NỘI DUNG
CƠ SỞ LÝ THUYẾT
1.1 Tổng quan về đối tượng nghiên cứu
1.1.1 Tổng quan về cây lan Hồ Điệp [3], [8], [24]
Giới: Thực vật (Plantae) Ngành: Hạt kín (Angiospermae) Lớp: Một lá mầm (Monocotyledoneae) Bộ: Lan (Orchidales)
Họ: Phong lan (Orchidaceae) Chi: Lan Hồ Điệp (Phalaenopsis) Loài: Một số loài như: Hồ Điệp, Mãn Thiên Hồng, P.Amabilis blume, P.Gigantean, P.Mannii…
Lan Hồ Điệp là loài hoa lan quý phái, nổi bật với vẻ đẹp lộng lẫy và khả năng lâu tàn Khi được chăm sóc đúng cách, một chậu lan Hồ Điệp có thể nở rộ và trưng bày trong thời gian từ 3 đến 4 tháng.
Ho Chi Minh City University of Technology
Hồ điệp Mãn thiên hồng
Ho Chi Minh City University of Technology
Hồ điệp ấn (P.Mannii) P.Stuartiana
Hình 1.1: Một số loài hoa lan Hồ Điệp
1.1.1.2 Đặc điểm hình thái - sinh lý
Lan Hồ Điệp là một loại cây đơn thân, có chiều cao ngắn, lá dày và to, mọc sát nhau Hoa của nó nở liên tục theo từng loại, thường kéo dài trong vài tháng, với phát hoa xuất hiện từ nách lá Mỗi chùm hoa có ba đài tròn lớn và hai cánh xòe rộng, tạo nên vẻ đẹp rực rỡ Đặc biệt, môi hoa cong dẹp với hai râu dài khiến cho cả đóa hoa trông giống như một con bươm bướm Trụ hoa có hình bán nguyệt, với hai phần khối u lên chứa đầy phấn hoa.
Lan có rễ khí sinh phát triển mạnh mẽ, màu lục, được bao bọc bởi lớp mô xốp dày giúp dự trữ nước và bảo vệ rễ khỏi tình trạng khô hạn Lá của cây lan là lá đơn nguyên, dày, không có cuống và có bẹ.
Cây lan Hồ Điệp phát triển mạnh mẽ trong khí hậu Việt Nam, nổi bật với hoa đẹp và đa dạng màu sắc Mỗi cây thường có từ 7 đến 15 bông hoa, và thời gian để hoa nở hoàn chỉnh mất khoảng 3 đến 4 tháng.
Trường Đại học Công nghệ TP.HCM đã chỉ ra rằng cây lan Hồ Điệp có giá trị kinh tế cao do tính chất đặc biệt của nó Tuy nhiên, khả năng tự sinh sản của cây trong môi trường tự nhiên rất hạn chế do ảnh hưởng của nhiều yếu tố khác nhau.
Quả lan Hồ Điệp là loại quả nang, mở ra qua các khe nứt dọc theo hai bên của giá noãn Tuy nhiên, phần lớn hạt không thể nảy mầm do chứa phôi chưa phân hóa.
1.1.1.3 Các điều kiện thích hợp cho cây lan Hồ Điệp
Cây lan Hồ Điệp ưa thích môi trường khí hậu nóng ấm, với nhiệt độ lý tưởng khoảng 25 - 27 o C Vào ban đêm, nhiệt độ nên duy trì từ 17 - 21 o C, trong khi ban ngày khoảng 22 - 26 o C để cây phát triển tốt nhất.
Cây lan Hồ Điệp phát triển tốt nhất trong điều kiện ánh sáng vừa phải, với cường độ từ 1200 – 2000 lux Để đảm bảo sự phát triển của cây, nên đặt trong bóng râm và tránh ánh nắng mặt trời trực tiếp, sử dụng giàn che để giảm khoảng 70% ánh sáng Thời gian lý tưởng để cây phát triển là từ đầu tháng 12 đến giữa tháng 3.
Để chăm sóc cây lan Hồ Điệp, nên sử dụng vòi phun sương để tưới nước vào buổi sáng, và trong mùa nắng có thể tưới 3 lần mỗi ngày Tránh sử dụng nước cứng vì có thể ảnh hưởng đến khả năng hấp thụ chất dinh dưỡng của cây Đối với vườn lan trồng trong nhà kính, chỉ cần tưới nước khoảng 3-5 ngày một lần.
