tìm kiếm cơ hội Điều muốn

nói ở đây là bản thân nền kinh tế thị trường không phải là nguyên nhân đẻ ra tệ

tham nhũng hoặc làm cho nó trầm trọng bởi vì những nước trong sạch nhất

cũng đều là những nước có nền kinh tế thị trường (Niu Dilân, Ai xơlen,

Sinhgapo) Vấn đề là ở chỗ quá trình chuyển đổi cơ chế quản lý sang nền kinh tế thị trường vừa là nguyên nhân vừa tạo điều kiện thuận lợi cho tệ tham nhũng hoành hành Và điều cũng không kém phần quan trọng là nền kinh tế thị trường nếu không được quản lý tốt thì nguy cơ tham nhũng cao hơn đối với nền kinh tế tập trung kế hoạch, đơn giản là những gì năng động sáng tạo thì cũng đòi hỏi mô thức quản lý khoa học hơn nếu không muốn bị chính mặt trái của sự năng động này lấn át

1 Hối lộ là nguy cơ đầu tiên và phổ biến nhất của tệ tham nhũng trong qua trình phát triển nền kinh tế hiện nay

Hiện nay, khi cơ chế giám sát của chúng ta đối với hoạt động công vụ chưa chặt chẽ, khi mà đời sống của công chức chưa thực sự bảo đảm bởi đồng lương thì nguy cơ hối lộ là cực kỳ lớn Đây chính là chỗ để các doanh nghiệp tìm cách lợi dụng Các doanh nghiệp hối lộ cán bộ nhà nước để thực hiện việc sản xuất kinh doanh, tạo lợi thế trong cạnh tranh Chẳng hạn, hối lộ cho cán bộ thuế, hải quan để trốn thuế, từ đó giảm giá thành sản phẩm sản xuất hoặc nhập lậu Doanh nghiệp vì lợi nhuận nhập cả những mặt hàng bị cấm, chẳng hạn các phế liệu, phế thải rồi tìm cách đút lót để qua cửa kiểm soát của cán bộ thuế, hải quan, môi trường… Thậm chí hối lộ đã trở thành thói quen và là “nghiệp vụ” của không ít doanh nghiệp Một cuộc điều tra xã hội học đã cho thấy cán bộ doanh nghiệp có thói quen tìm cách hối lộ khi gặp vướng mắc với cơ quan hành chính nhà nước

2 Sự móc nối giữa các doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp ngoài nhà nước để rút ruột vốn, tài sản nhà nước

Nền kinh tế đa thành phần đã làm cho đời sống kinh tế thêm năng động nhưng cũng từ đó phát sinh ra nhiều tiêu cực, đăc biệt là việc móc nối lợi dụng

để tham nhũng Đó chính là tình trạng lập các doanh nghiệp vệ tinh do người thân hoặc họ hàng làm Giám đốc, trở thành “sân sau” của những người có chức

vụ, quyền hạn quản lý doanh nghiệp Vụ việc của PMU 18 là một ví dụ điển hình Hậu quả là các doanh nghiệp nhà nước thua lỗ triền miên, trong khi những người quản lý các doanh nghiệp đó lại giàu lên nhanh chóng Sự móc nối ăn chia giữa chủ đầu tư, nhà thầu và “sân sau” là một đường dây chặt chẽ nên rất khó phát hiện, bởi lẽ tất cả đều có lợi ích trong đó, chỉ có nguồn vốn, tài sản của nhà nước là bị xà xẻo và sản phẩm là những công trình tốn tiền tỷ nhưng kém chất lượng mà nhân dân là người chịu thiệt

3 Buôn lậu và trốn thuế là những hình thức làm giàu phổ biến trong quá trình chuyển đổi có chế quản lý sang kinh tế thị trường

Khi chuyển đổi cơ chế quản lý kinh tế, thì việc tìm kiếm lợi nhuận thông qua hành vi buôn lậu, trốn thuế là phổ biến, vấn đề là ở chỗ hai hành vi này luôn

đi liền với hành vi hối lộ các quan chức Rất nhiều vụ việc diễn ra đã chứng minh cho vấn đề này Vụ buôn lậu của Tân Trường Sanh là một ví dụ điển hình, trong số 74 bị cáo thì có đến 51 người là cán bộ hải quan Vụ việc buôn lậu thuốc lá ở Lào Cai (Thiên Lợi Hòa) đang được cơ quan điều tra khởi tố liên quan đến nhiều cán bộ chính quyền và công chức hải quan ở tỉnh là một điển hình của tình trạng này

Có thể nói sự móc nối giữa các phần tử tiêu cực, tội phạm, thậm chí xã hội đen với những người có chức vụ quyền hạn trong bộ máy nhà nước là một trong những đặc điểm lớn nhất và nguy hại nhất của tình trạng tham nhũng trong

nền kinh tế thị trường hiện nay Đây không chỉ là vấn đề tồn tại trong các sai

phạm về kinh tế mà nó thực sự trở thành những “liên minh ma quỷ” trong xã hội

ta hiện nay Điều đó diễn ra trong mọi lĩnh vực và đáng lo ngại nhất là giữa những kẻ vi phạm pháp luật và những người được giao trọng trách bảo vệ pháp luật Vụ án Trương Văn Cam là một điển hình, trong số những bị cáo bị đưa ra xét xử có nhiều người là cán bộ, chiến sĩ công an nhân dân và có chức vụ, quyền hạn cao trong cơ quan bảo vệ pháp luật, thậm chí có cả anh hùng lực lượng vũ trang Những diễn biến mới nhất của đường dây chạy án cho Bùi Tiến Dũng (nguyên Tổng Giám đốc PMU18) cho thấy mức độ nghiêm trọng của cái “vòi bạch tuộc” đã vươn đến cả những nơi và với những con người tưởng chừng như không bao giờ có thể bị mua chuộc, hối lộ

