Mục đích nghiên cứu
Để đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học môn Tự nhiên và xã hội, cần phát huy tính tích cực, chủ động và yêu thích môn học, giúp học sinh học tập tiến bộ hơn Việc này tạo nền tảng vững chắc cho các em trong việc học tốt các môn học khác Học sinh sẽ được rèn luyện kỹ năng giao tiếp và khả năng vận dụng kiến thức vào thực tế, từ đó tạo hứng thú trong học tập.
Ghi lại những biện pháp đã thực hiện giúp bạn suy ngẫm và đúc kết kinh nghiệm cá nhân Rèn luyện tinh thần năng động và giữ lửa đam mê sáng tạo là rất quan trọng Hãy nỗ lực học tập và tự thay đổi bản thân để theo kịp sự tiến bộ của thời đại.
Cơ sở thực tiễn
Ở lứa tuổi Tiểu học, trẻ em đang trong giai đoạn phát triển với các hệ cơ quan chưa hoàn thiện, dẫn đến sức bền còn thấp và dễ mệt mỏi khi thực hiện các cử động đơn điệu Trong giờ học, học sinh là trung tâm của quá trình nhận thức, vì vậy giáo viên cần đổi mới phương pháp dạy học để phù hợp với đặc điểm nhận thức của lứa tuổi này Việc tạo ra các hoạt động tích cực sẽ giúp trẻ tiếp thu tri thức hiệu quả hơn Giáo viên cũng nên thường xuyên kích thích sự hứng thú học tập của học sinh thông qua các hình thức động viên và khen thưởng.
Thực trạng
Thuận lợi
Các cấp lãnh đạo và tổ chức xã hội rất quan tâm đến việc dạy và học của học sinh, với sự hỗ trợ thường xuyên từ ban giám hiệu và tổ chuyên môn Giáo viên được khuyến khích tham gia vào các chuyên đề và chuyên san, đồng thời được tiếp cận với công nghệ thông tin trong giảng dạy, giúp nâng cao chất lượng giáo dục.
Các giáo viên khối 2 thường xuyên tham gia dự giờ và góp ý cho nhau, đồng thời hợp tác với các giáo viên khối khác Trong quá trình giảng dạy, họ luôn tự nghiên cứu tài liệu, sách báo, học hỏi từ đồng nghiệp và áp dụng các phương pháp dạy học hiệu quả nhất Trường chúng tôi có cơ sở vật chất tương đối đầy đủ, phục vụ tốt cho việc học tập của học sinh.
Các phòng học được trang bị đầy đủ đèn và quạt, đảm bảo môi trường học tập thoải mái cho học sinh Bàn ghế được thiết kế phù hợp với tầm vóc của học sinh, giúp các em dễ dàng tập trung vào việc học Phụ huynh rất quan tâm đến việc cung cấp đầy đủ sách vở và dụng cụ học tập cho con em mình Học sinh luôn thể hiện sự say mê trong việc khám phá và tìm hiểu về thế giới tự nhiên, xã hội và con người xung quanh thông qua những câu hỏi như: Tại sao lại thế? Đó là ai? Như thế nào? Vì sao?
Khó khăn
Trường chúng tôi nằm xa trung tâm huyện, với đa số học sinh là con em nông dân, nên các em ít có cơ hội giao lưu và tiếp xúc với cuộc sống đô thị sôi động Môi trường sống chủ yếu là làng quê yên bình, điều này dẫn đến nhận thức của phụ huynh và học sinh bị hạn chế, ảnh hưởng không nhỏ đến phong trào học tập Các em thường nhút nhát, rụt rè khi giao tiếp và thiếu sự tự tin so với học sinh ở vùng gần thị xã Lớp tôi có nhiều học sinh nam, một số em chưa chăm học và còn yếu, dẫn đến sự tự ti và ít tham gia vào các hoạt động học tập Vốn từ của học sinh lớp 2 rất hạn chế, các em còn lúng túng trong việc diễn đạt Đồ dùng dạy học môn Tự nhiên và xã hội chưa đầy đủ, và việc chuẩn bị bài của học sinh cũng chưa chu đáo.