Lan Hồ Điệp là loài thực vật không có túi chứa nước, vì vậy việc duy trì độ ẩm là rất quan trọng cho sự phát triển của cây Độ ẩm giúp cung cấp nước cần thiết và tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình quang hợp và sinh trưởng của Lan Hồ Điệp.
50 – 70% là thích hợp cho cây
✓ Dinh dưỡng: Cây lan Hồ Điệp cần dinh dưỡng thường xuyên, quanh năm
Hồ Điệp cần phân bón tưới với nồng độ loãng và có thể tưới nhiều lần trong tuần
Ho Chi Minh City University of Technology
Lan Hồ Điệp là giống hoa nổi bật với thời gian ra hoa kéo dài từ 2 đến 6 tháng Khi cây đạt kích thước trưởng thành, nó có khả năng ra hoa từ 2 đến 3 lần mỗi năm.
1.1.2 Tình hình sản xuất lan Hồ Điệp trên thế giới và ở Việt Nam [3], [9]
Hoa Lan, được gọi là nữ hoàng của các loài hoa, đặc biệt là hoa lan Hồ Điệp, nổi bật với vẻ đẹp và độ bền lâu dài Với nhánh hoa to, hoa lan Hồ Điệp có thể được thu hoạch dưới dạng cắt cành và xuất khẩu, mang lại giá trị kinh tế cao.
Hoa lan Hồ Điệp trước đây có giá trị cao do thời gian sinh trưởng lâu (18-20 tháng) và đặc điểm hoa nổi bật, khiến nó trở thành mặt hàng cao cấp Tuy nhiên, trong 20 năm qua, sự phát triển của công nghệ sinh học đã giúp sản phẩm này trở nên phổ biến, đặc biệt trong các dịp lễ tết Công nghệ lai giống và gieo hạt đã tạo ra nhiều giống mới với màu sắc và kích thước hoa đa dạng.
1.1.2.1 Tình hình sản xuất hoa Lan trên thế giới
Thị trường tiêu thụ hoa Lan tại Châu Âu rất phát triển, với hoạt động xuất khẩu và nhập khẩu mạnh mẽ Năm 2006, khối EU đã đạt sản lượng xuất khẩu hoa Lan lớn nhất thế giới.
Hoa Lan là một ngành hàng quan trọng, với 55 tỉ sản phẩm xuất khẩu mang lại giá trị 73 tỉ EUR Sản lượng nhập khẩu từ các nước đạt trên 155 tỉ sản phẩm, tương đương gần 90 tỉ EUR Hà Lan, quốc gia duy nhất ở Châu Âu có công nghệ trồng Lan xuất khẩu, có khả năng xuất khẩu hoa quanh năm nhờ vào việc trồng trong nhà kính và chiếm 37% thị phần nhập khẩu hoa Lan toàn cầu Năm 2006, Hà Lan đã xuất khẩu 95% (52.049 ngàn sản phẩm) tổng sản lượng hoa Lan trong khối EU (Đào Thị Lý, 2009).
QUY TRÌNH TẠO HẠT NHÂN TẠO LAN HỒ ĐIỆP
2.1 Kỹ thuật phát sinh phôi soma, PLB chuẩn bị mẫu cho tạo hạt nhân tạo [1],
Nguồn mẫu khởi đầu cho nuôi cấy in vitro có thể là thân, lá, rễ, đỉnh sinh trưởng và chồi nách Tuy nhiên, do lan Hồ Điệp là loài thực vật đơn thân, việc nuôi cấy bằng đỉnh sinh trưởng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến cây mẹ và hạn chế số lượng mẫu Việc sử dụng phát hoa trong nuôi cấy có thể khắc phục những hạn chế này, giúp nâng cao hiệu quả của quá trình nuôi cấy.
Hình 2.1: Quy trình nhân giống lan Hồ Điệp bằng nuôi cấy phát hoa
2.1.1 Kỹ thuật phát sinh phôi soma
Quá trình này gồm 2 giai đoạn:
2.1.1.1 Phát sinh và tăng sinh mô sẹo
Mô sẹo là một dạng tế bào không có tổ chức nhưng có khả năng phát triển thành các cấu trúc như rễ, chồi hoặc phôi, từ đó hình thành nên cây hoàn chỉnh Mô sẹo đóng vai trò quan trọng trong quá trình phát triển và tái sinh của thực vật.
