Khái quát về quy định pháp luật liên quan xác nhận bản dạng giới
Pháp luật Việt Nam
1.1 Hiến pháp 2013 : Tại Điều 14, Điều 16 Hiến pháp 2013 đã quy định
Hiến pháp 2013 khẳng định rằng các quyền con người và quyền công dân, bao gồm quyền chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa và xã hội, phải được công nhận, tôn trọng và bảo vệ Đồng thời, Hiến pháp cũng nhấn mạnh rằng không ai được phân biệt đối xử trong các lĩnh vực này Đặc biệt, quyền được sống thật với giới tính của mình được coi là quyền con người và quyền công dân cần được luật hóa.
1.2 Bộ Luật Dân sự 2015: Tại Điều 37 BLDS năm 2015 quy định: “Việc chuyển đổi giới tính được thực hiện theo quy định của luật Cá nhân đã chuyển đổi giới tính có quyền, nghĩa vụ đăng ký thay đổi hộ tịch theo quy định của pháp luật về hộ tịch; có các quyền nhân thân phù hợp với giới tính đã được chuyển đổi theo quy định của Bộ luật này và luật khác có liên quan”.
Mặc dù Điều 37 BLDS 2015 không quy định cụ thể về quyền của người chuyển đổi giới tính, nhưng nó đã gián tiếp thừa nhận quyền này, phản ánh tinh thần vì quyền con người của Hiến pháp năm 2013 Điều này đánh dấu một bước tiến mới trong việc bảo vệ quyền con người tại Việt Nam, phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế và xu thế phổ biến trên thế giới.
Bên cạnh đó, tại Khoản 2 Điều 2 Bộ luật Dân sự 2015 cũng quy định:
Quyền dân sự chỉ có thể bị hạn chế theo luật khi cần thiết cho quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự xã hội, đạo đức xã hội và sức khỏe cộng đồng Theo Khoản 1 Điều 3 Bộ luật Dân sự 2015, mọi cá nhân và pháp nhân đều bình đẳng và không được phân biệt đối xử; họ được pháp luật bảo vệ như nhau về quyền nhân thân và tài sản.
Theo Điểm e, Khoản 1, Điều 28, việc thay đổi tên của người đã xác định lại giới tính hoặc người đã chuyển đổi giới tính được quy định rõ ràng Đồng thời, Khoản 3 của Điều 28 nhấn mạnh rằng việc thay đổi tên không làm thay đổi hay chấm dứt quyền và nghĩa vụ dân sự đã được xác lập theo tên cũ.
1.3 Bộ Luật Lao động 2019: Tại Điều 37 về trường hợp người sử dụng lao động không được thực hiện quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động; Chương X về những quy định riêng đối với lao động nữ và đảm bảo bình đẳng giới quy định từ Điều 135 đến Điều 142 Bộ luật lao động.
1.4 Luật Hôn nhân gia đình: Hiện nay chưa có cơ chế công nhận người chuyển giới và chưa có cơ chế cho việc thay đổi hộ tịch (giới tính) đối với họ. Nếu người chuyển giới chưa thực hiện các can thiệp y tế và chưa có thay đổi về hộ tịch thì không được phép kết hôn với người cùng giới tính Cụ thể trong Luật Hôn nhân gia đình:
Theo Khoản 1 Điều 8, để kết hôn, nam phải từ đủ 20 tuổi trở lên và nữ từ đủ 18 tuổi trở lên Việc kết hôn được thực hiện dựa trên sự tự nguyện của cả hai bên.
- Khoản 2 Điều 8 Điều kiện kết hôn: “Nhà nước không thừa nhận hôn nhân giữa những người cùng giới tính”.
1.5 Luật Hộ tịch: Hiện nay, theo quy định tại Khoản 1 Điều 26 Luật hộ tịch thì việc “Thay đổi họ, chữ đệm và tên của cá nhân trong nội dung khai sinh đã đăng ký khi có căn cứ theo quy định của pháp luật dân sự”
-Theo quy định tại Điều 28 Bộ luật Dân sự 2015:
Cá nhân có quyền yêu cầu cơ quan nhà nước công nhận việc thay đổi tên trong các trường hợp như: tên gây nhầm lẫn hoặc ảnh hưởng đến danh dự, quyền lợi hợp pháp; yêu cầu từ cha nuôi, mẹ nuôi cho con nuôi; yêu cầu từ cha mẹ hoặc con khi xác định cha mẹ; thay đổi tên của người bị lưu lạc đã tìm ra nguồn gốc; thay đổi tên trong quan hệ hôn nhân có yếu tố nước ngoài; thay đổi tên của người đã xác định lại giới tính; và các trường hợp khác theo quy định của pháp luật về hộ tịch.
