Lý do lựa chọn đề tài
Trong bối cảnh toàn cầu hóa kinh tế, việc thiết lập các bảo đảm pháp lý là cần thiết để thúc đẩy sự hình thành và phát triển kinh tế, đồng thời giúp Việt Nam tích cực hội nhập vào nền kinh tế quốc tế Cần tạo ra một hành lang pháp lý thuận lợi cho các hoạt động nghiên cứu, hợp tác và phát triển.
Trong lĩnh vực tín dụng và đầu tư, nâng cao chất lượng hoạt động xét xử là nhiệm vụ quan trọng nhằm đạt hiệu quả và hiệu lực cao Điều này góp phần đảm bảo mục tiêu cải cách tư pháp đến năm 2020.
Hợp đồng là hình thức pháp lý hiệu quả trong việc đảm bảo luân chuyển hàng hóa và tiền tệ, đồng thời là phương tiện chính để cá nhân và tổ chức trao đổi lợi ích nhằm thỏa mãn nhu cầu vật chất và tinh thần Dù đã tồn tại từ lâu, vai trò của hợp đồng ngày càng được khẳng định trong hệ thống pháp luật và quá trình vận hành của nền kinh tế Khi xã hội phát triển, việc điều chỉnh quan hệ hợp đồng bằng pháp luật càng trở nên quan trọng và hoàn thiện hơn.
Trong bối cảnh nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần và hội nhập quốc tế, nhu cầu về vốn ngày càng gia tăng Ngân hàng đóng vai trò trung chuyển nguồn vốn, hỗ trợ các nhà đầu tư trong hoạt động sản xuất kinh doanh để thúc đẩy phát triển kinh tế Để bảo toàn nguồn vốn vay, ngân hàng thường sử dụng hợp đồng tín dụng với tài sản bất động sản làm đảm bảo, trong đó quyền sử dụng đất là phổ biến nhất Tuy nhiên, thực tế cho thấy hợp đồng tín dụng ngân hàng gặp nhiều vấn đề phức tạp và rủi ro, cùng với tác động tiêu cực của nền kinh tế thị trường, đã dẫn đến khó khăn trong việc thu hồi vốn và gia tăng nợ xấu Tình trạng này gây ra nhiều tranh chấp, đặc biệt là liên quan đến hợp đồng tín dụng có biện pháp bảo đảm, hiện đang được giải quyết tại Tòa án nhân dân.
Quá trình giải quyết tranh chấp tín dụng tại Đồng Tháp đã cho thấy sự phát triển của hệ thống pháp luật đồng bộ, bao gồm Bộ luật tố tụng dân sự, Bộ luật dân sự và các luật liên quan, tạo điều kiện cho hoạt động cho vay của ngân hàng và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của cá nhân, tổ chức Tuy nhiên, vẫn tồn tại nhiều hạn chế trong việc giải quyết các tranh chấp này, đặc biệt là vi phạm nghĩa vụ hợp đồng và các biện pháp bảo đảm Dù Đồng Tháp đang thúc đẩy đầu tư phát triển công nghiệp, nhưng vẫn gặp phải tình trạng gia tăng tranh chấp hợp đồng tín dụng, dẫn đến ngân hàng không thu hồi được nợ do hợp đồng thế chấp vô hiệu Nguyên nhân chủ yếu là do ngân hàng không thực hiện đúng quy trình thẩm định giá trị tài sản, dẫn đến tình trạng tài sản không tồn tại hoặc không đủ điều kiện theo giấy chứng nhận quyền sử dụng đất Dữ liệu từ Tòa án tỉnh cho thấy số lượng tranh chấp này ngày càng tăng và việc sửa, hủy án vẫn còn tồn tại.
Tranh chấp liên quan đến nợ xấu tại Ngân hàng đang trở thành vấn đề nóng, với nhiều quan điểm khác nhau về lý luận và thẩm quyền giải quyết Sự thiếu đồng thuận từ phía Ngân hàng trong việc xử lý các tranh chấp này đang tạo ra những điểm chưa hợp lý, dẫn đến các cuộc tranh luận sôi nổi.