Trường Đại học Bách Khoa Thành phố Hồ Chí Minh nghiên cứu mô sẹo được hình thành từ mặt cắt của thân hoặc rễ, bao gồm tế bào nhu mô và tế bào rây (Esau, 1977) Mô sẹo xuất hiện ở hầu hết các bộ phận của cây như thân, lá và rễ, đặc biệt khi có vết cắt (Street, 1969) Đặc điểm sinh trưởng của mô sẹo phụ thuộc vào cơ quan hình thành mô sẹo, thành phần môi trường nuôi cấy và điều kiện nuôi cấy.
Nhiều nhà khoa học, như Street (1969), cho rằng mô sẹo được hình thành từ các mô hoặc cơ quan chứa diệp lục có khả năng quang tự dưỡng.
Mô sẹo chứa diệp lục phụ thuộc vào lượng đường bổ sung và cường độ ánh sáng trong môi trường nuôi cấy Để tạo mô sẹo, cần bổ sung chất kích thích sinh trưởng, có thể là dịch chiết, và loại chất kích thích này sẽ khác nhau tùy thuộc vào từng loại mô nuôi cấy (Trần Văn Minh, 2003).
➢ Phát sinh và tăng sinh mô sẹo
✓ Nuôi cấy phát sinh mô sẹo
Có thể sử dụng nhiều nguồn mẫu khác nhau như đỉnh sinh trưởng, chồi nách, lá, rễ để làm nguồn nuôi cấy ban đầu Trong trường hợp này, chúng ta sẽ sử dụng phát hoa của cây làm mẫu.
Tách phát hoa làm nguồn mẫu khi cây bắt đầu nở hoa
Cắt phát hoa thành đoạn nhỏ có chứa chồi ngủ
Nuôi cấy các đoạn phát hoa này trên môi trường VW bổ sung 2,5 mg/l BA ở
20 - 28 o C ta thu được các chồi nảy ra từ các chồi ngủ của phát hoa
Lá non của chồi sinh dưỡng phát triển in vitro này được cắt thành các đoạn nhỏ và nuôi cấy để thu PLB
Các PLB được cắt nhỏ và chuyển sang môi trường mới, trong đó có bổ sung sucrose, dẫn đến sự hình thành nhiều mô sẹo Khi môi trường được bổ sung nước dừa hoặc kết hợp 2,4-D và BA với tỉ lệ thích hợp, mô sẹo tạo thành có kích thước lớn và màu vàng xanh.
Ho Chi Minh City University of Technology
Môi trường nuôi cấy mô sẹo cần giàu dinh dưỡng, bao gồm đường và nước dừa, cùng với các chất khoáng thiết yếu Đặc biệt, việc bổ sung auxin là rất quan trọng vì chất này kích thích mạnh mẽ quá trình phân chia tế bào, giúp tạo ra một lượng lớn mô sẹo trong quá trình nuôi cấy.
Nguồn mẫu sử dụng nuôi cấy có thể là các mô sẹo sẵn có, các PLB
Mô sẹo từ nuôi cấy được chuyển sang môi trường có sucrose và bổ sung auxin để kích thích tăng sinh mô sẹo hiệu quả.
Môi trường đặc cho kết quả tăng sinh mô sẹo tốt hơn
Môi trường lỏng kết hợp lắc giúp giảm sự tăng sinh mô sẹo so với môi trường đặc, tuy nhiên mô sẹo lại có cấu trúc chắc chắn hơn Khi sử dụng cảm biến để tạo phôi, số lượng phôi tạo ra trong môi trường lỏng lắc cao hơn Do đó, mô sẹo được tăng sinh trong môi trường lỏng lắc là thích hợp cho quá trình cảm biến tạo phôi soma.
Môi trường nuôi cấy có ít hoặc không có auxin, nhưng được bổ sung cytokinin và hạn chế các chất dinh dưỡng Sự kết hợp này tạo điều kiện cho các mô sẹo phát triển và hình thành phôi soma.