Theo Điều 30 Luật Hộ tịch, trong vòng 05 ngày làm việc kể từ khi bản án hoặc quyết định có hiệu lực pháp luật liên quan đến việc thay đổi hộ tịch của cá nhân, cơ quan nhà nước có thẩm quyền phải thông báo bằng văn bản và gửi kèm trích lục bản sao quyết định đến Ủy ban nhân dân nơi đã đăng ký hộ tịch của cá nhân để ghi vào Sổ hộ tịch.
Người chuyển đổi giới tính có quyền thay đổi tên theo Luật Hộ tịch, nhưng hiện tại chưa có quy định cụ thể về việc thay đổi giới tính nam hoặc nữ.
1.6 Luật Nghĩa vụ quân sự: Điều 4: Nghĩa vụ quân sự
Theo Điều 4, khoản 2 của Luật nghĩa vụ quân sự, tất cả công dân trong độ tuổi thực hiện nghĩa vụ quân sự, không phân biệt chủng tộc, thành phần xã hội, tín ngưỡng, tôn giáo, trình độ học vấn, nghề nghiệp hay nơi cư trú, đều phải thực hiện nghĩa vụ này Điều 6 quy định về nghĩa vụ phục vụ tại ngũ theo Luật nghĩa vụ quân sự và Thông tư số 140/TT-BQP ngày 16/12/2015 của Bộ Quốc phòng, không có quy định nào đặc biệt cho người bản dạng giới Do đó, người chuyển giới vẫn nằm trong đối tượng phải thực hiện nghĩa vụ quân sự bắt buộc.
1.7 Luật Thi hành Tạm giữ, tạm giam: về cơ bản, Luật này đã hài hòa với Bộ luật Dân sự: Người chuyển đổi giới tính có thể được giam giữ ở buồng riêng, cụ thể được quy định tại các điều:
Khoản 5, Điều 4 quy định nguyên tắc quản lý và thi hành tạm giữ, tạm giam, nhấn mạnh rằng các biện pháp quản lý giam giữ cần phải dựa trên nhiều yếu tố như tính chất và mức độ vi phạm, độ tuổi, giới tính, sức khỏe, đảm bảo bình đẳng giới và các đặc điểm khác của người bị tạm giữ và người bị tạm giam.
- Khoản 2 Điều 16: Tiếp nhận người bị tạm giữ, người bị tạm giam;
- Khoản 4, Điều 18: Phân loại quản lý người bị tạm giữ, tạm giam:
Pháp luật quốc tế
Kể từ năm 2015, khi Bộ luật Dân sự sửa đổi được thông qua, Việt Nam đã có những bước tiến quan trọng trong việc công nhận bản dạng giới Pháp luật hiện cho phép thực hiện các thủ tục dân sự để thay đổi giới tính hợp pháp trên giấy tờ, thông qua các quy trình hành chính hoặc các quyết định của Tòa án.
Theo thống kê của trang Equaldex 1 tháng 1/2023, hiện nay trên thế giới có
Trên toàn cầu, có 72 quốc gia công nhận quyền thay đổi giới tính hợp pháp, trong đó Châu Âu dẫn đầu với 41/50 quốc gia, tiếp theo là Châu Á với 13/50, Châu Mỹ và Mỹ Latinh với 15/35, Châu Phi chỉ có 1/54, và Châu Đại Dương với 2/14 Đáng chú ý, 45/72 quốc gia không yêu cầu can thiệp y tế để công nhận giới tính mới, chiếm 62,5% Ngoài ra, 10 quốc gia như Phần Lan, Ý, Đức, Cuba, Pháp, một số vùng tự trị của Tây Ban Nha, Israel, Luxembourg, Bỉ và Iran hỗ trợ chi phí can thiệp y tế một phần hoặc toàn bộ.
Tại Châu Âu, nhiều quốc gia Tây Âu và Bắc Âu trong Liên Minh Châu Âu cho phép thay đổi giới tính trên giấy tờ mà không cần can thiệp y tế hay giám định tâm lý Gần đây, khung pháp lý về chuyển đổi giới tính đã có nhiều thay đổi, đặc biệt sau khi Tòa án Châu Âu về Quyền Con người cấm các quy định yêu cầu triệt sản hoặc phẫu thuật không thể đảo ngược trong quy trình này, dẫn đến một số quốc gia như Bỉ và Pháp đã điều chỉnh chính sách của mình.