Thực sự là trên nhiều lĩnh vực đã hình thành cả một “thị trường” chạy chọt, hối lộ với đủ phương thức, cung cách móc nối tinh vi, lạnh lùng và sòng phẳng với giá cả rõ ràng Quyền lực của nhân dân giao cho các cơ quan công quyền đã bị những kẻ thoái hoá, biến chất mang đi mua bán kiếm lời Có thể nhận định rằng, sự móc nối giữa các phần tử thoái hóa, biến chất trong đội ngũ cán bộ, công chức của nhà nước với những phần tử tội phạm bên ngoài, giữa khu vực công và khu vực tư đang là vấn đề nhức nhối, có xu hướng phát triển

nhanh hết sức nguy hiểm

Nhìn từ một góc độ khác, chúng ta phát triển nền kinh tế thị trường đồng nghĩa với yêu cầu khách quan về đổi mới phương thức quản lý đối với các doanh nghiệp nhà nước nhằm nâng cao hiệu quả làm ăn và sức cạnh tranh của các doanh nghiệp Quá trình cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước và mở rộng tính tự chủ trong hoạt động sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp nhà nước

là chủ trương hoàn toàn đúng đắn, nhưng chính trong quá trình này mà đã phát sinh ra nhiều tiêu cực nhằm chiếm đoạt tài sản của nhà nước, thậm chí từ chỗ là

cổ phần hoá tài sản nhà nước đã bị “tư nhân hoá” chui vào túi những kẻ có chức quyền

4 Tham nhũng ngày càng tinh vi, có tính tổ chức và có công nghệ cao

Nền kinh tế thị trường tạo điều kiện phát huy mạnh mẽ các tiềm năng tri

thức và khoa học công nghệ Chính vì vậy cùng với việc áp dụng khoa học công nghệ để phục vụ sản xuất và đời sống thì cũng nổi lên một vấn đề phức tạp ngược lại là tội phạm nói chung và tội phạm tham nhũng nói riêng cũng ngày càng trở nên tinh vi hơn, ghê gớm hơn, nhất là việc kẻ phạm tội áp dụng các thành tựu của khoa học công nghệ khi thực hiện hành vi tội phạm của mình Nổi lên trong năm 2005 là tình hình vi phạm trong lĩnh vực tài chính ngân hàng, tín dụng, bảo hiểm Các đối tượng trong lĩnh vực này thực hiện hành vi phạm tội với trình độ, kỹ thuật cao, thủ đoạn tinh vi và có hệ thống Điển hình là các vụ sai phạm liên quan đến việc sử dụng công nghệ tin học để tham ô tiền tại ngân hàng và các hành vi phạm tội khác liên quan đến việc sử dụng các kỹ thuật của công nghệ thông tin

Kinh tế thị trường đã tác động đến đời sống và làm thay đổi các giá trị, chuẩn mực, tác động vào đạo đức lối sống của mọi tầng lớp trong xã hội Những giá trị truyền thống dần dần bị thay đổi trước những tác động của cơ chế thị trường, nhiều quan hệ xã hội trước kia, nay đã bị “tiền tệ hoá”, ngay cả những phong tục, tập quán tốt đẹp của dân tộc cũng bị lợi dụng, chuyện quà cáp mang

ý nghĩa tình cảm và ơn nghĩa trước đây nay đã bị biến dạng để những kẻ tham nhũng thực hiện hành vi đưa và nhận hối lộ, lúc thì trắng trợn, khi thì tinh vi Có thể nói tình trạng chạy chọt, hối lộ tràn lan phổ biến hiện nay trong mọi lĩnh vực dưới dạng quà biếu, quà tặng đang là điều gây nhức nhối trong cơ thể xã hội chúng ta, làm méo mó hình ảnh của cơ quan công quyền, làm vẩn đục đời sống

xã hội và lệch lạc các chuẩn mực đạo đức, văn hóa, xã hội Cung cách trong quan hệ theo kiểu “trả tiền ngay không tình nghĩa” ngày càng phát triển và điều nguy hại là nó đã lan sang hoạt động công quyền, dường như mọi thứ đều có thể mua bán Đó chính là mảnh đất tốt cho sự phát triển của tệ tham nhũng ở nước

ta

Như vậy, có thể nói một cách vắn tắt rằng bản thân kinh tế thị trường

không phải là nguyên nhân chủ yếu của tệ tham nhũng, đẻ ra nạn tham nhũng, cho nên chúng ta cũng đừng vì thế mà “đổ tội” căn bệnh tham nhũng cũng như mọi thứ tội lỗi khác cho kinh tế thị trường, mà chính quá trình chuyển đổi từ kinh tế tập trung kế hoạch hoá sang kinh tế thị trường do chúng ta làm chưa tốt,

cả vì những nguyên nhân chủ quan và những quyền nhân khách quan đã tạo vô

số kẽ hở để những kẻ bất lương trong bộ máy nhà nước lợi dụng đục khoét, chia chác, tham nhũng Đồng thời tính năng động của nền kinh tế thị trường đòi hỏi năng lực quản lý rất cao, nếu không đáp ứng được yêu cầu này thì các hiện tượng tiêu cực, trong đó có tệ tham nhũng, hối lộ sẽ có nhiều cơ hội phát triển

Vấn đề ở chỗ, để đấu tranh chống tham nhũng trong điều kiện phát triển nền kinh tế thị trường thì điều quan trọng là phải nhìn nhận đúng quá trình vận động theo quy luật của nền kinh tế thị trường để nhìn thấy và kịp thời khắc phục những sơ hở, thiếu sót trong cơ chế quản lý, nhất là những giải pháp ở tầm vĩ

mô, dần loại trừ những cơ hội cho tham nhũng nảy sinh và phát triển Các nước

đã trải qua quá trình này không thiếu những bài học kinh nghiệm về vấn đề này, nhất là những nước NIC ở vùng Đông Nam Á Chúng ta có thể học hỏi được nhiều từ những bài học thành công cũng như thất bại của họ trong cuộc chiến chống tham nhũng