Pháp luật về giải quyết tranh chấp hợp đồng tín dụng đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, tuy đã chỉ ra những thực trạng và vướng mắc trong việc áp dụng, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề chưa được giải quyết cụ thể Nghiên cứu này nhằm phát triển các vấn đề đã được đề cập, đồng thời vận dụng kiến thức pháp luật vào thực tiễn tại tỉnh Đồng Tháp Đề tài luận văn tốt nghiệp Cao học Luật kinh tế “Giải quyết tranh chấp về hợp đồng tín dụng có bảo đảm bằng thế chấp tài sản” sẽ phân tích sâu hơn các quy định pháp luật hiện hành, đánh giá thực tiễn giải quyết tranh chấp tại Tòa án tỉnh Đồng Tháp, từ đó đưa ra những kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao kỹ năng xét xử của người viết.
Tình hình nghiên cứu đề tài
Trong những năm gần đây, nhiều nghiên cứu đã tập trung vào việc giải quyết tranh chấp hợp đồng tín dụng tại Tòa án và xử lý hợp đồng thế chấp quyền sử dụng đất Mặc dù đề tài này không mới, nhưng nghiên cứu hiện tại đã tiếp thu và kế thừa những công trình trước đó để phát triển sâu hơn.
Đề tài luận văn thạc sĩ "Pháp luật về thế chấp quyền sử dụng đất trong các tổ chức tín dụng – Thực tiễn áp dụng và kiến nghị hoàn thiện pháp luật" (năm 2012) tập trung vào việc phân tích các quy định pháp lý liên quan đến thế chấp quyền sử dụng đất trong lĩnh vực tín dụng Nghiên cứu thực tiễn áp dụng pháp luật hiện hành và đưa ra các kiến nghị nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật, từ đó nâng cao hiệu quả quản lý và bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan trong giao dịch thế chấp.
Phan Hồng Điệp đã nghiên cứu các vấn đề liên quan đến thế chấp quyền sử dụng đất trong các tổ chức tín dụng tại Việt Nam, áp dụng các phương pháp duy vật biện chứng, phân tích, thống kê, so sánh và lịch sử Từ đó, ông đã đưa ra khái niệm và quy định pháp luật về thế chấp quyền sử dụng đất, đồng thời đề xuất các kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật liên quan đến hợp đồng thế chấp, chủ thể, đối tượng thế chấp và quy định xử lý quyền sử dụng đất.
Luận văn thạc sĩ của Trần Việt Thắng năm 2014 nghiên cứu về "Thế chấp quyền sử dụng đất theo pháp luật Việt Nam hiện nay", tập trung vào các chủ thể nhận thế chấp, đối tượng thế chấp là quyền sử dụng đất, và quy trình xác lập thế chấp Bằng các phương pháp phân tích, thống kê và lịch sử, tác giả đã định nghĩa và làm rõ đặc điểm của thế chấp cũng như cách xử lý khi vi phạm nghĩa vụ trả nợ Luận văn cũng đưa ra kiến nghị về các thủ tục công chứng, chứng thực và đăng ký thế chấp quyền sử dụng đất, đồng thời đề xuất áp dụng thủ tục rút gọn và sang tên quyền sử dụng đất mà không cần ủy quyền.
Đề tài luận văn thạc sĩ “Xử lý tài sản thế chấp là quyền sử dụng đất theo pháp luật Việt Nam” của Nguyễn Quỳnh Thoa (2015) nghiên cứu khía cạnh pháp lý và thực tiễn liên quan đến biện pháp thế chấp quyền sử dụng đất Luận văn sử dụng các phương pháp phân tích, tổng hợp và khái quát để làm rõ bản chất và đặc điểm của quyền sử dụng đất, cũng như quy trình xử lý tài sản thế chấp Tác giả đề xuất tăng cường công tác kiểm tra và tuyên truyền pháp luật, nâng cao nghiệp vụ và cơ chế đồng bộ nhằm bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan, đồng thời xây dựng cơ chế áp dụng thủ tục sang tên khi xử lý tài sản mà không có chữ ký hoặc giấy ủy quyền từ bên thế chấp.
Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, việc phân tích và đề cập đến các quy định của luật liên quan đến hợp đồng thế chấp quyền sử dụng đất chủ yếu dựa trên Bộ luật dân sự năm.
Năm 2005, việc tiếp cận các vấn đề và điều luật liên quan đến nội dung thế chấp quyền sử dụng đất theo Luật Đất đai và Bộ luật Dân sự vẫn chưa được thực hiện một cách cụ thể và sâu sắc.
Mặc dù đề tài nghiên cứu về thế chấp quyền sử dụng đất không phải là mới, nhưng bài viết này sẽ tiếp cận từ một góc độ khác, tập trung vào việc áp dụng thực tiễn cho từng vấn đề cụ thể Qua đó, tác giả mong muốn bổ sung những thiếu sót hiện có và tạo cơ sở cho việc hoàn thiện pháp luật liên quan đến thế chấp quyền sử dụng đất trong tương lai.
* Mối liên quan công trình đã nghiên cứu và điểm mới của đề tài
Bài viết này nghiên cứu mối liên quan với các công trình trước đó, nhằm kế thừa và phát triển những vấn đề lý luận về hợp đồng tín dụng có bảo đảm bằng thế chấp quyền sử dụng đất Đồng thời, nó cũng đề cập đến việc áp dụng các kết quả nghiên cứu vào thực tiễn xét xử tại Tòa án và đưa ra các kiến nghị nhằm nâng cao và hoàn thiện hệ thống pháp luật liên quan.
Nghiên cứu thực tiễn vận dụng pháp luật tại tỉnh Đồng Tháp là một vấn đề mới mẻ, nhằm làm rõ những vướng mắc và bất cập trong Bộ luật dân sự năm 2015 Qua việc phân tích hồ sơ thụ lý giải quyết tại Tòa án tỉnh Đồng Tháp, bài viết sẽ cung cấp cơ sở quan trọng cho việc nghiên cứu và hoàn thiện hệ thống pháp luật hiện hành.
Mục tiêu nghiên cứu
Nghiên cứu này hy vọng sẽ làm rõ thực trạng pháp luật liên quan đến tranh chấp tại Tòa án, từ đó đề xuất các kiến nghị và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về hợp đồng tín dụng có thế chấp quyền sử dụng đất.
Nghiên cứu đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao kiến thức cho người viết, đồng thời hoàn thiện pháp luật và cải thiện khả năng áp dụng vào thực tiễn để giải quyết các loại tranh chấp hiệu quả.
Câu hỏi nghiên cứu
Bài viết sẽ tập trung làm rõ các khái niệm liên quan đến hợp đồng tín dụng có thế chấp quyền sử dụng đất và quy trình xử lý quyền sử dụng đất khi thế chấp Chúng tôi sẽ phân tích các quy định pháp luật về đối tượng và chủ thể trong việc xác lập thế chấp, cũng như nội dung liên quan đến quyền sử dụng đất Thêm vào đó, bài viết sẽ xem xét các quy định pháp luật về xử lý quyền sử dụng đất khi thế chấp và thực tiễn vận dụng trong việc thu hồi nợ vay từ ngân hàng Cuối cùng, chúng tôi sẽ đưa ra kiến nghị và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện và hoàn thiện pháp luật về thế chấp quyền sử dụng đất.