Bồ Đào Nha và Hi Lạp đã điều chỉnh luật pháp để tuân theo các quyết định của tòa án Hiện tại, có 9 quốc gia cần có sự phê duyệt của tòa án để thực hiện việc thay đổi giới tính trên giấy tờ, bao gồm Ba Lan, Bulgaria, Hi Lạp, Lit-va, Pháp, Rumani, Thổ Nhĩ Kỳ, Thụy Sĩ và Ý, trong khi 24 quốc gia còn lại chỉ yêu cầu thực hiện các thủ tục hành chính.
1 Nguồn: https://www.equaldex.com/ - Trang thống kê về LGBT Rights trên thế giới
Có 5 quốc gia không cho phép thay đổi giới tính trên giấy tờ, bao gồm Albania, Andorra, Azerbaijan, Monaco và San Marino Ngoài ra, có 10 quốc gia khác không có quy định rõ ràng về vấn đề này, đó là Armenia, Belarus, Đảo Síp, Moldova, Latvia và Bắc Macedonia.
Khu vực Bắc Mỹ bao gồm Mỹ và Canada, nhưng hệ thống chính trị liên bang của hai quốc gia này trao quyền quyết định về y tế và hành chính cho các đơn vị hành chính cấp thấp hơn, dẫn đến sự khác biệt lớn trong khung pháp lý về vấn đề chuyển giới Canada đã đạt được những chuẩn mực cao trong việc trao quyền cho người chuyển giới, với các tỉnh và vùng lãnh thổ thông qua luật pháp phù hợp với nhu cầu của cộng đồng Mặc dù vẫn còn một số rào cản hành chính, phong trào vận động cho quyền của người chuyển giới và khung pháp lý tại Canada đang dần ổn định sau nhiều biến động Tại tất cả các tỉnh của Canada và 25 bang của Mỹ, việc thay đổi giới tính trên giấy tờ hiện nay là một thủ tục hành chính.
Khu vực Nam Mỹ và Latinh hiện có 6 quốc gia công nhận bản dạng giới, bao gồm Uruguay, Colombia, Bolivia, Ecuador, Thành phố Mexico và Argentina Các sửa đổi luật tại Thành phố Mexico, Argentina và nghị định của Colombia đã cho phép người chuyển giới dễ dàng thay đổi tên và giới tính qua các thủ tục hành chính đơn giản, giúp loại bỏ quy trình tư pháp phức tạp.
Tại khu vực Châu Á, một xu hướng nổi bật là các tòa án đã đưa ra những phán quyết công nhận giới tính pháp lý cho người chuyển giới, bất chấp việc luật pháp địa phương có quy định rõ ràng hay không Ví dụ, vào năm 2017, Kyrgyzstan đã ban hành Tiêu chuẩn hướng dẫn chăm sóc sức khỏe cho người chuyển giới, do Bộ Y tế phát triển, khuyến nghị việc công nhận giới tính pháp lý mà không cần can thiệp y học.
Tại châu phi có 55 quốc gia và vùng lãnh thổ trong đó Nam Phi là nước duy nhất có Luật Chuyển đổi giới tính.
Châu Đại Dương bao gồm 14 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó Úc (với 8 tiểu bang) và New Zealand nổi bật với việc áp dụng đạo Luật Chuyển đổi giới tính Cụ thể, New Zealand và 5 tiểu bang của Úc, bao gồm Victoria (chính thức từ 01/5/2020), Nam Úc, Bắc Úc, Lãnh thổ Thủ đô nước Úc và Tasmania, đã thực hiện luật này.
Theo báo cáo của tổ chức It’s T Time năm 2021, nhiều quốc gia và tiểu bang trên thế giới không yêu cầu can thiệp y tế để công nhận giới tính pháp lý của người chuyển giới.
