MỞ ĐẦU 1. Tên đề tài: Tìm hiểu chính sách ngoại giao văn hóa Việt Nam từ đổi mới đến 2019 và phân tích vai trò của ngoại giao văn hóa đối với quá trình hội nhập và phát triển đất nước. 2. Tính cấp thiết của đề tài Văn hóa Việt Nam là tổng thể những giá trị vật chất và tinh thần được tạo ra trong suốt quá trình lịch sử hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam. Chính vì vậy, văn hóa đã trở thành nền tảng quan trọng tạo nên nguồn sức mạnh to lớn giúp dân tộc Việt Nam chiến thắng mọi kẻ thù xâm lược, khắc phục mọi khó khăn, thử thách, xây dựng và phát triển đất nước. Bước vào công cuộc đổi mới toàn diện đất nước, Đảng và Nhà nước Việt Nam đã xác định xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc là sự nghiệp của toàn dân dưới sự lãnh đạo của Đảng, coi đó vừa là mục tiêu, vừa là động lực phát triển kinh tế xã hội. Đặc biệt, trong quá trình hội nhập quốc tế, văn hóa Việt Nam đang mở rộng giao lưu với thế giới, tiếp thu có chọn lọc những tinh hoa văn hóa nhân loại, kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại nhằm không ngừng làm giàu kho tàng văn hóa dân tộc, góp phần thúc đẩy tiến trình phát triển chung của đất nước. Thực tiễn cho thấy, giao lưu văn hóa đã trở thành nhịp cầu nối liền các quốc gia và có vai trò to lớn trong việc hòa giải dân tộc, đẩy lùi các cuộc xung đột, chiến tranh về sắc tộc, tôn giáo; đồng thời thúc đẩy các nước tăng cường tình đoàn kết, hữu nghị, hiểu biết lẫn nhau, cùng hợp tác và phát triển. Đẩy mạnh hoạt động ngoại giao văn hóa là “thời cơ vàng” để Việt Nam học hỏi được nhiều điều hay, tiếp thu được nhiều điều tốt đẹp, chọn lọc được những tinh hoa văn hóa của các quốc gia, dân tộc trên thế giới để làm giàu và phong phú thêm bản sắc văn hóa Việt Nam thực hiện đúng phương châm “Đưa văn hóa Việt Nam ra thế giới và đưa văn hóa thế giới đến Việt Nam”. Chính sách ngoại giao Việt Nam dựa trên ba trụ cột chính: ngoại giao chính trị, ngoại giao kinh tế và ngoại giao văn hóa. Trong đó, ngoại giao văn hóa đóng vai trò là nền tảng tinh thần, biện pháp, nội dung và mục tiêu của chính sách đối ngoại Việt Nam, hỗ trợ cho ngoại giao chính trị và ngoại giao kinh tế để tạo thành một tổng thể chính sách, phát huy tốt nhất sức mạnh của dân tộc kết hợp sức mạnh thời đại. Giai đoạn từ đổi mới đến 2019 là thời kì có nhiều thuận lợi cho sự phát triển của ngoại giao văn hóa và ngoại giao văn hóa ở giai đoạn này cũng đã đạt được nhiều thắng lợi đáng kể. Chính vì vậy, ở đề tài này sẽ tập trung nghiên cứu chính sách ngoại giao Việt Nam giai đoạn từ đổi mới đến 2019 và phân tích vai trò của ngoại giao văn hóa đối với quá trình hội nhập và phát triển đất nước.
Trang 1MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 1
CHƯƠNG 1 3
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NGOẠI GIAO VĂN HÓA VIỆT NAM TRONG 3
GIAI ĐOẠN TỪ ĐỔI MỚI ĐẾN NĂM 2019 3
1.1 Hệ thống khái niệm 3
1.2 Quan điểm của Việt Nam về ngoại giao văn hóa 5
1.3 Chính sách ngoại giao văn hóa từ đổi mới đến nay 7
CHƯƠNG 2 17
PHÂN TÍCH VIỆC THỰC THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH NGOẠI GIAO VĂN HÓA VIỆT NAM TỪ ĐỔI MỚI ĐẾN 2019 17
2.1 Những thành tựu của ngoại giao văn hóa Việt Nam từ đổi mới đến nay.17 2.2 Những hạn chế của ngoại giao văn hóa Việt Nam từ đổi mới đến nay 23
2.3 Giải pháp đề xuất để nâng cao hiệu quả hoạt động ngoại giao văn hóa 23
CHƯƠNG 3 24
VAI TRÒ CỦA NGOẠI GIAO VĂN HÓA VÀ MỤC TIÊU PHÁT TRIỂN CUẢ NGOẠI GIAO VĂN HÓA TRONG GIAI ĐOẠN TỚI 24
3.1 Vai trò của ngoại giao văn hóa 24
3.2 Mục tiêu, phương hướng của công tác ngoại giao văn hóa đến năm 2020 .28
KẾT LUẬN 30
TÀI LIỆU THAM KHẢO 32
Trang 2MỞ ĐẦU
1 Tên đề tài: Tìm hiểu chính sách ngoại giao văn hóa Việt Nam từ
đổi mới đến 2019 và phân tích vai trò của ngoại giao văn hóa đối với quátrình hội nhập và phát triển đất nước
2 Tính cấp thiết của đề tài
Văn hóa Việt Nam là tổng thể những giá trị vật chất và tinh thần đượctạo ra trong suốt quá trình lịch sử hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước củadân tộc Việt Nam Chính vì vậy, văn hóa đã trở thành nền tảng quan trọng tạonên nguồn sức mạnh to lớn giúp dân tộc Việt Nam chiến thắng mọi kẻ thù xâmlược, khắc phục mọi khó khăn, thử thách, xây dựng và phát triển đất nước