Cytokinin kích thích sự hình thành và phân hóa cơ quan của thực vật, đặc biệt là sự phân hóa chồi
Cytokinin còn có mối quan hệ tương tác với auxin, cytokinin làm yếu hiện tượng ưu thế ngọn, làm phân cành nhiều
Các mô sẹo được chia thành các cụm nhỏ và được cấy vào môi trường đặc với 2 mg/l TDZ để kích thích sự hình thành phụi soma Những phụi này sau đó được sử dụng để tạo hạt nhân hoặc tiếp tục nuôi cấy nhằm phát triển thành cây hoàn chỉnh.
Mô sẹo nuôi cấy trong môi trường lỏng lắc cho kết quả cảm biến tạo phôi tốt hơn so với mô sẹo nuôi cấy trên môi trường đặc
Ho Chi Minh City University of Technology
2.1.2 Kỹ thuật phát sinh PLB
Để tối ưu hóa số lượng PLB trong môi trường nuôi cấy, cần bổ sung các chất điều hòa sinh trưởng thuộc hai nhóm cytokinin và auxin với tỉ lệ phù hợp.
Auxin có vai trò quan trọng trong việc tăng độ rộng và kéo dài tế bào, đồng thời thúc đẩy phân bào trong nuôi cấy Chúng kích thích tế bào khử biệt hóa trở thành không phân hóa và có đặc tính phân chia mạnh Tuy nhiên, sự hiện diện của cytokinin sẽ làm giảm hoạt tính phân chia mạnh ở các tế bào chịu tác động của auxin, dẫn đến việc hình thành khối u, chính là tiền củ.
PLB có khả năng phân chia mạnh mẽ, cho phép chúng dễ dàng phát triển thành phôi, cơ quan hoặc cây con khi được nuôi cấy trong môi trường có các chất kích thích phù hợp.
CÁC KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU KHẢO SÁT ẢNH HƯỞNG CỦA CÁC YẾU TỐ ĐẾN QUY TRÌNH TẠO HẠT NHÂN TẠO LAN HỒ ĐIỆP
3.1 Các kết quả nghiên cứu về tạo mô sẹo và tạo phôi vô tính
➢ Ảnh hưởng của chất điều hòa sinh trưởng 2,4-D và BAP đến khả năng hình thành mô sẹo từ PLB lan Hồ Điệp in vitro (45NSC) (Liêu Hồng Phú,
2,4-D là chất kích sinh trưởng thuộc nhóm auxin, trong khi BA là chất điều hòa sinh trưởng thuộc nhóm Cytokinin Sự kết hợp hợp lý giữa hai chất này sẽ tối ưu hóa hiệu quả tạo mô sẹo cho mẫu cấy Tại các môi trường có tỉ lệ 2,4-D cao hơn BA, mô sẹo phát triển nhiều hơn với màu trắng xốp, dễ vỡ Ngược lại, khi tỉ lệ 2,4-D thấp hơn BA, khả năng hình thành mô sẹo giảm nhưng khả năng tăng sinh Protocorm và tái sinh chồi lại tăng, dẫn đến mô sẹo có màu vàng xanh và chắc chắn hơn Nếu tỉ lệ 2,4-D và BA quá cao, mẫu cấy dễ chết và khả năng tạo mô sẹo giảm Môi trường VW với 0,1 mg/l 2,4-D và 0,01 mg/l BA cho tỷ lệ tạo mô sẹo cao nhất (80%) và tỷ lệ mẫu chết thấp nhất (4,44%), là điều kiện lý tưởng để tạo mô sẹo cho lan Hồ Điệp từ PLB.
Ho Chi Minh City University of Technology
Mô sẹo trắng xốp Mô sẹo vàng xanh
Hình 3.1: Màu sắc mô sẹo trên môi trường có 2,4-D và BA
Nồng độ đường và nước dừa ảnh hưởng đến khả năng hình thành mô sẹo từ PLB của cây lan Hồ Điệp in vitro Đường là nguồn cung cấp carbohydrate chính, đóng vai trò quan trọng trong việc nuôi cây mô, giúp cây sinh trưởng tốt trong điều kiện in vitro.
Nước dừa được ưa chuộng trong nông nghiệp nhờ chứa các chất dinh dưỡng như Myo-Inositol, Riboflavin và Acid folic, hỗ trợ cung cấp dinh dưỡng cho mẫu cấy trong quá trình tạo mô sẹo và tái sinh cây.