3 Quy định của các Công ước quốc tế, điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên
Quyền bình đẳng là quyền cơ bản và nền tảng cho các quyền của người LGBT và người chuyển giới, được khẳng định trong các văn kiện quốc tế Hiến chương Liên hợp quốc (1945) nhấn mạnh rằng mọi người đều có quyền bình đẳng mà không có sự phân biệt Tuyên ngôn quốc tế về Quyền con người (UDHR, 1948) khẳng định mọi người sinh ra đều bình đẳng về quyền và được bảo vệ nhân phẩm (Điều 1), và không có sự phân biệt nào về chủng tộc, giới tính hay các yếu tố khác (Điều 2) Nguyên tắc không phân biệt này tiếp tục được ghi nhận trong Công ước quốc tế về Quyền chính trị và dân sự (ICCPR) và Công ước quốc tế về Quyền văn hóa, xã hội và kinh tế (ICESCR), yêu cầu các quốc gia thành viên Liên hợp quốc tôn trọng và thúc đẩy quyền con người mà không có phân biệt đối xử, bao gồm cả “xu hướng tính dục” và “bản dạng giới”.
Các Công ước quốc tế khác cũng thể hiện rất rõ quan điểm này, ví dụ như:
Công ước quốc tế về các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa, Điều 2(2), quy định rằng các quốc gia thành viên phải đảm bảo thực hiện các quyền được nêu mà không phân biệt chủng tộc, màu da, giới tính, ngôn ngữ, tôn giáo, quan điểm chính trị, nguồn gốc dân tộc hoặc xã hội, tài sản, thành phần xuất thân hoặc các địa vị khác.
Khuyến nghị chung số 20 nhấn mạnh việc cấm phân biệt đối xử dựa trên địa vị "khác", trong đó bao gồm cả bản dạng giới, nhằm thúc đẩy sự bình đẳng và tôn trọng quyền con người.
Công ước Quyền trẻ em
4 Nguồn: Báo cáo hiện trạng thừa nhận giới tính pháp lý của người chuyển giới trên thế giới – báo cáo của tổ chức It’s T Time, 2021
The Office of the High Commissioner for Human Rights (2011) highlights the importance of protecting individuals from discrimination based on sexual orientation and gender identity Article 8(1) emphasizes that member states are committed to respecting children's rights to maintain their identity, including nationality, name, and family relationships, without unlawful interference Furthermore, Article 8(2) mandates that when children are unlawfully deprived of elements of their identity, member states must provide appropriate assistance and protection to swiftly restore their identity.
Công ước chống tra tấn (CAT) xác định rằng mọi cá nhân, bao gồm cả nam giới, phụ nữ, trẻ em trai và trẻ em gái, đều có thể trở thành nạn nhân của các hành vi vi phạm, bất kể họ có phù hợp với các vai trò giới do xã hội xác định hay không Ủy ban Chống tra tấn của Liên Hợp Quốc nhấn mạnh rằng những định kiến xã hội có thể dẫn đến sự phân biệt đối xử trong các hình thức tra tấn và đối xử tàn bạo.
Đánh giá thực trạng pháp luật và xã hội liên quan xác nhận bản dạng giới
Về công tác lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng, Nhà nước, Chính phủ liên
Đảng, Nhà nước và chính phủ Việt Nam luôn chú trọng đến việc bảo đảm quyền của công dân thông qua việc ban hành nhiều văn bản pháp luật Quyền con người đã được thể hiện rõ trong Hiến pháp năm 2013, đánh dấu bước tiến quan trọng theo tiêu chuẩn quốc tế Các quy định mới tạo nền tảng cho việc hiện thực hóa quyền của nhóm bản dạng giới, bao gồm quyền thay đổi tên và giới tính, quyền kết hôn, và quyền nhận con nuôi, những quyền mà trước đây họ chưa có cơ hội được hưởng.
Mặc dù các văn bản pháp luật không đề cập trực tiếp đến nhóm người chuyển giới, nhưng chúng đã thể hiện rõ ràng quan điểm chống lại sự kỳ thị và phân biệt đối xử đối với họ Đồng thời, các văn bản này cũng nhấn mạnh việc phòng chống bạo lực gia đình và đảm bảo bình đẳng giới giữa nam và nữ.
Việt Nam đang tích cực tuyên truyền về quyền và bảo vệ quyền cá nhân trong mọi lĩnh vực đời sống, giúp nâng cao nhận thức của người dân, đặc biệt là cộng đồng người chuyển giới.