Bước vào công cuộc đổi mới toàn diện đất nước, Đảng và Nhà nướcViệt Nam đã xác định xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bảnsắc dân tộc là sự nghiệp của toàn dân dưới sự lãnh đạo của Đảng, coi đó vừa
là mục tiêu, vừa là động lực phát triển kinh tế- xã hội Đặc biệt, trong quátrình hội nhập quốc tế, văn hóa Việt Nam đang mở rộng giao lưu với thế giới,tiếp thu có chọn lọc những tinh hoa văn hóa nhân loại, kết hợp hài hòa giữatruyền thống và hiện đại nhằm không ngừng làm giàu kho tàng văn hóa dântộc, góp phần thúc đẩy tiến trình phát triển chung của đất nước
Thực tiễn cho thấy, giao lưu văn hóa đã trở thành nhịp cầu nối liền cácquốc gia và có vai trò to lớn trong việc hòa giải dân tộc, đẩy lùi các cuộc xungđột, chiến tranh về sắc tộc, tôn giáo; đồng thời thúc đẩy các nước tăng cườngtình đoàn kết, hữu nghị, hiểu biết lẫn nhau, cùng hợp tác và phát triển
Đẩy mạnh hoạt động ngoại giao văn hóa là “thời cơ vàng” để Việt Namhọc hỏi được nhiều điều hay, tiếp thu được nhiều điều tốt đẹp, chọn lọc đượcnhững tinh hoa văn hóa của các quốc gia, dân tộc trên thế giới để làm giàu vàphong phú thêm bản sắc văn hóa Việt Nam thực hiện đúng phương châm
“Đưa văn hóa Việt Nam ra thế giới và đưa văn hóa thế giới đến Việt Nam”.Chính sách ngoại giao Việt Nam dựa trên ba trụ cột chính: ngoại giao chínhtrị, ngoại giao kinh tế và ngoại giao văn hóa Trong đó, ngoại giao văn hóađóng vai trò là nền tảng tinh thần, biện pháp, nội dung và mục tiêu của chínhsách đối ngoại Việt Nam, hỗ trợ cho ngoại giao chính trị và ngoại giao kinh tế
để tạo thành một tổng thể chính sách, phát huy tốt nhất sức mạnh của dân tộckết hợp sức mạnh thời đại
Trang 3Giai đoạn từ đổi mới đến 2019 là thời kì có nhiều thuận lợi cho sự pháttriển của ngoại giao văn hóa và ngoại giao văn hóa ở giai đoạn này cũng đãđạt được nhiều thắng lợi đáng kể Chính vì vậy, ở đề tài này sẽ tập trungnghiên cứu chính sách ngoại giao Việt Nam giai đoạn từ đổi mới đến 2019 vàphân tích vai trò của ngoại giao văn hóa đối với quá trình hội nhập và pháttriển đất nước.
3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1 Mục đích nghiên cứu
Trên cơ sở làm rõ chính sách, vai trò của ngoại giao văn hóa Việt Namgiai đoạn từ đổi mới đến nay, đề xuất những giải pháp nhằm nâng cao
hiệu quả của ngoại giao văn hóa trong thời gian tới
3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
- Làm rõ khái niệm “ngoại giao”, “văn hóa”, “ngoại giao văn hóa”
- Làm rõ quan điểm, chính sách của Đảng và Nhà nước ta về ngoạigiao văn hóa giai đoạn từ đổi mới đến 2019
- Đánh giá thực trạng thực hiện chính sách ngoại giao văn hóa củaViệt Nam trong giai đoạn từ đổi mới đến 2019
- Làm rõ vai trò của ngoại giao văn hóa đối với sự phát triển của đất nước
- Đề xuất, kiến nghị các giải pháp
4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
4.1 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài này là chính sách ngoại giao văn hóaViệt Nam từ đổi mới đến 2019 và phân tích vai trò của ngoại giao văn hóa đốivới quá trình hội nhập và phát triển đất nước
Trang 4CHƯƠNG 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NGOẠI GIAO VĂN HÓA VIỆT NAM TRONG
GIAI ĐOẠN TỪ ĐỔI MỚI ĐẾN NĂM 2019
1.1 Hệ thống khái niệm
Trong phạm vi đề tài “Tìm hiểu chính sách ngoại giao văn hóa ViệtNam từ đổi mới đến 2019 và phân tích vai trò của ngoại giao văn hóa đối vớiquá trình hội nhập và phát triển đất nước” tôi xin đưa ra một hệ thống kháiniệm để làm rõ các yếu tố cốt lõi nhất được bàn tới đó là khái niệm “ngoạigiao”, “văn hóa”, “ngoại giao văn hóa”
có thể được các bên chấp nhận, cũng như việc mở rộng và củng cố hợp tácquốc tế”
1.1.2 Văn hóa
Văn hóa là một khái niệm mang nội hàm rộng lớn, liên quan đến mọimặt của cuộc sống con người và do vậy có rất nhiều cách hiểu
Theo từ điển Từ và ngữ Việt Nam – NXB Tổng hợp Hồ Chí Minh,
“Văn hóa là toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần do loài người sáng tạo
ra trong quá trình lịch sử và tiêu biểu cho trình độ mà xã hội đã đạt đượctrong từng giai đoạn về mặt học vấn, khoa học, kỹ thuật, văn học, nghệ thuật,triết học, đạo đức, sản xuất ”1
1 Theo từ điển Từ và ngữ Việt Nam – NXB Tổng hợp Hồ Chí Minh
Trang 5Từ điển Thông dụng- NXB Giáo dục thì viết rằng “Văn hóa là nhữnggiá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sửđời sống tinh thần của con người, tri thức khoa học, trình độ học vấn, lốisống, cách ứng xử có trình độ cao, biểu hiện văn minh”2.