Nguyên nhân của thực trạng sử dụng phương pháp “Bàn tay nặn bột” đối với một số bài trong giảng dạy môn Tự nhiên và xã hội lớp 2
Trong quá trình chỉ đạo chuyên môn tại trường, tôi thường xuyên tham gia dự giờ để quan sát các lớp học Do hạn chế về đề tài, tôi không thể trình bày chi tiết diễn biến từng tiết học Tuy nhiên, qua việc dự giờ các đồng chí trong tổ, tôi đã có những nhận xét quan trọng.
Giáo viên đã nỗ lực đổi mới phương pháp dạy học, nhưng thường ngại thoát khỏi các gợi ý trong sách giáo khoa và sách hướng dẫn vì lo sợ sẽ mắc sai lầm.
Một số giáo viên gặp khó khăn trong việc sử dụng đồ dùng dạy học, đặc biệt là đồ dùng trực quan, do chưa thường xuyên áp dụng chúng trong quá trình giảng dạy.
Học sinh lớp Hai thường gặp khó khăn trong việc diễn đạt do vốn từ hạn chế và tư duy chủ yếu dựa vào hình ảnh trực quan Khi đối diện với các bài tập thiếu tranh ảnh, các em thường lúng túng và không thể hình thành kiến thức một cách nhanh chóng.
Các giải pháp thực hiện
Đối với giáo viên và học sinh
Phương pháp “Bàn tay nặn bột” không phải là khái niệm xa lạ với các giáo viên, mà thực chất là sự tổng hợp của nhiều phương pháp dạy học trước đây như phương pháp giải quyết vấn đề và phương pháp dạy học tích cực Đối với giáo viên, yêu cầu chính trong phương pháp này là
Tạo tình huống cho học sinh phát hiện vấn đề trong bài học giúp các em tự đưa ra giải pháp, từ đó hình thành thói quen làm việc như nhà khoa học Điều này không chỉ khuyến khích niềm say mê sáng tạo mà còn trang bị cho các em kỹ năng giải quyết vấn đề, điều rất quan trọng trong cuộc sống hàng ngày khi các em sẽ phải đối mặt với nhiều thách thức cần giải quyết.
Giáo viên cần nghiên cứu kỹ lưỡng nội dung bài dạy, kết nối chặt chẽ với những vấn đề thiết thực và gần gũi trong cuộc sống hàng ngày cũng như thực tế địa phương Việc chuẩn bị bài giảng cần được thực hiện một cách chu đáo, xây dựng hệ thống câu hỏi phù hợp, có tính logic và trọng tâm, đồng thời cung cấp kiến thức thực tế sâu rộng cùng với các giải pháp liên hệ thực tế.
Giáo viên cần đặt ra những câu hỏi phù hợp với trình độ nhận thức của học sinh, nhằm tạo ra mâu thuẫn nhận thức và kích thích sự tò mò, khuyến khích học sinh tìm tòi và nghiên cứu.
Giáo viên cần tuân thủ chặt chẽ chuẩn kiến thức và kỹ năng theo chương trình giáo dục Tiểu học, đồng thời đối chiếu với hướng dẫn giảm tải của Bộ Giáo dục và Đào tạo để đảm bảo chất lượng giảng dạy.
Để tạo sự hấp dẫn và dễ hiểu cho học sinh trong bài dạy, giáo viên cần chuẩn bị đầy đủ đồ dùng và trang thiết bị dạy học, đồng thời ứng dụng công nghệ thông tin Việc tổ chức các hoạt động lên lớp cần sáng tạo và linh hoạt, phù hợp với nội dung và kiểu bài dạy, cũng như đặc thù bộ môn và tâm lý lứa tuổi học sinh.
Nghiên cứu và cập nhật kiến thức là rất quan trọng để nâng cao tay nghề giảng dạy Việc áp dụng các phương pháp dạy học đổi mới, kết hợp với phân chia nhóm hợp lý và hướng dẫn gợi mở, sẽ khuyến khích học sinh tích cực tìm tòi và khám phá kiến thức mới.
Tác phong cử chỉ và lời nói của giáo viên cần phải phù hợp, truyền cảm và thân thiện để khơi gợi sự hứng thú trong học tập của học sinh Việc chủ động tìm tòi và khám phá kiến thức sẽ được khuyến khích, giúp học sinh tự tin hơn trong quá trình học Điều này tạo ra niềm đam mê và sự say mê đối với môn học, từ đó nâng cao hiệu quả giảng dạy.
- Cùng với giáo viên khác và đồng nghiệp trong tổ chuyên môn, nhà trường từng bước rút kinh nghiệm trong quá trình triển khai giảng dạy.