Khi thay đổi nồng độ đường từ 0 đến 80 g/l và nước dừa từ 0 đến 200 ml/l, tỷ lệ mẫu cấy hình thành mô sẹo cũng thay đổi, cho thấy nồng độ đường và nước dừa có ảnh hưởng lớn đến khả năng tạo mô sẹo của Protocorm lan Hồ Điệp Việc tăng nồng độ đường và nước dừa sẽ kích thích khả năng tạo mô sẹo, với môi trường VW bổ sung đóng vai trò quan trọng trong quá trình này.
40 g/l đường và 200 ml/l nước dừa cho tỉ lệ mẫu cấy hình thành mô sẹo cao nhất (80% mẫu) nên được khuyến khích sử dụng
Ho Chi Minh City University of Technology
Nghiên cứu của Liêu Hồng Phú (2005) đã chỉ ra rằng chất kích thích sinh trưởng TDZ có ảnh hưởng đáng kể đến khả năng hình thành phôi soma từ mô sẹo của cây lan Hồ Điệp trong điều kiện môi trường đặc và lỏng lắc Kết quả cho thấy TDZ có thể cải thiện hiệu quả phát triển phôi trong quy trình nuôi cấy in vitro, mở ra cơ hội mới cho việc nhân giống và bảo tồn loài lan này.
TDZ là một chất kích thích sinh trưởng đặc biệt thuộc nhóm cytokinin, có khả năng tạo chồi và tăng sinh mô sẹo như auxin Chất này được sử dụng để thay thế auxin hoặc kết hợp với auxin và cytokinin trong quá trình hình thành phôi ở nhiều loài cây khác nhau.
Quá trình này trải qua 2 bước:
Bước 1 : Tăng sinh mô sẹo
✓ Nuôi cấy trên môi trường đặc
Sau 30 - 45 ngày, mô sẹo nuôi cấy trên môi trường đặc phát triển tốt, sinh khối tăng nhanh và sự phát triển mô sẹo ở các nghiệm thức khá đều nhau
✓ Nuôi cấy trên môi trường lỏng và lắc (100 vòng/phút)
Khi nuôi cấy trong môi trường lỏng lắc, sinh khối tạo ra thường ít hơn so với môi trường đặc, với phần lớn có màu tối và chắc Môi trường VW bổ sung 2 mg/l TDZ cho thấy lượng sinh khối cao nhất và màu sắc sáng hơn, đặc biệt xuất hiện một số mô sẹo có màu xanh.
Môi trường đặc Môi trường lỏng lắc
Hình 3.2: Mô sẹo lan Hồ Điệp trên môi trường TDZ 2 mg/l
Ho Chi Minh City University of Technology
Bước 2 : Phát sinh phôi soma
Mô sẹo từ các bình nuôi cấy tăng sinh trên được tách thành những cụm nhỏ và cấy chuyền sang mụi trường đặc ẵVW
Sự phát sinh phôi vô tính này có sự khác biệt đáng kể giữa các mẫu cấy chuyền từ những bình nuôi cấy tăng sinh trên
Mô sẹo từ các bình nuôi cấy đặc ban đầu tiếp tục gia tăng sinh khối, chỉ có một số ít phôi vô tính xuất hiện
Mô sẹo từ các bình nuôi cấy lỏng lắc có kết cấu khá chắc và tạo ra lượng phôi vô tính khá nhiều
Số phôi được hình thành từ những mẫu cấy được cảm ứng trên môi trường lỏng lắc với nồng độ TDZ 2 mg/l là nhiều nhất (39,67 phôi)
Việc bổ sung TDZ với nồng độ 2 mg/l vào môi trường nuôi cấy là tối ưu cho việc cảm ứng tạo phôi vô tính trên lan Hồ Điệp Giai đoạn nuôi cấy mô sẹo trong điều kiện lắc cũng rất quan trọng, giúp tăng cường khả năng hình thành phôi vô tính và dễ dàng nhận diện hơn Mặc dù môi trường nuôi cấy đặc ban đầu cũng có khả năng tạo phôi vô tính, nhưng tỷ lệ thành công không cao, do đó không mang lại kết quả tốt nhất.