Một định nghĩa mới tiếp cận với bản chất của văn hóa cũng dần dầnhình thành Nếu trước đây khái niệm văn hóa chỉ được hiểu theo nghĩa hẹptrong giới hạn các hoạt động văn học nghệ thuật thì ngày nay văn hóa đượchiểu theo nghĩa rộng Văn hóa không chỉ đơn thuần bó hẹp trong các hoạtđộng sáng tác nghệ thuật mà bao hàm cả phương thức sống, những quyền cơbản của con người, truyền thống, tín ngưỡng
Nhằm đưa ra một định nghĩa mới về văn hóa, tại lễ phát động Thập kỉphát triển văn hóa ngày 21/1/1998, Tổng giám đốc UNESCO F Mayor nói:
“Văn hóa phản ánh và thể hiện một cách tổng quát, sống động mọi mặt củacuộc sống con người đã diễn ra trong quá khứ và cũng đang diễn ra trong hiệntại; qua hàng bao thế kỷ văn hóa đã cấu thành nên một hệ thống các giá trị,truyền thống, thẩm mỹ và lối sống mà dựa trên đó, từng dân tộc tự khẳng địnhbản sắc riêng của mình”3 Có thể xem đây là một định nghĩa tổng hợp đượccác yếu tố cấu thành nội hàm khái niệm văn hóa theo cách hiểu của thời đạingày nay
1.1.3 Ngoại giao văn hóa
Nội hàm của ngoại giao văn hóa rất rộng Trên thế giới mỗi quốc gia cóquan điểm của riêng mình về lĩnh vực này
Theo từ điển Bách khoa toàn thư Wikipedia: ngoại giao văn hóa là thuậtngữ để chỉ “một hình thức ngoại giao với hàng loạt những phương thức làm cơ
sở cho hoạt động thực tiễn một cách hiệu quả; những phương thức này bao gồm
sự thừa nhận và hiểu biết rõ ràng về động lực văn hóa của nước ngoài và sự tuânthủ những nguyên lý phổ biến chỉ đạo quá trình đối thoại cơ bản”4
Nhà nghiên cứu Milton C Cummings Jr (thuộc trung tâm nghệ thuật
và văn hóa Mỹ tại Washington) định nghĩa: Ngoại giao văn hóa là sự “giaolưu những tư tưởng, trao đổi thông tin, nghệ thuật, lối sống, hệ giá trị, truyền
2 Từ điển Thông dụng- NXB Giáo dục
3 Tổng giám đốc UNESCO F Mayor phát biểu tại lễ phát động Thập kỉ phát triển văn hóa ngày 21/1/1998
4 Theo từ điển Bách khoa toàn thư Wikipedia
Trang 6thống, tín ngưỡng và các phương diện khác của văn hóa nhằm thúc đẩy sựhiểu biết lẫn nhau”5
Theo giáo sư Joseph S Nye (Đại học Harvard, Mỹ, nguyên Trợ lý Thứtrưởng Ngoại giao Mỹ từ 1977-1979), ngoại giao văn hóa là một ví dụ hàngđầu về “ sức mạnh mềm” hoặc khả năng thuyết phục thông qua văn hóa, giátrị và những tư tưởng trái với “sức mạnh cứng”, tức là chinh phục hoặc cưỡng
ép thông qua sức mạnh quân sự”6
Trong Tạp chí “Công tác ngoại giao” của Trường đại học Quan hệ quốc
tế Matxcova (Nga) cũng nêu khái niệm về ngoại giao văn hóa: “Ngoại giaovăn hóa là lĩnh vực đặc biệt của hoạt động ngoại giao, liên quan đến sử dụngvăn hóa như là đối tượng và phương tiện nhằm đạt được những mục tiêu cơbản của chính sách đối ngoại của quốc gia, tạo hình ảnh tốt đẹp của đất nước,quảng bá văn hóa và ngôn ngữ quốc gia trên thế giới”7
Tổng hợp từ tất cả các định nghĩa và khái niệm đã nêu trên, thì có thể
rút ra kết luận khái quát như sau: Ngoại giao văn hóa là một lĩnh vực hay hình thức ngoại giao thông qua công cụ văn hóa để thiết lập, duy trì và phát triển quan hệ đối ngoại nhằm đạt được các mục tiêu lợi ích cơ bản của quốc gia là phát triển, an ninh và mở rộng ảnh hưởng quốc tế.