Để áp dụng phương pháp “Bàn tay nặn bột” trong giảng dạy, giáo viên cần có sự nhiệt huyết và quyết tâm mạnh mẽ nhằm triển khai hiệu quả phương pháp mới này.
Vai trò của giáo viên là rất quan trọng trong việc định hướng và hỗ trợ học sinh tự khám phá kiến thức Giáo viên giúp học sinh đặt ra các câu hỏi để hiểu rõ vấn đề cần giải quyết trong bài học, từ đó đề xuất các phương án thực nghiệm hợp lý.
Học sinh cần tiếp cận việc tìm tòi và nghiên cứu để hiểu rõ kiến thức Do đó, việc nắm vững câu hỏi hoặc vấn đề cần giải quyết trong bài học là vô cùng quan trọng.
Để đáp ứng yêu cầu học tập, học sinh cần tham gia vào quá trình hình thành câu hỏi Điều này đòi hỏi học sinh có thời gian khám phá chủ đề bài học, thảo luận về các vấn đề và câu hỏi phát sinh, từ đó suy nghĩ về những gì cần nghiên cứu và phương án thực hiện nghiên cứu một cách hiệu quả.
Học sinh cần phát triển nhiều kĩ năng quan trọng như khả năng trả lời, đưa ra dự đoán và giả thuyết, thiết kế thí nghiệm, phân tích dữ liệu, và giải thích kết luận thông qua trình bày Đặc biệt, việc xác định và quan sát các sự vật, hiện tượng là rất cần thiết Học sinh cũng cần có khả năng giao tiếp hiệu quả trong nhóm và viết để người khác hiểu Đối với học sinh lớp 2, chỉ cần tập trung vào các kĩ năng cơ bản, không yêu cầu các kỹ năng nâng cao như ở lớp 4, 5.
Học sinh cần tự thực hiện các thí nghiệm để phát hiện và hiểu các khái niệm khoa học Việc tự làm thí nghiệm giúp học sinh hình thành kiến thức một cách chủ động Qua đó, học sinh có thể tìm tòi và giải quyết vấn đề với sự hỗ trợ và định hướng từ giáo viên.
Khuyến khích học sinh đề xuất ý kiến và hợp tác với giáo viên để nâng cao hiệu quả dạy học Học sinh cần có tinh thần tự giác và đam mê với môn học, từ đó phát triển tình yêu đối với kiến thức.
Các kỹ thuật dạy học và rèn luyện kỹ năng cho học sinh trong phương pháp “Bàn tay nặn bột”
Bố trí vật dụng trong lớp học là yếu tố quan trọng trong việc thực hiện dạy học khoa học theo phương pháp BTNB, đặc biệt khi có nhiều hoạt động nhóm Để thuận tiện cho việc thảo luận và tổ chức hoạt động nhóm, giáo viên nên mạnh dạn sắp xếp bàn ghế theo nhóm cố định Dưới đây là một số gợi ý cho việc sắp xếp bàn ghế và vật dụng trong lớp học, nhằm tối ưu hóa không gian cho các hoạt động nhóm.
- Các nhóm bàn ghế cần sắp xếp hài hòa theo số lượng học sinh trong lớp.
- Cần chú ý đến hướng ngồi của các học sinh sao cho tất cả học sinh đều nhìn thấy rõ thông tin trên bảng.
- Khoảng cách giữa các nhóm không quá chật, tạo điều kiện đi lại dễ dàng cho học sinh khi lên bảng trình bày, di chuyển khi cần thiết.
- Chú ý đảm bảo ánh sáng cho học sinh.
Để đảm bảo hiệu quả cho các bài học có thí nghiệm, giáo viên cần chuẩn bị không gian riêng để lưu trữ các dụng cụ thí nghiệm cho học sinh Mỗi lớp học nên được trang bị một tủ đựng đồ dùng dạy học cố định, giúp tổ chức và quản lý tài liệu giảng dạy một cách hiệu quả.
Không khí làm việc trong lớp học:
Giáo viên cần tạo ra một môi trường làm việc tích cực và xây dựng mối quan hệ tôn trọng giữa các học sinh, đảm bảo sự công bằng và bình đẳng trong lớp học Việc khen ngợi quá mức một số học sinh hoặc để cho những học sinh khá, giỏi làm thay công việc của cả nhóm là điều cần tránh, nhằm tạo cơ hội cho tất cả học sinh tham gia và phát triển.