Việt Nam cam kết chống mọi hình thức phân biệt đối xử và bạo lực đối với người đồng tính, song tính và chuyển giới, thể hiện qua các diễn đàn quốc tế Tại Hội đồng Nhân quyền, Việt Nam đã ủng hộ các Nghị quyết chống bạo lực và phân biệt đối xử dựa trên giới tính Trong khuôn khổ rà soát Định kỳ phổ quát (UPR) lần thứ hai vào tháng 02/2014, Việt Nam đã chấp thuận khuyến nghị về việc xem xét ban hành luật chống phân biệt đối xử, nhằm đảm bảo bình đẳng cho tất cả công dân, bất kể giới tính và xu hướng giới tính.
Về thực trạng pháp luật liên quan xác nhận bản dạng giới
Người chuyển giới hiện chưa được đề cập trong các quy định pháp luật, tuy nhiên, một số luật cụ thể đã không phân biệt giữa nam, nữ và người bản dạng giới.
- Luật Bảo hiểm y tế năm 2008 và được sửa đổi năm 2014;
- Luật Quốc tịch Việt Nam vào Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Quốc tịch Việt Nam;
- Luật Hàng không dân dụng Việt nam Và Luật sửa đổi bổ sung một số điều của Luật hàng không dân dụng Việt Nam;
- Luật phòng, chống nhiễm vi rút gây ra hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải ở người (HIV/AIDS) được sửa đổi Luật 2020;
- Luật thể dục, thể thao và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật thể dục, thể thao…
Vấn đề bản dạng giới /chuyển đổi giới tính được đề cập tập trung trong
Bộ Luật dân sự và một số văn bản hướng dẫn thi hành.
Theo Điều 36 Bộ Luật Dân sự năm 2005, cá nhân chỉ được quyền xác định lại giới tính trong trường hợp bị khuyết tật bẩm sinh hoặc giới tính chưa được định hình chính xác Hơn nữa, Điều 27 của cùng bộ luật quy định rằng chỉ những người đã được xác định lại giới tính mới có quyền thay đổi họ và tên của mình.
Theo quy định tại khoản 1 Điều 36 Nghị định số 158/2005/NĐ-CP ngày 27/12/2005, một trong những phạm vi thay đổi hộ tịch là việc thay đổi họ, tên, chữ đệm đã được đăng ký trong Sổ đăng ký khai sinh và giấy khai sinh Cá nhân có quyền yêu cầu thay đổi này khi có lý do chính đáng theo quy định của Bộ luật Dân sự.
Theo Điều 27, 37 và 38 của Nghị định, lý do chính đáng để xác định lại tên, huyết thống hoặc giới tính bao gồm trùng tên và dễ gây nhầm lẫn Tuy nhiên, việc xác định lại giới tính theo Điều 36 Bộ Luật Dân sự và Nghị định số 88/2008/NĐ-CP chủ yếu chỉ áp dụng cho "những bất thường về bộ phận sinh dục", cấm chuyển đổi giới tính đối với những người đã hoàn thiện về giới tính và yêu cầu sự cho phép của Bộ Y tế hoặc Sở Y tế tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (Điều 4) Điều này đã dẫn đến khó khăn trong việc cấp lại giấy tờ cho những người chuyển giới, gây ra nỗi trăn trở lớn cho họ.
Ngày 24/11/2015, Quốc hội Việt Nam đã thông qua Bộ Luật dân sự năm 2015, trong đó có quy định về chuyển đổi giới tính Cụ thể, Điều 37 quy định rằng việc chuyển đổi giới tính phải tuân theo luật pháp, và cá nhân đã chuyển đổi giới tính có quyền đăng ký thay đổi hộ tịch cũng như các quyền nhân thân tương ứng với giới tính mới Với quy định này, Việt Nam trở thành quốc gia thứ 11 tại châu Á cho phép chuyển đổi giới tính.
(sau các nước Iran, Israel, Syria, Nepal, Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật bản, Đài Loan, Phillipines, Singapore), hợp pháp hoá việc chuyển đổi giới tính.
Theo Khoản 1 Điều 26 Luật Hộ tịch, cá nhân có quyền thay đổi họ, chữ đệm và tên trong khai sinh đã đăng ký khi có căn cứ theo quy định của pháp luật dân sự.
Theo quy định tại Điều 28 Bộ luật Dân sự 2015:
Cá nhân có quyền yêu cầu cơ quan nhà nước công nhận việc thay đổi tên trong một số trường hợp, bao gồm: khi tên gây nhầm lẫn hoặc ảnh hưởng đến danh dự, quyền lợi hợp pháp; khi cha mẹ nuôi yêu cầu đổi tên cho con nuôi; khi xác định cha mẹ cho con; khi người bị lưu lạc tìm ra nguồn gốc huyết thống; khi thay đổi tên trong quan hệ hôn nhân có yếu tố nước ngoài; khi người đã xác định lại giới tính; và các trường hợp khác theo quy định của pháp luật Điều này, theo điểm e Khoản 1 Điều 28 Bộ luật dân sự 2015, mở ra cơ hội cho người chuyển đổi giới tính.