1.2 Quan điểm của Việt Nam về ngoại giao văn hóa
1.2.1 Đặc điểm của ngoại giao văn hóa Việt Nam từ đổi mới đến nay
Để có thể vạch ra những kế hoạch thực hiện cụ thể thì bất cứ một hoạtđộng đối ngoại nào cũng cần phải được định hướng một cách rõ ràng Ngoạigiao văn hóa cũng không nằm ngoài điều ấy Muốn hiểu được các chính sáchngoại giao văn hóa từ đổi mới đến nay thì ta phải hiểu được các đặc điểm củanó
Thứ nhất, quá trình triển khai các hoạt động ngoại giao văn hóa là quátrình sử dụng các công cụ phi vật thể để đạt được các lợi ích cụ thể hay vậtthể Tuy nhiên đây là quá trình từng bước, không phải lúc nào cũng có thể đạt
5 Theo nhà nghiên cứu Milton C Cumming Jr (thuộc trung tâm nghệ thuật và văn hóa Mỹ tại Washington)
6 Theo giáo sư Joseph S Nye (Đại học Harvard, Mỹ, nguyên Trợ lý Thứ trưởng Ngoại giao
Mỹ từ 1977-1979)
7 Tạp chí “Công tác ngoại giao” của Trường đại học Quan hệ quốc tế Matxcova (Nga)
Trang 7được kết quả ngay lập tức như ngoại giao kinh tế và ngoại giao chính trị.Chúng ta phải trải qua một quá trình dài với nhiều cách thực hiện khác nhau.
Thứ hai, ngoại giao văn hóa là một lĩnh vực đòi hỏi rất nhiều nguồnlực Vì thế, ngoại giao văn hóa yêu cầu phải có đủ nguồn lực để triển khaiđồng thời khuyến khích sự sáng tạo và giao lưu văn hóa giữa nhân dân, doanhnghiệp, tổ chức; nhưng hoạt động này cần có sự giám sát chặt chẽ của các cơquan nhà nước liên quan để tránh sự lai căng, thương mại hóa văn hóa vàtránh sự ra đời định hướng của Đảng và Nhà nước
Thứ ba, các chủ thể tham gia ngoại giao văn hóa rất đông đảo, phongphú và đa dạng, trong đó đặc biệt là cán bộ làm công tác ngoại giao văn hóa,
họ không chỉ là người điều phối tốt mà còn phải là người am hiểu về văn hóadân tộc và văn hóa nước sở tại mới có thể tổ chức thành công các hoạt độngngoại giao văn hóa Đặc điểm này muốn nhấn mạnh về trình độ của ngườilàm công tác ngoại giao văn hóa
Cuối cùng, ngoại giao văn hóa Việt Nam từ đổi mới đến nay, giai đoạncông nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, trong thời kỳ toàn cầu hóa đã kháctrước rất nhiều: không bị hạn chế bởi khoảng cách địa lý, tốc độ nhanh, chủthể là mọi thành phần thuộc các lĩnh vực trong xã hội, các thiết chế quốc gia-nhà nước, các tổ chức chính phủ,… do đó các biện pháp và phương thức thựchiện ngoại giao văn hóa cũng cần phải phù hợp với những đặc điểm mới
1.2.2 Chức năng của ngoại giao văn hóa
Ngoại giao văn hóa có các chức năng cơ bản sau đây8:
Mở đường: văn hóa là chất dễ thẩm thấu, dễ gây thiện cảm nên có thể
phá được rào cản chính trị, quân sự tạo thuận lợi cho quan hệ chính trị, kinh tếquốc tế phát triển
Xúc tác: ngoại giao văn hóa có thể được sử dụng làm chất xúc tác, gắn
kết về tinh thần, thúc đẩy ngoại giao chính trị và ngoại giao kinh tế, thông quaviệc gắn kết nội dung văn hóa với các hoạt động chính trị và kinh tế đối ngoạicủa đất nước
Quảng bá: quảng bá và tôn vinh những nét văn hóa độc đáo về đất
nước, con người Việt Nam làm cho thế giới hiểu đúng và có thiện cảm vớiViệt Nam, qua đó nâng cao vị thế và hình ảnh Việt Nam trên trường quốc tế
8 Theo PGS TS Phạm Thái Việt và Ths Lý Thị Hải Yến trong cuốn “Ngoại giao văn hóa: Cơ sở lý luận, Kinh nghiệm quốc tế và Ứng dụng”
Trang 8Vận động: vận động UNESCO công nhận mới các di sản văn hóa vật
thể và phi vật thể của Việt Nam là di sản văn hóa của nhân loại, các khu dựtrữ sinh quyển, công viên địa chất là khu dự trữ sinh quyển và công viên địachất thế giới,…qua đó giới thiệu các nét văn hóa đặc sắc của Việt Nam gópphần phát triển kinh tế và du lịch
Tiếp thu: hỗ trợ việc tiếp thu có chọn lọc tinh hoa văn hóa, tri thức,
khoa học tiên tiến của nhân loại vào Việt Nam, làm phong phú hơn kho tàngvăn hóa và tri thức của Việt Nam, đảm bảo giữ gìn và phát huy bản sắc vănhóa dân tộc
1.2.3 Chủ thể của ngoại giao văn hóa
Chủ thể của ngoại giao văn hóa bao gồm nhà nước và nhân dân, trong