- Giáo viên cần tạo được sự thoải mái cho tất cả các học sinh.
Sau đây là mô hình: BỐ TRÍ LỚP HỌC
Giáo viên cần chấp nhận và tôn trọng quan điểm ban đầu của học sinh lớp 2, vì đây là cách giúp các em bộc lộ ý tưởng cá nhân thông qua lời nói, viết hoặc vẽ Sau đó, giáo viên nên hướng dẫn học sinh phân tích sự tương đồng và khác biệt giữa các quan điểm, từ đó khuyến khích các em đặt câu hỏi về những khác biệt đó Kỹ thuật tổ chức hoạt động thảo luận cũng rất quan trọng để phát triển tư duy phản biện và khả năng giao tiếp của học sinh.
Trong quá trình thảo luận, học sinh được kết nối qua chủ đề SKKN, khuyến khích trình bày ý tưởng và ý kiến cá nhân, từ đó rèn luyện khả năng biểu đạt Những ý kiến trái ngược tạo động lực cho thảo luận sôi nổi, với hai hình thức: thảo luận nhóm nhỏ và nhóm lớn Để điều khiển hoạt động thảo luận hiệu quả, giáo viên cần chú ý đến một số gợi ý nhằm đảm bảo sự thành công trong lớp học.
- Thực hiện tốt công tác tổ chức nhóm và thực hiện hoạt động nhóm cho học sinh
Khi giáo viên đưa ra lệnh thảo luận nhóm, việc chỉ rõ nội dung và mục đích của cuộc thảo luận là rất quan trọng Một lệnh yêu cầu rõ ràng và chi tiết sẽ giúp học sinh hiểu rõ hơn và thực hiện đúng yêu cầu.
Trong một số tình huống, tốc độ thảo luận có thể diễn ra nhanh chóng do sự tham gia của nhiều học sinh khá, giỏi và giáo viên Để đảm bảo rằng các học sinh có năng lực yếu hơn cũng có thể tham gia, cần thiết phải làm chậm lại quá trình thảo luận Tuy nhiên, việc điều chỉnh tốc độ này vẫn phải phụ thuộc vào thời gian có sẵn trong tiết học.
Giáo viên nên tránh nhận xét ngay lập tức về đúng sai của các ý kiến nhóm, mà thay vào đó, quan sát và chọn nhóm có ý kiến không chính xác để trình bày trước, tạo ra mâu thuẫn Điều này sẽ khuyến khích các nhóm khác đưa ra ý kiến chính xác hơn Phương pháp dạy học BTNB sẽ hiệu quả khi có nhiều quan điểm trái ngược, giúp giáo viên kích thích học sinh suy nghĩ, sáng tạo và đề xuất câu hỏi cũng như thí nghiệm để kiểm chứng Kết quả không chỉ dựa vào nhận xét của giáo viên mà phải xuất phát từ các thí nghiệm nghiên cứu khách quan.
Giáo viên nên dành 5-10 phút cho học sinh suy nghĩ trước khi trả lời, giúp các em chuẩn bị ý tưởng và lập luận tốt hơn Thời gian này không chỉ tạo điều kiện cho học sinh phát triển suy nghĩ sâu sắc về phần thảo luận mà còn khuyến khích việc đưa ra những ý tưởng mới.
Phương pháp “Bàn tay nặn bột” khuyến khích học sinh thảo luận tự do, nhưng giáo viên cần định hướng để học sinh đạt được các kết luận khoa học chính xác Kỹ thuật tổ chức hoạt động nhóm trong phương pháp này đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển tư duy và khả năng hợp tác của học sinh.
Hoạt động nhóm không chỉ giúp học sinh làm quen với phong cách làm việc hợp tác, mà còn đóng vai trò quan trọng trong phương pháp dạy học BTNB Qua hoạt động nhóm, học sinh được rèn luyện kỹ năng làm việc khoa học và cải thiện khả năng ngôn ngữ, điều này sẽ được phân tích sâu hơn trong phần nói và rèn luyện kỹ năng ngôn ngữ cho học sinh.