Nhưng điều quan trọng hơn là đánh giá được đúng đặc điểm phát sinh, phát triển của tệ tham nhũng ở Việt Nam trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường Điều này liên quan đến rất nhiều yếu tố: trình độ nề nếp quản lý, thiết chế quyền lực, tổ chức bộ máy nhà nước, truyền thống, phong tục tập quán, tâm

lý xã hội Như vậy mặc dù nghiên cứu tệ tham nhũng trong điều kiện nền kinh tế thị trường nhưng những yếu tố kể trên là không thể bỏ qua và có một sự tương tác biện chứng với kinh tế thị trường ở cả hai khí cạnh tích cực và tiêu cực

Theo đánh giá của Tổ chức Minh bạch quốc tế thì tham nhũng ở Việt Nam có thể được coi là khá nghiêm trọng với số điểm về sự trong sạch rất thấp

II THỰC TRẠNG VÀ NGUYÊN NHÂN THAM NHŨNG Ở VIỆT NAM TRONG MỘT SỐ LĨNH VỰC CỦA ĐỜI SỐNG KINH TẾ - XÃ HỘI

1 Tham nhũng trong lĩnh vực đầu tư xây dựng cơ bản

1.1 Thực trạng tham nhũng trong lĩnh vực đầu tư -xây dựng cơ bản

1.1.1 Thất thoát trong đầu tư xây dựng sử dụng vốn nhà nước là rất

nghiêm trọng

Tham nhũng xảy ra phổ biến và gây thiệt hại rất lớn tài sản của nhà nước Hầu hết các công trình xây dựng đều xảy ra thất thoát tài sản do tham ô, cố ý làm trái và xảy ra ở tất cả các khâu, các giai đoạn, từ khâu lập và phê duyệt dự

án, khảo sát, thiết kế, duyệt kế hoạch vốn, đấu thầu, tư vấn giám sát, nghiệm thu, thanh quyết toán công trình Qua thanh tra 17 dự án có tổng mức đầu tư là 9.385 tỷ 322 triệu đồng, tổng giá trị vốn đầu tư các dự án được thanh tra, kiểm tra là 6.406 tỷ 834 triệu đồng Kết quả thanh tra cho thấy: ở từng hạng mục công trình các dự án được thanh tra, kiểm tra đều có sai phạm ở những mức độ khác nhau:

- 7/17 dự án (chiếm 41,2%) vi phạm về khâu chuẩn bị đầu tư;

- 7/17 dự án (chiếm 41,2%) vi phạm về thẩm định dự án;

- 10/17 dự án (chiếm 58,8%) vi phạm qui chế đấu thầu;

- 10/17 dự án (chiếm 58,8%) vi phạm thiết kế kỹ thuật thi công qui chế đấu thầu;

- 14/17 dự án (chiếm 82,4%) vi phạm qui định về nghiệm thu;

- 16/17 dự án (chiếm 94,2%) vi phạm qui định thanh quyết toán công trình

Tổng số sai phạm về tài chính phát hiện ở 17 dự án nêu trên là 870 tỷ 720 triệu đồng, chiếm 13,6% tổng số vốn các dự án được thanh tra

Tổng hợp 291/360 dự án công trình do các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương thực hiện thanh tra, kiểm tra với tổng số vốn đầu tư xây dựng là 3.251,82 tỷ đống, tổng giá trị được thanh tra, kiểm tra là 1.847 tỷ 101 triệu đồng thì các sai phạm về kinh tế là 90 tỷ 737 triệu đồng, chiếm 4, 84% tổng giá trị vốn đầu tư được thanh tra, kiểm tra

Tổng hợp kết quả thanh tra, kiểm tra 153 dự án công trình với tổng số vốn đầu tư là 8.249 tỷ 716 triệu đồng do Thanh tra bộ, ngành tiến hành thanh tra đã phát hiện sai phạm về kinh tế là 9 tỷ 478 triệu đồng, chiếm 0,11% so với tổng số vốn được thanh tra, kiểm tra

Qua các vụ án đã được phát hiện điều tra cho thấy tỷ lệ thất thoát trong

đầu tư xây dựng trung bình từ 10 đến 20%, cá biệt có công trình thất thoát đến 30% hoặc hơn thế nữa Chính vì vậy mà nhiều công tr×nh xây dùng chất lượng kém, thậm chí chưa nghiệm thu đã hư hỏng, chưa đưa vào sử dụng hoặc ngay sau khi sử dụng đã xuống cấp như: Nhà hát chèo Hà Nội, đường dẫn cầu Hoàng Long, Cầu Rào (Hải Phòng), đường liên cảng A5 (thành phố Hồ Chí Minh), một

số đoạn đường thuộc dự án nâng cấp Quốc lộ 1A khu vực miền Trung và mới đây là việc rút ruột công trình ở Trung tâm hội nghị công đàon Vi phạm và tội phạm thường xảy ra ở những công trình hoàn thành trong một thời gian ngắn để phục vụ yêu cầu chính trị, công trình chỉ định thầu hoặc đấu thầu hạn chế, công trình bị chia cắt thành các gói thầu nhỏ, có nhiều nhà thầu phụ, công trình phải

bổ sung vốn bất thường, công trình kéo dài nhiều năm không quyết toán được, công trình sử dụng nguồn vốn ODA Nhiều công trình mặc dù đã xây dựng xong và đưa vào sử dụng nhưng sau một thời gian dài vẫn chưa quyết toán được, trong đó có những công trình trọng điểm như đường cao tốc Bắc Thăng Long- Nội Bài, công trình cải tạo Nhà hát lớn Hà Nội, công trình xây dựng mới Chợ Đồng Xuân Mặc dù không phải tất cả những sai phạm nêu trên trong các công trình đều là tham nhũng nhưng một phần không nhỏ là do các hành vi tham nhũng xà xẻo, rút ruột công trình, còn một phần nữa thực chất là tham nhũng nhưng do có khó khăn về việc chứng minh nên các cơ quan thường qui về hành

vi "thiếu tính thần trách nhiệm" hoặc "cố ý làm trái"