đó nhà nước là chủ thể chính, thực hiện chính sách đối ngoại nói chung vàhoạch định, triển khai chính sách ngoại giao văn hóa nói riêng Chủ thể thứhai là nhân dân, vì trong điều kiện ngoại giao kênh 2 phát triển mạnh như hiệnnay, nhân dân ngày càng trở thành chủ thể chính của nhiều hoạt động vănhóa, vừa là người tổ chức thực hiện vừa là người biểu diễn
Tuy nhiên, cũng có ý kiến cho rằng nhà nước/chính phủ mới là chủ thểcủa ngoại giao văn hóa còn nhân dân thuộc lĩnh vực ngoại giao công chúng
1.2.4 Mục tiêu của ngoại giao văn hóa
Ngoại giao văn hóa có ba mục tiêu chung của ngoại giao, đó là gópphần đảm bảo an ninh quốc gia, phục vụ phát triển kinh tế- xã hội và nâng cao
vị thế quốc gia trên trường quốc tế
Bên cạnh đó, ngoại giao văn hóa có các mục tiêu cụ thể như sau: nângcao sự hiểu biết về đất nước, con người và nền giáo dục quốc gia; tạo dựngthương hiệu cho quốc gia; củng cố lòng tin cho việc xây dựng quan hệ hữunghị lâu dài với cộng đồng quốc tế; làm giàu đẹp hơn bản sắc văn hóa dân tộcthông qua giao lưu văn hóa, tiếp thu văn hóa thế giới
1.3 Chính sách ngoại giao văn hóa từ đổi mới đến nay
1.3.1 Bối cảnh lịch sử
1.3.1.1 Bối cảnh thế giới và khu vực
Hòa bình, hợp tác cùng phát triển đi đôi với đấu tranh là xu thế chủ đạocủa bối cảnh thế giới giai đoạn này Trong đó, toàn cầu hóa, công nghệ thôngtin, giao lưu trên các lĩnh vực tiếp tục phát triển mạnh mẽ Trong bối cảnh đó,
Trang 9một mặt các quốc gia chủ động tham gia quá trình giao lưu văn hóa để pháttriển, khẳng định bản sắc, phát huy ảnh hưởng của mình trên trường quốc tế.Mặt khác, các quốc gia cũng nhận thấy quá trình toàn cầu hóa có thể làm nổi
rõ hơn những khác biệt về văn hóa, một trong những nguyên nhân dẫn đếncác cuộc xung đột sắc tộc, tôn giáo Do đó, ngoại giao văn hóa có vai trò quantrọng trong việc thúc đẩy hợp tác và tháo gỡ ngòi nổ cho những xung đột tiềmtàng trong quan hệ quốc tế
Không chỉ vậy, môi trường quốc tế và khu vực rất rộng mở Nền ngoạigiao các nước, nhất là các nước nhỏ, muốn phát huy hiệu quả phải huy độngsức mạnh tổng hợp trên tất cả các lĩnh vực, bao gồm cả sức mạnh vật chất vàtinh thần, trong đó có công cụ văn hóa Trong đó, nền văn hóa thế giới cũngnhư nhu cầu hưởng thụ văn hóa của loài người có nhiều thay đổi Nếu sửdụng ngôn từ kinh tế thì bên “cầu” đã thay đổi, là chúng ta là bên “cung” phảihiểu biết và có cách đáp ứng thích hợp cả về nội dung lẫn hình thức
Tại khu vực Đông Nam Á, ASEAN thúc đẩy mạnh mẽ việc hợp tác vănhóa với xây dựng cộng đồng ASEAN, trong đó Cộng đồng Văn hóa – Xã hội
là một trong ba trụ cột chính Ý tưởng về xây dựng một cộng đồng Đông Ácũng đang được hình thành, trong đó việc thúc đẩy các hoạt động giao lưuvăn hóa là một chất kết dính quan trọng
1.3.1.2 Bối cảnh trong nước
Khác với những năm cuối thế kỷ trước, hoạt động ngoại giao văn hóaViệt Nam từ 1986-2019 được tiến hành trong bối cảnh mới Qua các giai đoạnphát triển của ngoại giao văn hóa Việt Nam, có thể thấy giai đoạn 1986-2019
là giai đoạn thuận lợi nhất cho sự phát triển tăng tốc và đầy đủ của ngoại giaovăn hóa
Đất nước ta đã chuyển từ thời chiến sang thời bình, từ thời bị bao vây
cô lập sang thời hội nhập rộng rãi với thế giới bên ngoài Thay đổi lớn nhấttrong thời gian đó là quyết định thực hiện chính sách đổi mới mà Đại hội lầnthứ VI Đảng Cộng sản Việt Nam đã chính thức thông qua năm 1986 Sau hơn
30 năm đổi mới và thực hiện chính sách đối ngoại rộng mở, đa phương hóa,
đa dạng hóa, hoạt động đối ngoại đang phát triển từ chiều rộng sang việc đưacác quan hệ đối ngoại đi vào chiều sâu, ổn định, bền vững Định hướng nàykhông chỉ là vấn đề chính sách thuần túy mà đòi hỏi phải chủ động bố trí và
Trang 10sử dụng mọi nguồn lực và công cụ ngoại giao phù hợp để triển khai thực hiệnthắng lợi chính sách này Do đó, song song với ngoại giao chính trị và ngoạigiao kinh tế, việc đẩy mạnh ngoại giao văn hóa là một bước đi logic tiếp theo.