Phương pháp nghiên cứu
Để hoàn thành luận văn, người viết đã sử dụng các phương pháp: tra cứu, thu thập thông tin; phân tích; tổng hợp; chứng minh; so sánh
Phương pháp tra cứu và thu thập thông tin là cách thức mà người viết áp dụng để tìm kiếm nguồn tài liệu, bao gồm văn bản quy phạm pháp luật, bản án và sách vở liên quan đến đề tài Những tài liệu này đóng vai trò quan trọng trong việc phân tích, tổng hợp và chứng minh các vấn đề của luận văn.
Phân tích các khái niệm và nội dung của hợp đồng tín dụng có thế chấp quyền sử dụng đất nhằm phát hiện những bất hợp lý trong việc áp dụng thực tế.
Phương pháp tổng hợp văn bản giúp nhận diện những bất cập và khó khăn trong thực tế, từ đó đề xuất các kiến nghị và giải pháp toàn diện, phù hợp với quy định pháp luật hiện hành.
Người viết sử dụng phương pháp chứng minh bằng cách viện dẫn và đối chiếu các thông tin thực tiễn liên quan đến việc áp dụng luật, nhằm chỉ ra những bất cập và thiếu sót trong quá trình thực thi Điều này giúp khẳng định tính hợp lý và cơ sở cho mục tiêu mà luận văn hướng đến.
Phương pháp so sánh giúp phát hiện sự đồng bộ giữa văn bản quy phạm pháp luật và việc áp dụng pháp luật trong thực tế, từ đó xác định những điểm phù hợp hoặc mâu thuẫn Qua đó, nghiên cứu này tìm ra hướng xử lý chung, khoa học và logic hơn, mang lại ý nghĩa khoa học và thực tiễn cho đề tài.
Hợp đồng tín dụng với biện pháp bảo đảm tài sản qua việc thế chấp quyền sử dụng đất đóng vai trò quan trọng trong việc làm sáng tỏ và phong phú hóa các vấn đề lý luận liên quan.
Ý nghĩa thực tiễn của tài liệu này là cung cấp thông tin tham khảo hữu ích cho việc học tập và nghiên cứu, đồng thời hỗ trợ trong việc tổ chức thực hiện, nhằm nâng cao nghiệp vụ liên quan đến việc thực hiện pháp luật về hợp đồng tín dụng có thế chấp quyền sử dụng đất.
8 Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu và kết luận thì luận văn có 3 chương, bao gồm:
Chương 1 Một số vấn đề lý luận về hợp đồng tín dụng có thế chấp quyền sử dụng đất
Chương 2 Thực trạng về hợp đồng tín dụng có thế chấp quyền sử dụng đất tại Tòa án
Chương 3 Một số kiến nghị, giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về hợp đồng tín dụng có thế chấp quyền sử dụng đất
MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HỢP ĐỒNG TÍN DỤNG CÓ THẾ CHẤP
1.1 Khái niệm hợp đồng tín dụng có thế chấp quyền sử dụng đất
1.1.1 Khái niệm hợp đồng tín dụng
Từ khi xã hội loài người phát triển với sự phân công lao động và trao đổi hàng hóa, hợp đồng dân sự đã trở thành một giao dịch phổ biến, thể hiện sự tương tác giữa con người nhằm đạt được kết quả vật chất cụ thể, bảo đảm lợi ích cho tất cả các bên Đây là hình thức pháp lý thích hợp để đảm bảo sự vận động của hàng hóa và tiền tệ.
Thuật ngữ "hợp đồng" (contractus) có nguồn gốc từ động từ "Contrahere" trong tiếng Latinh, mang nghĩa là "ràng buộc" Thuật ngữ này lần đầu tiên xuất hiện ở La Mã, dùng để chỉ sự thỏa thuận ý chí giữa hai hoặc nhiều người nhằm xác lập nghĩa vụ.