1.1.2 Các thủ đoạn tham nhũng trong quá trình đầu tư xây dựng

a) Các dạng tham nhũng

Theo sự phân loại của Hiệp Hội kỹ sư tư vấn quốc tế (Fédération

Internationale Des Ingénieurs Conseils – FIDIC) thì tham nhũng (Corruption)

trong lĩnh vực xây dựng có thể chia làm bốn dạng sau đây:

1) Đòi hối lộ (extortion)

2) Đưa đút lót (bribery)

3) Thông đồng móc ngoặc (collusion)

4) Gian lận (fraud)

Đòi hối lộ là hành vi yêu cầu phải nhận được lợi ích cá nhân thì mới theo

chức trách của mình mà giải quyết công việc của bên đưa lợi ích đến cho mình Như vậy bên đòi hối lộ không nhất thiết chỉ là công chức nhà nước có liên quan đến đầu tư xây dựng, vốn liếng, đất đai , mà còn là các tổ chức thay mặt chủ đầu tư (bên A) đối với các nhà thầu, là nhà thầu chính đối với thầu phụ, là nhà thầu đối với nhà cung ứng vật tư, là bên giám sát đối với bên bị giám sát v.v

Đưa đút lót là hành vi đưa lợi ích cá nhân đến cho người có chức trách giải

quyết công việc để được giải quyết theo hướng có lợi cho mình Có thể thấy đưa đút lót không nhất thiết vì có đòi hối lộ, nhưng có người nhận hối lộ thì đút lót

mới thực hiện được

Thông đồng móc ngoặc là hành vi thỏa thuận giữa hai bên (hoặc nhiều

hơn) để kiếm lợi ích cá nhân hoặc lợi ích cho mỗi bên bằng cách gây thiệt hại cho bên thứ ba, chẳng hạn giữa các bên tham gia dự thầu

Gian lận là hành vi trốn tránh luật pháp hoặc các tiêu chuẩn, các thỏa thuận

để kiếm lợi, chẳng hạn khai khống khối lượng, “rút ruột” công trình, trốn thuế v.v

Ở nước ta hiện nay, từ "tham nhũng" thường được dùng để chỉ hành vi đòi hối lộ và nhận hối lộ của những người có quyền lực trong bộ máy nhà nước, còn

từ "tham ô" còn được dùng để chỉ hành vi ăn cắp tài sản công ở nước ngoài, các hành vi đó đều thuộc phạm trù “tham nhũng”, bao gồm bốn dạng như vừa được trình bầy ở trên

Ngoài các dạng tham nhũng mà ở nước ta cũng tương tự như ở các nước, kể

cả các nước phát triển, còn tồn tại dạng tham nhũng nhỏ thường gặp tại các nước kém phát triển là hiện tượng “vòi vĩnh” và “bôi trơn” rất phổ biến, thường xuyên

và công khai Mục đích của “vòi vĩnh” và “bôi trơn” là để đẩy nhanh việc thực hiện các công việc đã được quyết định hoặc để tránh bị quấy rầy, làm phiền

hà Có rất nhiều ví dụ về hành vi này, chẳng hạn phải có ít tiền “lót tay” thì mới giao giấy phép xây dựng, nếu “biết điều” thì tiền của ngân hàng được chuyển kịp thời, hoặc có “phong bì” thì đỡ bị ngành thuế đến thăm hỏi thường xuyên v.v Hiện tượng “vòi vĩnh”, “bôi trơn” được gọi chung là “nhũng nhiễu”, có liên quan đến những món quà cáp nhỏ nhưng lại làm chậm công việc, gây phiền

hà và nỗi bực mình, làm cho người dân tức giận và xem thường công chức nhà nước Hiện tượng này xẩy ra tràn lan khắp nơi chứ không riêng trong lĩnh vực xây dựng

Bài viết này không đề cập đến các hiện tượng vòi vĩnh, bôi trơn mà tập trung vào các thủ đoạn tham nhũng đặc thù trong các giai đoạn của quá trình đầu

tư xây dựng

b) Các thủ đoạn tham nhũng trong giai đoạn chuẩn bị đầu tư

Tùy nguồn vốn khác nhau mà các dự án đầu tư xây dựng có quy trình chuẩn bị đầu tư khác nhau và do đó mà thủ đoạn tham nhũng cũng khác nhau Trong giai đoạn chuẩn bị đầu tư có các khâu sau đây có thể bị lợi dụng để tham nhũng:

- Lập báo cáo đầu tư và dự án đầu tư;

- Thẩm tra dự án đầu tư và cấp Giấy chứng nhận đầu tư;

- Địa điểm đầu tư và nhu cầu sử dụng đất;

- Dự án ODA

b1 Lập báo cáo đầu tư và dự án đầu tư (Luật Đấu thầu gọi là dịch vụ tư

vấn chuẩn bị dự án, gồm có báo cáo nghiên cứu tiền khả thi và báo cáo nghiên

cứu khả thi)

Đối với dự án sử dụng vốn ngân sách về nguyên tắc thì dịch vụ tư vấn chuẩn bị dự án cũng phải thông qua đấu thầu để lựa chọn nhà thầu cung cấp dịch

vụ, nhưng thông thường thì nhà thầu tư vấn được chỉ định vì mấy lẽ:

- Dự án mới bắt đầu hình thành, chưa có đủ vốn chuẩn bị do đó phải nhà thầu phải tạm ứng thêm để làm với lời hứa hẹn sẽ được hoàn trả đầy đủ khi dự

án được thông qua và được cấp vốn Nếu là công ty tư vấn của Bộ hay của Tỉnh thì nhiều khi phải ứng vốn để làm theo chỉ thị của Bộ và của Tỉnh, nếu phương

án chưa được thông qua thì làm lại;

- Dự án cần được chuẩn bị nhanh và thông qua kịp thời để kịp đưa vào kế hoạch đầu tư xây dựng hàng năm;

- Khi lập báo cáo đầu tư (báo cáo nghiên cứu tiền khả thi) thì chưa có chủ đầu tư (chủ đầu tư được chỉ định khi thông qua chủ trương đầu tư, dựa trên báo cáo đầu tư) để tổ chức đấu thầu chọn tư vấn Các công ty tư vấn tình nguyện tạm ứng vốn làm báo cáo này để được chỉ định lập dự án đầu tư (báo cáo nghiên cứu khả thi) là công việc có phí tư vấn lớn hơn nhiều