Hơn nữa, trong bối cảnh toàn cầu hóa và giao thoa văn hóa phát triểnmạnh mẽ, nền văn hóa Việt Nam có thể giành được “chỗ đứng” nhất định trênthế giới dễ dàng hơn so với các lĩnh vực khác vì bản sắc văn hóa lâu đời vàđặc sắc của dân tộc có thể tạo dựng cho chúng ta lợi thế về văn hóa kể cả sovới các nước có trình độ phát triển hơn
Trong bối cảnh như vậy, chúng ta có thể khẳng định đây chính là giaiđoạn hết sức thuận lợi cho sự phát triển của ngoại giao văn hóa Việt Nam
1.3.2 Chính sách ngoại giao văn hóa Việt Nam từ đổi mới đến 2019
Bước vào thời kì Đổi mới, Đảng ta xác định ngoại giao văn hóa cùngvới ngoại giao kinh tế và ngoại giao chính trị là ba trụ cột của nền ngoại giaotoàn diện, hiện đại Việt Nam Ba trụ cột này gắn bó, tác động lẫn nhau, gópphần thực hiện đường lối đối ngoại của Đảng và Nhà nước Ngoại giao chínhtrị có vai trò định hướng, ngoại giao kinh tế là nền tảng vật chất và ngoại giaovăn hóa là nền tảng tinh thần của hoạt động đối ngoại Ngoại giao văn hóakhông phải là một lĩnh vực riêng, không có tổ chức bộ máy riêng mà là hoạtđộng và nhiệm vụ chung của các tổ chức Đảng, cơ quan nhà nước, các doanhnghiệp, các địa phương, mọi người dân Việt Nam và kiều bào ta ở nước ngoàidưới sự quản lý thống nhất của Nhà nước
Từ thực tiễn xây dựng, phát triển đất nước, Đảng ta đã tổng kết thực tế,khái quát và phát triển những vấn đề lý luận mới để nhận thức rõ hơn thựcchất cũng như vai trò, vị trí của mỗi yếu tố trụ cột chính sách đó, trong đó cóyếu tố văn hóa Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ (bổ sungphát triển năm 2011), đã chỉ ra mục tiêu nhiệm vụ của văn hóa: “Xây dựngnền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc, phát triển toàn diệnthống nhất trong đa dạng, thấm nhuần sâu sắc tinh thần nhân văn, dân chủ,tiến bộ; làm cho văn hóa gắn kết chặt chẽ và thấm sâu vào toàn bộ đời sống
xã hội, trở thành nền tảng tinh thần vững chắc, sức mạnh nội sinh quan trọngcủa sự phát triển”9
9 Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ (bổ sung phát triển năm 2011).
Trang 11Nghị quyết Hội nghị TW 9 khóa XI, ngày 9/6/2014, tiếp tục nhấnmạnh: “Văn hóa là nền tảng tinh thần vững chắc, sức mạnh nội sinh quantrọng của phát triển, cũng chính là tiếp nối, kế thừa tư tưởng của Chủ tịch HồChí Minh về vai trò vô cùng quan trọng của văn hóa trong đời sống xã hội,như Người đã khẳng định: “Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi”10 Nóicách khác văn hóa cũng là một trong những động lực quyết định cho côngcuộc xây dựng, phát triển đất nước.