A: Từ mô sẹo nuôi ở môi trường đặc bổ sung 2 mg/l TDZ
B: Từ mô sẹo nuôi ở môi trường lỏng lắc bổ sung 2 mg/l TDZ
Hỡnh 3.3: Phụi lan Hồ Điệp hỡnh thành trờn mụi trường đặc ẵVW
Ho Chi Minh City University of Technology
➢ Phương pháp nuôi cấy tạo phôi lan Hồ Điệp từ mô sẹo (Nguyễn Bá Hùng, Hồng Ngọc Trâm, 2005)
Phôi vô tính sẽ hình thành khi nuôi cấy mô sẹo trên môi trường MS bổ sung NAA 0,5 mg/l + BA 2 mg/l + đường 30 g/l sau 11 tuần nuôi cấy
➢ Tạo phôi thông qua nuôi cấy Protocorm lan Hồ Điệp (Jen Tsung Chen và Wei Chin Chang, Đài Loan)
Jen-Tsung Chen và Wei-Chin Chang, hai nhà nghiên cứu nổi tiếng về lan ở Châu Á, đã tiến hành nuôi cấy Protocorm lan Hồ Điệp trong môi trường MS không bổ sung chất điều hòa sinh trưởng Sau 45 ngày nuôi cấy, 28,1% mẫu nuôi cấy đã hình thành phôi, với trung bình mỗi mẫu tạo ra một phôi.
Trong nghiên cứu nuôi cấy thử nghiệm Protocorm lan Hồ Điệp trên môi trường MS bổ sung TDZ với các nồng độ khác nhau (0,45M; 4,54M; 13.62M), kết quả cho thấy TDZ có ảnh hưởng trực tiếp đến sự hình thành phôi vô tính Môi trường có nồng độ TDZ 13.62M đạt hiệu quả cao nhất, gần 100% mẫu Protocorm hình thành phôi với trung bình 13.5 phôi/mẫu cấy Ngược lại, việc bổ sung NAA với nồng độ 0,54M và 57,37M lại ức chế sự tạo phôi.
Nghiên cứu của Dương Tấn Nhựt và cộng sự (2009) đã chỉ ra rằng nước dừa và sucroza có ảnh hưởng đáng kể đến sự tăng sinh mô sẹo và hình thành phôi vô tính của lan Hồ Điệp (Phalaenopsis Amabilis) Việc áp dụng nước dừa và sucroza trong quy trình nuôi cấy mô có thể cải thiện hiệu quả phát triển của cây lan, mở ra tiềm năng trong sản xuất giống và phát triển cây trồng.
Môi trường nuôi cấy cơ bản: môi trường MS có bổ sung 2 mg/l BA, kết hợp với 0,5 mg/l NAA, 1 g/l than hoạt tính
✓ Sự tăng sinh của mô sẹo lan Hồ Điệp
• Ảnh hưởng của nước dừa lên sự tăng sinh của mô sẹo lan Hồ Điệp
Nước dừa là nguồn cung cấp dinh dưỡng phong phú, bao gồm các acid amin, acid hữu cơ, glucoza, fructoza, sucroza và đặc biệt là Zeatin, một chất điều hòa sinh trưởng nổi bật.
Nước dừa được thêm vào môi trường nuôi cấy mô sẹo với nồng độ 20% (v/v) đã cho thấy hiệu quả tăng sinh mô sẹo vượt trội, với khả năng chuyển đổi từ 70 mg mô sẹo ban đầu thành 1286 mg sau 4 tuần nuôi cấy.
Ho Chi Minh City University of Technology
Khi không bổ sung nước dừa vào môi trường, mô sẹo của lan Hồ Điệp tăng sinh chậm, một số hóa nâu và chết
• Ảnh hưởng của sucroza lên sự tăng sinh và biệt hóa mô sẹo của lan Hồ Điệp
Trong nuôi cấy mô thực vật, việc bổ sung nguồn carbon dưới dạng đường vào môi trường là rất quan trọng, vì nó hỗ trợ quá trình tổng hợp các chất hữu cơ, giúp tế bào thực vật phân chia và tăng sinh khối mà không cần phải quang hợp.
Mô sẹo có khả năng tăng sinh tốt nhất khi được nuôi trong môi trường bổ sung 30 g/l sucroza, với trọng lượng từ 70 mg ban đầu tăng lên 1455 mg sau 5 tuần Sau 11 tuần, trọng lượng tươi của mô sẹo tiếp tục gia tăng, và mô sẹo trong môi trường tơi xốp có màu vàng sáng, xuất hiện nhiều cụm lông.