Vì không có đấu thầu, nhà tư vấn tìm mọi cách (thông qua thân quen, đút

lót) để được chỉ định

Nói chung tỷ lệ “lại qủa” của nhà thầu tư vấn đối với cơ quan có vốn đầu

tư ít nhất là 20% và nhiều nhất có thể đến 50% số phí tư vấn mà họ được nhận!

b2 Thẩm tra dự án đầu tư và cấp giấy chứng nhận đầu tư

Mức đút lót cho khâu này không theo quy tắc nhất định, có khi chỉ là quà cáp hậu hĩnh, mời tham gia đoàn khảo sát nước ngoài nhưng cũng có khi là món tiền lớn, tuỳ theo quy mô, khả năng sinh lợi và tình hình cạnh tranh giữa các nhà đầu tư

Hiện nay cũng có những lời đồn đại không được kiểm chứng về việc nhà đầu tư mở tài khoản do quan chức Việt Nam đứng tên ở nước ngoài, hoặc cấp học bổng hay mở tài khoản để chu cấp cho con quan chức du học ở nước ngoài!

b3 Địa điểm đầu tư và nhu cầu sử dụng đất

Nhà đầu tư muốn có địa điểm đầu tư tốt, nơi có nhiều nhà đầu tư khác dòm ngó thì cũng phải đút lót Đối với nhu cầu sử dụng đất cũng vậy Dự án lừa đảo đầu tư khu du lịch Ru-xan-ka của một Việt Kiều cũng thuộc loại này Nói chung, nhiều quan chức địa phương trên danh nghĩa ưu đãi đầu tư đã đánh đổi các điều kiện ưu đãi, nhất là về địa điểm, quy mô đất đai và tiền thuê đất để được nhận những khoản tiền đút lót hậu hĩnh Nhà đầu tư sau đó tìm mọi cách

để chuyển đổi mục đích sử dụng một phần đất được cấp để kiếm siêu lợi nhuận

Đặc biệt đối với các dự án khu đô thị mới, khu nhà ở, cách đút lót phổ thông nhất là hứa hẹn cấp một số lô đất với giá “hữu nghị” cho các quan chức có liên quan

b4 Dự án ODA

Các địa phương đều mong có dự án ODA từ nhỏ đến lớn Dự án ODA nhỏ thường là cho không, dự án ODA lớn thì có một số điều kiện ưu đãi như lãi suất thấp, nhiều năm ân hạn, được Chính phủ cấp kinh phí đối ứng Với các địa phương nghèo thì việc trả nợ vốn ODA do Chính phủ đảm nhiệm Vì vậy đã hình thành các đường dây chạy án ODA Các đường dây chạy án thực sự thì chưa từng bị phát hiện nhưng kẻ cầm đầu đường dây giả mạo thì đã bị bắt Như vậy, có đường dây thực sự hoạt động có hiệu quả, được tín nhiệm thì mới tồn tại đường gây giả “ăn theo” Một biểu hiện của đường dây chạy dự án là dự án tuy chưa đủ điều kiện, thậm chí chưa lập dự án đầu tư hoặc chưa qua thẩm định vẫn được ghi vào kế hoạch! Đường dây chạy án có mục tiêu là các loại dự án sử dụng vốn ngân sách, nhưng đối với dự án ODA thì đường dây này có sự tham gia của công ty tư vấn nước ngoài với nhiệm vụ là vận động Chính phủ nước họ cấp vốn ODA còn nhà môi giới trong nước có nhiệm vụ vận động Chính phủ Việt Nam phân bổ vốn ODA cho địa phương đã thoả thuận trước với họ Trong khi vận động, hiển nhiên họ cũng sử dụng cả công cụ “đút lót” đối với cả hai nước! Có người cho rằng dạng tham nhũng này không có hại gì vì phía nước ngoài thì đằng nào cũng cấp vốn ODA còn phía Việt Nam thì không nơi này thì nơi khác nhận được vốn ODA đó Thực ra không hoàn toàn như vậy vì dự án ODA có thể đến nơi chưa phải được ưu tiên nhất, dự án có thể không có hiệu quả cao và các bên đút lót sẽ tìm cách xà xẻo vào vốn đó để thu hồi khoản tiền dùng để đút lót!

c) Các thủ đoạn tham nhũng trong thời kỳ chuẩn bị xây dựng

Giai đoạn thực hiện đầu tư có thể chia làm hai thời kỳ: thời kỳ chuẩn bị xây dựng và thời kỳ thi công xây dựng Trong phần này xem xét các thủ đoạn tham nhũng trong thời kỳ chuẩn bị xây dựng

Thời kỳ chuẩn bị xây dựng có các khâu sau đây có thể bị lợi dụng để tham nhũng:

- Đấu thầu tuyển chọn nhà thầu tư vấn thiết kế và tư vấn giám sát;

- Xin giấy phép xây dựng;

- Đấu thầu tuyển chọn nhà thầu thi công xây dựng và nhà thầu cung ứng vật tư thiết bị;

- Làm thủ tục cấp đất, đền bù giải phóng mặt bằng và tái định cư

c1 Đấu thầu tuyển chọn nhà thầu tư vấn khảo sát thiết kế và tư vấn giám sát

Đối với dự án sử dụng vốn nhà nước thì Luật Đấu thầu bắt buộc phải đấu thầu tuyển chọn nhà thầu tư vấn khảo sát thiết kế và giám sát, nhưng Luật Xây dựng ngoài hình thức lựa chọn nhà thầu thông qua đấu thầu còn quy định hình thức chỉ định thầu, là hình thức mà chủ đầu tư và người quyết định đầu tư thường sử dụng đối với các dự án kết cấu hạ tầng kinh tế – xã hội không dùng vốn ODA