Nghị quyết số 33- NQ/TW, ngày 9/6/2014 của Hội nghị lần thứ 9, BCH
TW khóa XI “Về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đápứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước” đã chỉ ra một trong 6 nhiệm vụtrọng tâm là: Chủ động hội nhập quốc tế về văn hóa, tiếp thu tinh hoa văn hóanhân loại” Nghị quyết chỉ rõ: “ Chủ động mở rộng hợp tác văn hóa với cácnước, thực hiện đa dạng các hình thức văn hóa đối ngoại, đưa các quan hệquốc tế văn hóa đi vào chiều sâu, đạt hiệu quả thiết thực, tiếp nhận có chọnlọc tinh hoa văn hóa thế giới, làm phong phú thêm văn hóa dân tộc”11
Nói đến ngoại giao văn hóa là nói đến hai chiều trao đổi, chi phối lẫnnhau Chiều thứ nhất, đưa các giá trị văn hóa Việt Nam đến với thế giới, chiềuthứ hai, tiếp nhận các giá trị văn hóa tích cực của các dân tộc, quốc gia trênthế giới Ngoại giao văn hóa là một bộ phận của hoạt động ngoại giao nhưng
có quan hệ chặt chẽ, gắn bó hữu cơ với toàn bộ các hoạt động kinh tế, văn hóa
và đối ngoại của đất nước Đảng, Nhà nước ta chủ trương chủ động hội nhậpquốc tế về văn hóa trên cơ sở sức mạnh tổng hợp của toàn bộ hệ thống chínhtrị và toàn dân; đồng thời vừa hợp tác vừa đấu tranh tiếp thu tinh hoa văn hóacủa nhân loại và ngăn chặn những giá trị văn hóa độc hại, những biểu hiệnvăn hóa tiêu cực
Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng (tháng 1/2016) đã xácđịnh phương hướng, nhiệm vụ xây dựng, phát triển văn hóa, con người là:
“Chủ động hội nhập quốc tế và tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại Chủ động
mở rộng hợp tác văn hóa với các nước, thực hiện đa dạng hóa các hình thứcngoại giao văn hóa, đưa các quan hệ quốc tế về văn hóa đi vào chiều sâu, đạthiệu quả thiết thực, tiếp nhận có chọn lọc tinh hoa văn hóa thế giới làm phong
10 Nghị quyết Hội nghị TW 9 khóa XI, ngày 9/6/2014
11 Nghị quyết số 33- NQ/TW, ngày 9/6/2014 của Hội nghị lần thứ 9, BCH TW khóa XI “Về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước”
Trang 12phú thêm tinh hoa văn hóa dân tộc Chủ động đón nhận cơ hội phát triển, vượtqua các thách thức để giữ gìn, hoàn thiện bản sắc văn hóa dân tộc, hạn chế,khắc phục những ảnh hưởng tiêu cực, mặt trái của toàn cầu hóa về văn hóa”12
Nâng cao kiến thức về ngoại giao văn hóa cho các cán bộ làm công tácngoại vụ và văn hóa thuộc các tỉnh, thành phố; tiếp tục mở các lớp bồi dưỡng
về kiến thức đối ngoại nói chung và ngoại giao văn hóa nói riêng, kiến thức
về tổ chức sự kiện văn hóa có yếu tố nước ngoài tại các địa phương
Đưa nội dung ngoại giao văn hóa vào giảng dạy một cách phù hợp tạimột số trường Đại học chuyên ngành như Học viện Ngoại giao, Đại học Vănhóa, Học viện Báo chí và tuyên truyền và các trường có chuyên ngành liênquan nhằm nâng cao kiến thức của sinh viên, thanh niên đối với công tácngoại giao văn hóa
Tăng cường hoạt động giao lưu văn hóa giữa học sinh, sinh viên, thanhniên Việt Nam với các nước trong khu vực và quốc tế
b Bảo đảm nguồn lực cho ngoại giao văn hóa:
Bảo đảm các điều kiện về tài chính, vật chất để công tác ngoại giaovăn hóa có thể hoạt động một cách hiệu quả bằng các nguồn kinh phí được bốtrí từ ngân sách nhà nước
Thành lập Quỹ Ngoại giao văn hóa do Bộ Ngoại giao quản lý theo cácquy định của Nhà nước và trên cơ sở cân đối với các quỹ hiện có của BộNgoại giao
Xây dựng các chương trình sử dụng Quỹ nhằm tạo điều kiện cho cácvăn nghệ sỹ, học giả, nhà văn hóa, nhà báo… Việt Nam tham dự các cuộc thi
12 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2016, tr.130-131
Trang 13quốc tế về các lĩnh vực văn hóa như mỹ thuật, hội họa, âm nhạc, điện ảnh,thời trang… Đăng cai tổ chức các cuộc thi này tại Việt Nam.
Các địa phương chủ động xây dựng kế hoạch sử dụng một phần nguồnNgân sách địa phương cho các hoạt động ngoại giao văn hóa định kỳ và độtxuất tại địa phương, lồng ghép với hoạt động tổ chức lễ hội quốc gia ở địaphương và xây dựng hồ sơ cho các danh hiệu quốc tế
Đẩy mạnh việc xã hội hóa, thu hút các doanh nghiệp, tư nhân tài trợ,đóng góp cho các hoạt động ngoại giao văn hóa phù hợp với quy định củapháp luật
c Gắn kết các hoạt động ngoại giao văn hóa với công tác về cộngđồng người Việt Nam ở nước ngoài:
Quán triệt Nghị quyết số 36/NQ-TW ngày 26 tháng 3 năm 2004 của BộChính trị về Công tác đối với người Việt Nam ở nước ngoài trong việc hỗ trợcộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài duy trì và quảng bá bản sắc văn hóadân tộc tại nước sở tại; quan tâm, tạo điều kiện để cộng đồng người Việt Nam
ở nước ngoài, với vai trò vừa là chủ thể, vừa là đối tượng hưởng thụ, đượctiếp nhận thông tin và sản phẩm văn hóa lành mạnh từ trong nước để giữ gìn
và phát huy truyền thông văn hóa Việt Nam trong gia đình, trong sinh hoạtcộng đồng người Việt Nam và quảng bá, giới thiệu bản sắc văn hóa dân tộcViệt Nam với người dân nước sở tại
Đề cao việc phổ biến tiếng Việt ở nước ngoài; tích cực triển khai Đề án
“Hỗ trợ việc dạy và học tiếng Việt cho người Việt Nam ở nước ngoài” nhằmgìn giữ và phát triển việc sử dụng tiếng Việt trong cộng đồng người Việt Nam
ở nước ngoài, triển khai thí điểm tại Lào, Căm-pu-chia, Nga, Séc, Mỹ và na-đa
Ca-d Gắn kết ngoại giao văn hóa với ngoại giao chính trị và ngoạigiao kinh tế:
Hàng năm, căn cứ theo nhu cầu thực tế, tổ chức các chương trình NgàyViệt Nam ở nước ngoài, các sự kiện văn hóa nhân dịp các sự kiện quan trọngnhư kỷ niệm năm chẵn, năm tròn ngày thiết lập quan hệ ngoại giao giữa ViệtNam và các nước, ngày Quốc khánh… hoặc nhân dịp các chuyến thăm củaLãnh đạo cấp cao Việt Nam đến các nước và Lãnh đạo cấp cao các nước đếnViệt Nam, góp phần đưa quan hệ Việt Nam với các nước đi vào chiều sâu,
Trang 14bền vững, tăng cường tình hữu nghị, sự hiểu biết, tin cậy lẫn nhau, giữa nhândân các nước với Việt Nam, đồng thời vận động thu hút đầu tư nước ngoài,khách du lịch quốc tế, trao đổi thương mại, tạo điều kiện mở rộng quan hệhợp tác trên các lĩnh vực khác.