Mặc dù Bộ Luật Dân sự 2015 không quy định cụ thể về quyền chuyển đổi giới tính, Điều 37 đã gián tiếp thừa nhận quyền này, phản ánh tinh thần bảo vệ quyền con người của Hiến pháp năm 2013 Tuy nhiên, Bộ luật Dân sự vẫn chưa giải quyết được những vấn đề cụ thể liên quan đến quyền chuyển đổi giới tính.
- Đối tượng nào được thay đổi giới tính trên giấy tờ;
- Ai có đủ điều kiện để được thực hiện các can thiệp y học;
- Cơ sở nào có đủ điều kiện để thực hiện kỹ thuật y học để chuyển đổi giới tính, việc chuyển đổi giới tính thực hiện như thế nào;
Việc công nhận các quan hệ pháp lý của người đã chuyển đổi giới tính thành công là một vấn đề quan trọng cần có luật riêng để điều chỉnh Để đảm bảo tính thống nhất và đồng bộ của hệ thống pháp luật liên quan đến người chuyển đổi giới tính, cũng như phù hợp với Hiến pháp 2013, việc xây dựng Luật Bản dạng giới là cần thiết.
Về thực trạng xã hội liên quan xác nhận bản dạng giới
Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ người chuyển giới trên thế giới dao động từ 0,3% đến 0,5% dân số Hiện tại, 72 quốc gia đã công nhận quyền thay đổi giới tính hợp pháp, trong đó châu Âu có 41/50 quốc gia, châu Á có 13/50, châu Mỹ và Mỹ Latin có 15/35, châu Phi có 01/54, và châu Đại Dương có 02/14 quốc gia có quy định về chuyển đổi giới tính Đặc biệt, 45/72 quốc gia cho phép chuyển đổi giới tính mà không cần phẫu thuật, với độ tuổi phổ biến để thực hiện quyền này từ 16 đến 18 tuổi.
Tại Việt Nam, chưa có điều tra chính thức nào về người chuyển giới, khiến việc xác định số liệu chính xác trở nên khó khăn Dựa trên ước tính thấp nhất toàn cầu, Việt Nam có khoảng 300,000 người chuyển giới, nhưng con số thực tế có thể cao hơn do thiếu dịch vụ y tế phù hợp và tình trạng kỳ thị, phân biệt đối xử vẫn phổ biến trong gia đình, trường học, cộng đồng, truyền thông, nơi làm việc và không gian công cộng.
3.1 Kỳ thị, phân biệt đối xử với người chuyển giới và các khó khăn, rào cản khác
3.1.1 Trong môi trường gia đình
Nhiều người chuyển giới (NCG) thường không dám bộc lộ giới tính thật của mình với gia đình và xã hội khi còn nhỏ, do lo ngại về sự kỳ thị và phân biệt đối xử Một số người sợ làm buồn lòng gia đình, trong khi những người khác lại lo lắng về việc bị đánh đập hoặc ruồng bỏ Ngoài ra, có những trường hợp NCG bị xem là có vấn đề tâm lý và bị gia đình đưa đi điều trị hoặc tư vấn.
Báo cáo khảo sát năm 2019 của Doanh nghiệp xã hội Hải Đăng về nhu cầu thông tin và dịch vụ y tế của người chuyển giới tại Việt Nam, với sự tham gia của gần 150 người, cho thấy hầu hết người chuyển giới đã công khai bản dạng giới với gia đình, thông qua việc chia sẻ trực tiếp hoặc để gia đình tự hiểu.
7 Báo cáo về thực trạng người chuyển giới tại Việt Nam và hệ thống pháp luật có liên quan Nguồn: https://moh.gov.vn/documents/20182/212437/880B%C3%A1o%20c%C3%A1o%20th%20c%20trang%20ng
%20i%20chuy%20n%20gi%20i.doc/253afe2c-0b06-46f6-b8ec-81010c742a29 Cổng thông tin điện tử Bộ Y tế.