Chỉ định thầu, nếu là chỉ định nhà thầu tư vấn trực thuộc bộ hoặc tỉnh có

dự án, thường xuất phát từ quan điểm “kiếm việc làm” cho “quân nhà”, đồng thời để dễ chỉ đạo tư vấn làm đúng ý lãnh đạo Nhưng khi chỉ định nhà thầu khác thì đã xuất hiện khả năng tham nhũng

Đấu thầu tuyển chọn tư vấn khảo sát thiết kế chủ yếu là lựa chọn theo năng lực, còn phí tư vấn thì đã có tiêu chuẩn quy định Do việc đánh giá “năng lực” phụ thuộc nhiều vào nhận định của người đánh giá nên đó cũng là kẽ hở cho tham nhũng Có thể đã có ý kiến “gợi ý” từ ngành kế hoạch khi ghi dự án vào danh mục đầu tư rằng nên chọn nhà thầu tư vấn này nọ thì mới thuận lợi, chứng tỏ sự tồn tại của đường dây chạy dự án

c2 Xin giấy phép xây dựng

Ngoài dạng “bôi trơn” thông thường như khi xin bất cứ loại giấy phép nào khác, trong một số trường hợp thì cũng phải đút lót nhiều thì mới có được giấy phép xây dựng Chẳng hạn khi xin giấy phép để xây dựng tòa trụ sở cao tầng tại một đường phố quan trọng, chủ đầu tư đã phải chờ nhiều năm để bên cấp giấy phép nghiên cứu số tầng ấy có phù hợp với kiến trúc của khu phố ấy không Cuối cùng chủ đầu tư quá sốt ruột, chi khoản đút lót lớn thì lập tức được ngay giấy phép xây dựng!

c3 Đấu thầu tuyển chọn nhà thầu thi công xây dựng và nhà thầu cung ứng vật tư thiết bị

Đây là khâu hiện nay bị xã hội đánh giá là có nhiều tiêu cực Ngoài hiện tượng các nhà thầu thông đồng móc ngoặc với nhau, đưa giá dự thầu cao, và nhường một nhà thầu đưa giá thấp nhất để trúng thầu rồi sau đó chia việc cho các nhà thầu còn lại, thì việc móc ngoặc giữa bên dự thầu với bên mời thầu khá phổ biến Luật Đấu thầu đã cố gắng hạn chế tham nhũng trong khâu này nhưng với tình trạng khép kín trong đầu tư xây dựng thì rất khó khắc phục

Nhà thầu sau khi trúng thầu thì sẽ thương thảo để ký kết hợp đồng xây dựng hoặc cung ứng với chủ đầu tư Theo Điều 46 của Luật Đấu thầu thì giá hợp đồng không được vượt giá trúng thầu trừ khi phát sinh khối lượng công việc hoặc số lượng hàng hóa nằm ngoài phạm vi hồ sơ mời thầu và được người có thẩm quyền xem xét, quyết định Nhà thầu có rất nhiều cách để “phát hiện” khối lượng công việc và số lượng hàng hóa phát sinh, hơn nữa nhà thầu khảo sát, thiết kế do kinh nghiệm và trình độ hạn chế có thể còn để lại một số sai sót, và

đó là cái cớ để tăng giá trị hợp đồng vượt giá trúng thầu khá nhiều, đủ để bù lại phần giá phải giảm đi để được trúng thầu, nhất là khi có sự thông đồng giữa nhà thầu thi công, nhà thầu thiết kế với chủ đầu tư và người quyết định đầu tư

Nhà thầu cung ứng thiết bị, nhất là thiết bị chưa hoặc ít được sử dụng ở nước ta, thường mời người quyết định đầu tư, chủ đầu tư, nhà tư vấn, quan chức

kế hoạch, thậm chí cả cán bộ của Đảng đi tham quan nước ngoài, trong đó có đến cơ sở sản xuất thiết bị, để khi lập hồ sơ mời thầu thì cố tình đưa những điều kiện đặc thù để cho nhà thầu cung ứng thiết bị được trúng thầu

Một thủ đoạn móc ngoặc khác là chủ đầu tư tiết lộ hồ sơ mời thầu sớm đối với một nhà thầu để họ có thời gian xem xét tính toán, trong khi các nhà dự thầu khác thì có thời hạn eo hẹp hơn nhiều sau khi công bố đấu thầu để làm các công việc đó, tức là ở thế bất lợi hơn

Theo tiết lộ của một số nhà thầu thì chi phí đút lót tùy theo công trình lớn nhỏ mà thường vào khoảng 2-5% giá trị công trình hay hơn nữa, có khi tới 10%! Hiển nhiên sự đút lót này phải chia cho nhiều cửa

c4 Làm thủ tục cấp đất, đền bù giải phóng mặt bằng và tái định cư

Thủ đoạn tham nhũng trong các khâu này thường là:

- Nhận hối lộ để xác định giá đất thấp hơn quy định;

- ăn chặn tiền đền bù đất đai tài sản của dân;

- Nhận hối lộ của nhà thầu xây dựng nhà tái định cư Nhà thầu thường là được chỉ định, trong khâu thi công thường bớt xén tiêu chuẩn xây dựng, “rút ruột” công trình, chất lượng xấu nhưng được chủ đầu tư làm ngơ

d) Các thủ đoạn tham nhũng trong thời kỳ thi công xây dựng

Trong thời kỳ thi công xây dựng, các thủ đoạn tham nhũng thường tập trung vào các khâu sau đây:

- Thanh toán giá trị khối lượng xây dựng hoàn thành;

- Giám sát chất lượng thi công;

- Xử lý các sự cố về an toàn lao động và các sự cố khác;

d1 Thanh toán giá trị khối lượng xây dựng hoàn thành

Các thủ đoạn tham nhũng trong khâu này thường thể hiện như sau:

- Thông đồng giữa ban quản lý dự án với nhà thầu xây dựng, đôi khi có cả

sự tham gia của nhà thầu thiết kế để khai khống khối lượng, áp giá sai thay đổi chủng loại vật tư, vật liệu, thiết bị để hưởng chênh lệch giá