Mỗi nhóm học sinh bao gồm một nhóm trưởng và một thư ký để ghi chép các thảo luận Nhóm trưởng đại diện trình bày ý kiến của nhóm trước lớp Quan trọng nhất là học sinh cần làm việc tích cực, trao đổi và thảo luận sôi nổi, tôn trọng ý kiến của nhau, biết lắng nghe và tạo cơ hội cho mọi người trình bày ý kiến Họ cũng cần chia sẻ đồ dùng thí nghiệm, tóm tắt các ý kiến thống nhất và chưa thống nhất, để có thể đại diện trình bày ý kiến chung của nhóm trước lớp.
Trong quá trình thảo luận nhóm, giáo viên cần di chuyển giữa các nhóm để quan sát hoạt động, thay vì đứng yên tại bàn giáo viên Việc này giúp giáo viên có cái nhìn tổng quát về lớp học, đồng thời khuyến khích học sinh tham gia nghiêm túc hơn Giáo viên cũng có thể phát hiện kịp thời những nhóm thực hiện sai lệnh thảo luận và yêu cầu họ trình bày ý kiến kém chính xác trước, trong khi các nhóm có ý kiến đúng sẽ được yêu cầu trình bày sau Kỹ thuật đặt câu hỏi của giáo viên đóng vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh và hướng dẫn thảo luận hiệu quả.
Trong phương pháp dạy học BTNB, câu hỏi của giáo viên đóng vai trò then chốt cho sự thành công và thực hiện ý đồ dạy học Câu hỏi tốt cần phải kích thích sự quan tâm và khám phá của học sinh, thường được gọi là câu hỏi "mở" Những câu hỏi này khuyến khích học sinh suy nghĩ độc lập và tìm kiếm câu trả lời cho những thắc mắc của riêng mình, đồng thời tạo ra cơ hội cho nhóm thảo luận và lập luận sâu hơn Ngược lại, câu hỏi "đóng" chỉ yêu cầu câu trả lời ngắn gọn, hạn chế khả năng sáng tạo và tư duy phản biện của học sinh.
Câu hỏi "tốt" giúp học sinh xác định rõ ràng phần trả lời và hướng dẫn tiến trình dạy học hiệu quả Để kích thích suy nghĩ và hành động của học sinh, các câu hỏi cần được chuẩn bị kỹ lưỡng và phải là những câu hỏi "mở".
* Câu hỏi nêu vấn đề:
Một số lưu ý khi áp dụng phương pháp “Bàn tay nặn bột” vào dạy học
- Liệt kê các bài học có thể áp dụng phương pháp BTNB.
- Giáo viên cần chuẩn bị trước các thí nghiệm dự kiến để có kết quả như mong muốn.
- Vận dụng tối đa những nguyên vật liệu sẵn có, dễ kiếm.
- Sử dụng CNTT cho bài dạy áp dụng phương pháp BTNB đúng lúc, đúng chỗ, hợp lí.
Giáo viên có thể giao việc cho học sinh thông qua các phiếu giao việc, giúp học sinh tự chuẩn bị vật liệu cho nhóm của mình thông qua những thí nghiệm đơn giản.
* Xây dựng tiết học theo các gợi ý:
- Mục tiêu bài học. skkn
- Hoạt động có thể áp dụng phương pháp BTNB.
- Phương pháp thí nghiệm sử dụng.
- Những thí nghiệm có thể thực hiện.
- Sắp xếp bàn ghế cho phù hợp với số học sinh.
- Chia nhóm từ 4-6 em/nhóm.
- Có chỗ dành riêng để vật liệu lớp học.
* Trong quá trình giảng dạy:
Lưu ý khi lựa chọn quan niệm ban đầu để đưa ra thảo luận:
- Không chọn hoàn toàn các quan niệm đúng
- Tuyệt đối không bình luận hay nhận xét gì về tính đúng sai của các ý kiến ban đầu
- Lựa chọn các quan niệm vừa đúng vừa sai
* Lựa chọn phương pháp thí nghiệm phù hợp:
- Phương pháp quan sát tranh ảnh, quan sát vật thật
- Phương pháp nghiên cứu tài liệu
- Phương pháp thí nghiệm trực tiếp
- Sưu tầm tài liệu, sách, tranh ảnh, vật thực… phục vụ cho bài học
4 Vận dụng phương pháp “Bàn tay nặn bột” trong dạy học môn tự nhiên xã - hội lớp 2 ở trường Tiểu học: a Các bài trong môn Tự nhiên-xã hội lớp 2 có thể áp dụng phương pháp