Hợp đồng là công cụ chính xác lập quan hệ giữa các cá nhân liên quan đến tài sản, đóng vai trò quan trọng trong việc đáp ứng nhu cầu vật chất và tinh thần trong sản xuất kinh doanh cũng như tiêu dùng Hợp đồng không chỉ là biện pháp hiệu quả để đảm bảo các quan hệ dân sự diễn ra trong khung pháp lý an toàn, mà còn thúc đẩy sự phát triển xã hội Để có hợp đồng, cần có sự thỏa thuận giữa các bên với mục đích tạo ra hệ quả pháp lý, tức là phát sinh quyền và nghĩa vụ Hai yếu tố này, thỏa thuận và mục đích pháp lý, là những đặc trưng không thể thiếu của hợp đồng, được công nhận rộng rãi trên toàn thế giới.
1 PGS.TS Nguyễn Ngọc Điện (Chủ biên): “Nghĩa vụ”, Giáo trình Luật dân sự, tập 2, Nxb Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh, 2016, tr.6, 7
Theo PGS.TS Nguyễn Ngọc Điện trong "Giáo trình Luật dân sự", việc định nghĩa khế ước đã xuất hiện trong các Bộ Dân luật giản yếu Nam Kỳ (1883), Bắc Kỳ (1931) và Trung Kỳ (1936), đánh dấu sự hình thành khái niệm hợp đồng đầu tiên trong lịch sử lập pháp Việt Nam.
Hợp đồng, theo quan niệm khách quan, là một phần của chế định nghĩa vụ trong Luật dân sự, điều chỉnh các quan hệ xã hội trong việc chuyển giao lợi ích vật chất giữa các bên Theo nghĩa chủ quan, hợp đồng là kết quả của sự thỏa thuận và thống nhất ý chí giữa các bên, thể hiện qua các điều khoản cụ thể về quyền và nghĩa vụ Điều 385 Bộ luật dân sự năm 2015 xác định hợp đồng là sự thỏa thuận giữa các bên nhằm xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền và nghĩa vụ dân sự Từ đó, có thể hiểu hợp đồng là sự gặp gỡ giữa các bên, nơi ý chí được thống nhất và chỉ phát sinh hiệu lực ràng buộc đối với các bên đã giao kết.
Hợp đồng là sự thể hiện bằng lời nói, văn bản hoặc hành vi cụ thể, có thể phân loại thành hợp đồng ưng thuận, hợp đồng thực tại và hợp đồng trọng thức Trong đó, hợp đồng trọng thức yêu cầu phải tuân thủ điều kiện về hình thức, tức là phải lập thành văn bản và thường cần được chứng thực để có giá trị pháp lý Tính trọng thức được pháp luật bảo vệ nhằm đảm bảo sự nghiêm túc của hợp đồng và ngăn ngừa tranh chấp trong tương lai Loại hợp đồng này thường gặp đối với tài sản có giá trị lớn như bất động sản.
3 PGS.TS Nguyễn Ngọc Điện (Chủ biên): “Nghĩa vụ”, Giáo trình Luật dân sự, tập 2, Nxb Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh, 2016, tr.10
Ngày nay, Ngân hàng đóng vai trò quan trọng trong việc ổn định thị trường tiền tệ và phát triển kinh tế, với hoạt động cho vay là hình thức chủ yếu trong hợp đồng vay Việc cho vay được Nhà nước quy định là hình thức cấp tín dụng, cho phép khách hàng sử dụng một khoản tiền nhất định theo thỏa thuận, với nguyên tắc hoàn trả cả gốc và lãi, thông qua hợp đồng tín dụng.
Hợp đồng tín dụng là thỏa thuận bằng văn bản giữa tổ chức tín dụng (bên cho vay) và khách hàng (bên vay), xác định quyền và nghĩa vụ của các bên theo quy định pháp luật Theo đó, tổ chức tín dụng cam kết chuyển giao một khoản vốn cho khách hàng, với điều kiện khách hàng phải hoàn trả số tiền và lãi suất trong một khoảng thời gian nhất định.
1.1.2 Khái niệm thế chấp quyền sử dụng đất