- Khối lượng dễ khai khống nhất là khối lượng đào đắp, cự ly vận chuyển

Số tiền tham ô sau đó bên đại diện nhà thầu xây dựng phân chia cho các

bên khác theo thoả thuận

- Nhà thầu chính nhận hối lộ khi lựa chọn và phân giao công việc cho nhà thầu phụ, nhận tiền hoa hồng của các bên bán vật liệu, vật tư, cho thuê máy móc Khi thanh toán giá trị khối lượng giá trị hoàn thành của thầu phụ cũng tìm cách

xà xẻo

- Khối lượng xây dựng chưa hoàn thành cũng được thừa nhận là hoàn thành nếu có đút lót Khối lượng này có thể sẽ được thực hiện xong về sau nhưng nhiều khi cũng bỏ dở dang, chẳng hạn tôn nền chưa đúng cốt, hoặc thu dọn mặt bằng xây dựng (chẳng hạn nhiều công trình xây dựng đường bộ vẫn để các vật liệu dư thừa hoặc phế thải xây dựng hai bên lề đường không thu dọn)

d2 Giám sát chất lượng thi công

Khi có móc ngoặc của bên thi công với cán bộ giám sát của bên A thì xẩy

ra các thủ đoạn tham nhũng sau:

- Rút bớt khối lượng vật liệu hoặc thay đổi “mác” của vật liệu tại các bộ phận công trình ngầm hay công trình khuất, khó kiểm tra sau khi đã xây dựng xong bộ phận công trình đó (nền móng, cốt thép, mác bê tông, kích cỡ các đường ống chôn ngầm, sơn chống gỉ v.v );

- Không kiểm tra hoặc bỏ qua chất lượng của các công chúng như hàn, nối đường ống, sơn, độ dốc của nền…

- Làm giả kết quả thí nghiệm hiện trường hoặc tại phòng thí nghiệm theo quy định, làm giả hoặc sửa chữa kết quả kiểm định

d3 Xử lý các sự cố

Quá trình thi công xây dựng thường ở ngoài trời, nhiều lúc trên cao nên

dễ có các sự cố về an toàn lao động hoặc các sự cố thi công như đổ cần trục, tuột cáp tời, đổ dàn giáo… do vi phạm quy trình thi công

Các sự cố bị ém nhẹm hoặc bị giảm nhẹ đi khi có sự thông đồng đút lót giữa các cơ quan quản lý nhà nước, bên A và bên B

đ Các thủ đoạn tham nhũng trong giai đoạn nghiệm thu, bàn giao, đưa công trình vào sử dụng

Trong giai đoạn này sự tham nhũng không nhiều, thường có tính chất “bôi trơn” để cán bộ nghiệm thu, kể cả nghiệm thu nhà nước bỏ qua các thiếu sót không lớn để bên B sửa chữa sau, kể cả bỏ qua các khối lượng thi công dở dang, chỉ ghi biên bản để lưu ý!

Hiện tượng nghiệm thu đại khái, qua loa thường xẩy ra khi chủ đầu tư không phải là đơn vị tiếp nhận công trình để đưa vào vận hành

Thủ đoạn tham nhũng xảy ra ở giai đoạn sản xuất thử thường diễn ra bằng

cách kéo dài thời kỳ sản xuất thử, xem nhiều sản phẩm đạt tiêu chuẩn là sản phẩm “thử nghiệm” chưa vào kế hoạch sản xuất chính thức, nên có thể lợi dụng đem đi tiêu thụ mà không phải chịu thuế, thậm chí có thể tham ô

- Xét duyệt kết quả chọn thầu để thực hiện dự án có vốn nhà nước;

- Khi thẩm định dự án và cấp giấy chứng nhận đầu tư;

- Khi đồng ý chấp thuận các vấn đề có liên quan đến địa điểm và đất đai xây dựng; kể cả công tác đền bù giải phóng mặt bằng và tái định cư;

- Khi cấp giấy phép xây dựng;

- Khi đưa dự án vào danh mục đầu tư trong kế hoạch hàng năm;

- Khi xem xét chấp thuận các khối lượng phát sinh lớn, vượt dự toán nhiều;

- Khi xem xét trách nhiệm của những người để xảy ra các sự cố trên công trường;

- Khi nghiệm thu các công trình đầu tư bằng vốn nhà nước và trong một

- Đấu thầu tuyển chọn các nhà thầu khôg đúng trình tự thủ tục quy định;

- Khai khống khối lượng đền bù, giải phóng mặt bằng và tái định cư;

- Đòi nhà thầu “lại quả”;

- Chấp nhận khối lượng khống do nhà thầu đưa ra; ghìm giữ chậm thanh toán khối lượng xây dựng đã hoàn thành;

- Chiếm dụng một phần đất đai xây dựng trong các dự án phát triển nhà ở

và đô thị mới;

- Tổ chức nghiệm thu công trình không đúng quy định;

- Nhận hoa hồng khi bán các căn hộ trong dự án nhà ở

c) Kẻ tham nhũng là công chức làm trong Ban quản lý dự án

Công chức làm công tác trong ban dự án có thể cấu kết với chủ đầu tư để tham nhũng, mặt khác cũng cấu kết với nhà thầu để “độc lập” tham nhũng trong quá trình thi công xây dựng, nhất là trong khâu giám sát khối lượng và chất lượng thi công trên công trường

Đối với các dự án ODA trước đây, khi các bộ và UBND cấp tỉnh vừa là cấp quyết định đầu tư lại vừa làm chủ đầu tư thì Ban quản lý dự án được uỷ quyền thay mặt chủ đầu tư và trên thực tế là chủ đầu tư của dự án, do đó có nhiều cơ hội thuận lợi để tham nhũng lớn như vụ PMU 18 đã chứng tỏ ở các tỉnh, Ban quản lý các công trình trọng điểm cũng hành động như thể mình là chủ đầu tư

d) Kẻ tham nhũng là công chức thuộc và khâu khác có liên quan đến đầu

tư xây dựng

Có nhiều tổ chức trong bộ máy chính quyền có liên quan đến đầu tư xây dựng như kho bạc, ngân hàng, quỹ phát triển, kiểm toán nhà nước, thuế, lao động, thanh tra, công an đều có thể nẩy sinh tham nhũng khi thi hành chức trách được giao