Kết quả khảo sát của VUSTA năm 2018 cho thấy, người chuyển giới (NCG) tại Việt Nam gặp nhiều phản ứng khác nhau từ gia đình, nhưng chỉ một số ít nhận được sự thấu hiểu và hỗ trợ Phần lớn gia đình NCG thường có phản ứng ban đầu là không chấp nhận và không thay đổi tư tưởng Hơn nữa, trong mối quan hệ gia đình mở rộng, tất cả NCG tham gia nghiên cứu đều đã trải qua sự kỳ thị và phản ứng tiêu cực từ họ hàng và những người khác trong dòng tộc.
Quan điểm truyền thống về giới tính và tính dục trong văn hóa Việt Nam và Á Đông vẫn còn bảo thủ, khiến nhiều gia đình khó chấp nhận con cái có xu hướng tính dục khác biệt Nhiều bậc phụ huynh mong muốn con mình thay đổi bản dạng giới thông qua các biện pháp tiêu cực như mắng chửi, cắt giảm chi tiêu hoặc thậm chí bắt nghỉ học Hệ quả là một số NCG có trình độ học vấn thấp phải lựa chọn lao động tình dục để sống Nghiêm trọng hơn, một số NCG bị gia đình đưa vào viện, ép kết hôn, hoặc bị nhốt trong nhà để kiểm soát Những phản ứng tiêu cực này dẫn đến việc nhiều bạn chuyển giới sống 2 mặt, tức là thể hiện bản dạng giới khi xa nhà và sống theo giới tính sinh học khi về nhà Tuy nhiên, cũng có những NCG đã có những cuộc đối thoại cởi mở với cha mẹ, dần nhận được sự thấu hiểu.
Ở Việt Nam, áp lực xã hội và mối quan hệ gần gũi khiến gia đình người chuyển giới lo ngại bị xét nét từ hàng xóm và bạn bè, dẫn đến việc yêu cầu con cái phải ăn mặc và hành xử theo chuẩn mực truyền thống để bảo vệ danh dự gia đình Nhiều gia đình, thiếu kiến thức về giới tính, cho rằng con cái chỉ đang đua đòi theo bạn bè và không có tương lai nếu là người chuyển giới, do đó họ áp dụng các biện pháp mạnh để “điều chỉnh” con cái về giới tính “thật” Hình thức bạo lực đối với người chuyển giới có thể từ lời nói như mắng nhiếc, sỉ nhục đến hành động bạo lực, trong đó nữ giới chuyển giới thường phải chịu đựng nhiều hơn nam giới.
Báo cáo khảo sát trực tuyến của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội vào tháng 10 năm 2022 cho thấy rằng trong số 1,337 người tham gia, người chuyển giới khi công khai với gia đình thường phải đối mặt với nhiều tình huống khó khăn như: sự im lặng và không giao tiếp từ người thân, bị ngăn cấm các mối quan hệ bên ngoài, bị đối xử không công bằng so với các thành viên khác, bị ép buộc kết hôn, kiểm soát tài chính, gây áp lực lên người yêu và gia đình của họ, bị ép đi gặp bác sĩ để chữa trị, bị bạo hành, và bị gợi ý hoặc ép chuyển đến nơi khác sinh sống.
Trong các cộng đồng LGBTQ+, tỷ lệ gặp phải tình trạng bị nhốt ở nhà bởi gia đình và người thân, bị ép buộc gặp thầy cúng để giải bùa, và bị hành hung bởi người yêu cao hơn so với các cộng đồng khác Hai tình huống phổ biến nhất là bị buộc phải thay đổi ngoại hình và cử chỉ (71,8%) và bị la mắng, sử dụng lời nói gây áp lực (60,6%).
Nhiều gia đình gặp khó khăn trong việc chấp nhận con cái là người chuyển giới, thường phải trải qua một quá trình dài để dần dần chấp nhận, nhưng vẫn có xu hướng che giấu vì xấu hổ và lo ngại về thể diện Đặc biệt, gia đình có con chuyển giới từ nữ sang nam thường chấp nhận dễ dàng hơn so với gia đình có con chuyển giới từ nam sang nữ Điều này phản ánh quan niệm xã hội, nơi mà việc chấp nhận con gái có cá tính mạnh mẽ dễ hơn là chấp nhận sự nữ tính của con trai, dẫn đến những định kiến tiêu cực như “đồng cô” hay “bệnh hoạn.”