đ) Kẻ tham nhũng là những người thuộc các nhà thầu

Trong khi cấu kết hoặc đưa hối lộ cho chủ đầu tư và ban quản lý dự án, đại diện của các nhà thầu cũng tìm cách chia phần tham nhũng về cho mình Ngoài ra các nhà thầu còn có nhiều thủ đoạn tham nhũng khác như:

- “Rút ruột” công trình và khai khống khối lượng mà không bị phát hiện;

- Nhận hối lộ của các nhà thầu phụ và nhận hoa hồng của các doanh nghiệp cung ứng vật tư, cho thuê máy móc xây dựng

1.2 Nguyên nhân của tham nhũng trong đầu tư xây dựng

1.2.1 Phân loại nguyên nhân

Tham nhũng trong đầu tư xây dựng, nhất là trong đầu tư xây dựng sử dụng vốn ngân sách nhà nước (còn gọi là đầu tư xây dựng công) xảy ra tại hầu hết các nước, nhưng xảy ra ở nước ta với những đặc thù như sau:

- Tham nhũng tràn lan, phổ biến, từ cấp thấp đến cấp cao và ngày càng

nặng nề;

- Tham nhũng khó bị phát hiện và xử lý vì luật pháp chưa hoàn thiện và

đồng bộ, năng lực của bộ máy giám sát và chế tài còn yếu kém, tình trạng công khai, minh bạch kém cỏi trong toàn bộ hệ thống hành chính và kinh tế

Tham nhũng ở nước ta xảy ra trong bối cảnh một quốc gia nghèo và đang chuyển đổi kinh tế từ mô hình kinh tế kế hoạch hoá tập trung sang mô hình kinh

tế thị trường định hướng XHCN Tham nhũng bắt nguồn từ hai loại nguyên nhân sau đây:

- Nguyên nhân sâu xa là những yếu kém về thể chế, bao gồm:

Thể chế hành chính nước ta đổi mới chậm hơn đổi mới về thể chế kinh tế

Có liên quan đến vấn đề tham nhũng trong đầu tư xây dựng thì có thể kể ra các yếu kém sau đây hiện đang trong quá trình khắc phục, chấn chỉnh:

- Tình trạng khép kín trong đầu tư xây dựng công, do công tác quản lý

nhà nước chưa tách biệt với quản lý sản xuất kinh doanh

Để xoá bỏ tình trạng này thì phải nhanh chóng xoá bỏ chế độ chủ quản

theo chủ trương của Đại hội Đảng X (Văn kiện Đh, Tr 79)

- Phân cấp mạnh cho địa phương nhưng phải đi đôi với tăng cường

hướng dẫn, kiểm tra, giám sát của Trung ương một cách thường xuyên và có thực chất

b) Thể chế kinh tế

Thể chế kinh tế có liên quan đến đầu tư xây dựng bao gồm:

- Thể chế thị trường xây dựng và các thị trường có liên quan (thị trường vốn, thị trường bảo hiểm…);

- Việc sắp xếp lại và cổ phần hoá các doanh nghiệp nhà nước;

- Thể chế đầu tư xây dựng bằng vốn nhà nước

Thể chế thị trường xây dựng còn một số yếu kém như vấn đề quản lý giá

cả xây dựng, quản lý hợp đồng xây dựng, quản lý rủi ro trong đầu tư xây dựng Khi các yếu kém này được khắc phục thì sẽ ngăn chặn được rất nhiều khả năng tham nhũng

c) Thể chế tư pháp

Gần đây Quốc Hội đã ban hành nhiều Luật và Chính phủ ra nhiều Nghị định có liên quan đến đầu tư xây dựng như:

- Năm 2003: Luật Đất đai, Luật Xây dựng và các Nghị định có liên quan;

- Năm 2005: Luật Đầu tư, Luật Đấu thầu, Luật Nhà ở, Luật Thực hành tiết kiệm, Phòng chống lãng phí, Luật Phòng chống tham nhũng và các Nghị định có liên quan;

- Năm 2006: Luật Kinh doanh bất động sản, Nghị định quản lý vốn ODA sửa đổi Đang chuẩn bị văn bản pháp quy về quản lý đầu tư xây dựng sử dụng vốn Nhà nước

Thế nhưng chế tài để chấp hành luật pháp thì đang còn mù mờ, chậm chạp

và chưa nghiêm Các tòa án hành chính và kinh tế hoạt động không theo kịp với

sự phát triển của tình trạng tham nhũng nói chung và trong đầu tư xây dựng nói riêng Còn có nhiều sự can thiệp và áp lực từ bên ngoài vào công tác xét xử của tòa án

Nói tóm lại, các yếu kém trong thể chế tư pháp cũng là một yếu tố để tham nhũng lan tràn

1.2.3 Nguyên nhân về nguồn lực con người

Nguồn lực con người yếu kém là nguyên nhân trực tiếp của tham nhũng trong đầu tư xây dựng, còn thể chế yếu kém thì “tạo điều kiện” cho sự tham nhũng đó

a) Năng lực yếu kém của công chức nhà nước

Công chức nhà nước có vai trò quan trọng trong 3 khâu:

- Hoạch định chính sách (thể hiện bằng các văn bản pháp quy);

- Thực thi chính sách;

- Chế tài các vi phạm chính sách (thanh tra, công an, viện kiểm sát, tòa án)

Công chức nhà nước ta còn rất thiếu tính chuyên nghiệp, thể hiện như sau:

- Thiếu kiến thức công vụ, thông qua đào tạo và bồi dưỡng tại trường lớp;

- Thiếu kỹ năng công vụ, được rèn luyện và tích lũy trong thực tiễn công việc;

- Thiếu đạo đức công vụ, được rèn luyện bằng cách noi gương những bậc