3.1.2 Trong môi trường giáo dục Ở độ tuổi đang còn đi học trong nhà trường, nhiều người chuyển giới đã không thể che giấu khao khát được thể hiện bản dạng giới của mình (ví dụ chuyển giới nữ mặc áo tay bồng của con gái đi học, hay chơi với con gái và để ý bạn trai, hay chuyển giới nam cắt tóc ngắn, thích chơi với con trai và để ý bạn gái), nên dễ dàng trở thành tâm điểm trêu chọc và phân biệt đối xử của giáo viên và bạn bè trong nhà trường Có chuyển giới nữ cho biết bạn còn thường bị “đánh hội đồng” ở trường phổ thông nhiều đến mức nghĩ đến đi học đã cảm thấy sợ hãi và thường xuyên phải trốn học Chính vì sự kỳ thị chuyển giới nữ nặng nề hơn nhiều so với nhóm chuyển giới nam, nên trong khi nhiều chuyển giới nam có thể học lên đại học và cao hơn, rất ít chuyển giới nữ có thể học hành lên cao, đặc biệt tỉ lệ phải bỏ học giữa chừng (do gia đình không trợ giúp và trường học không chấp nhận) khá nhiều Trong khi đó nhóm chuyển giới nam may mắn hơn vì dường như ít phải chịu áp lực từ giáo viên và bạn bè vì vẻ nam tính của mình.
Theo Báo cáo về người chuyển giới ở Việt Nam: nhu cầu và quyền về giáo dục, việc làm và chăm sóc sức khỏe do UN Women thực hiện năm 2018,
Nhiều người chuyển giới không dám bộc lộ bản dạng giới của mình từ nhỏ vì sợ bị ngược đãi trong gia đình và xã hội Những người dũng cảm công khai là người chuyển giới thường phải đối mặt với sự kỳ thị và phân biệt đối xử, đặc biệt là ở độ tuổi 12 Sự thiếu hiểu biết của cán bộ giáo dục và học sinh về vấn đề giới và người chuyển giới là nguyên nhân chính dẫn đến những vấn đề này.
“Nghe, nhìn thấy những lời nói, hành động tiêu cực từ bạn bè” và
Trong môi trường học đường, người LGBT thường xuyên phải đối mặt với những hành vi tiêu cực từ giáo viên và cán bộ nhà trường, với tỷ lệ lần lượt là 76,2% và 67,1% Ngoài ra, họ cũng gặp phải tình trạng bị bắt nạt và quấy rối từ bạn bè (48,8%), bị ép buộc thay đổi kiểu tóc, cử chỉ, điệu bộ (39,1%), bị đối xử không công bằng (38,0%), cũng như bị quấy rối và bắt nạt từ giáo viên (28,4%) và bị ép buộc thay đổi đồng phục (18,9%).
“Bị bạo hành bởi bạn bè, giáo viên…” (18,4%); “Bị phê bình, kiểm điểm công khai” (17,2%); “Bị liên hệ với phụ huynh để phê bình, kiểm điểm” (16,4%);
Trong một khảo sát về sự kỳ thị và phân biệt đối xử tại trường học, 16,1% người tham gia cho biết họ đã trốn học do bị phân biệt, 15,6% bị từ chối tham gia hoạt động ngoại khóa, và 4,9% bị từ chối khi đăng ký ở nội trú Mặc dù chỉ 7,7% trong nhóm LGBT là người chuyển giới, nhưng họ gặp phải những tình huống này nhiều hơn so với người đồng tính và song tính Đặc biệt, 54,7% người chuyển giới cho biết họ bị ép buộc thay đổi đồng phục, gấp 3,4 lần so với tỷ lệ của người đồng tính và song tính (15,9%) Trong hai tình huống phân biệt phổ biến nhất, tỷ lệ người chuyển giới "thường xuyên" nghe và thấy những lời nói, hành động tiêu cực từ bạn bè là 18,6%, cao hơn 3,4 điểm % so với người đồng tính và song tính Tương tự, tỷ lệ người chuyển giới "thường xuyên" gặp phải những hành động tiêu cực từ giáo viên và cán bộ nhà trường cũng là 18,6%, cao hơn 5,6 điểm % so với hai nhóm còn lại.
Kỳ thị trong trường học có thể dẫn đến nhiều hậu quả nghiêm trọng cho các bạn chuyển giới, đặc biệt là từ nam sang nữ, bao gồm trầm cảm, tình trạng bỏ học và thậm chí là bỏ nhà đi bụi.