đ Đẩy mạnh quảng bá hình ảnh Việt Nam:
Triển khai kế hoạch cụ thể, các hoạt động quảng bá hình ảnh đất nước,con người và văn hóa Việt Nam với những thông điệp về một dân tộc có bềdày văn hóa đặc sắc, lịch sử hào hùng, một đất nước có sức sống mãnh liệt,giàu tiềm năng, đạt nhiều thành tựu trong đổi mới, người dân cần cù, sáng tạo,thân thiện, yêu chuộng hòa bình Đồng thời, tăng cường giới thiệu con ngườiViệt Nam thông qua hình ảnh các anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa cũngnhư những nét đẹp tiêu biểu của con người Việt Nam Gắn kết các hoạt độngngoại giao văn hóa và các hoạt động thông tin đối ngoại trong công tác này
Phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam trong các ngành, nghề vàoviệc thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của các địa phương nói riêng và củađất nước nói chung Tập trung triển khai các hoạt động ngoại giao văn hóa vàocác lĩnh vực có thế mạnh của Việt Nam như du lịch sinh thái, du lịch lễ hội, dulịch các làng nghề truyền thống và tổ chức các cuộc triển lãm quốc tế, tiếp thịcác sản phẩm thủ công mỹ nghệ, các sản vật địa phương, giới thiệu văn học,nghệ thuật của Việt Nam với bạn bè quốc tế Xây dựng hình ảnh quốc gia phùhợp với văn hóa Việt Nam nhằm quảng bá hình ảnh Việt Nam trên trường quốctế
Đẩy mạnh các hoạt động ngoại giao văn hóa tại các địa bàn, trọng tâm
là các nước lớn, các nước láng giềng và các nước ASEAN nhằm tranh thủ cácđiều kiện hợp tác trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị và xã hội Tăng cườnghợp tác trên lĩnh vực ngoại giao văn hóa tại các diễn đàn song phương và đaphương như UNESCO, ASEAN, ASEM, EAS, Tổ chức Pháp ngữ, Liên HợpQuốc… để góp phần quảng bá hình ảnh Việt Nam với các nước, làm cho cácmối quan hệ này sâu sắc, ổn định và bền vững
Trang 15Tổng thống Bush thích thú ngắm “độc huyền cầm” của Việt Nam
(Ảnh: Thanhnien.com.vn)
Chú trọng xuất bản và phổ biến ra nước ngoài các tác phẩm nghệ thuật
có giá trị, chất lượng, các ấn phẩm của các nhà văn, nhà thơ, nhà nghiên cứu
có tên tuổi, giới thiệu phong tục tập quán, lễ hội, trang phục các dân tộc ViệtNam, danh lam thắng cảnh, làng nghề truyền thống, các tác phẩm trên cáclĩnh vực điện ảnh, âm nhạc, hội họa, mỹ thuật, nhiếp ảnh, kiến trúc
Sử dụng các phương tiện và công nghệ thông tin, truyền thông hiện đại,truyền thông đa phương tiện, xây dựng các Website riêng của các Hội nghệthuật… để giới thiệu về đất nước, văn hóa và con người Việt Nam bằng nhiềungôn ngữ; xây dựng các chương trình truyền hình vệ tinh bằng một số tiếngnước ngoài, giúp bạn bè quốc tế có cơ hội tiếp cận và hiểu hơn về Việt Nam
Tiến hành quy hoạch, tạo dựng bản sắc riêng cho các lễ hội, festivalcấp quốc gia và quốc tế được tổ chức định kỳ tại các tỉnh, thành phố lớn trong
cả nước, các cuộc thi về văn hóa như vẽ tranh, sáng tác phim, viết sách, chơicác loại nhạc cụ… phù hợp với chủ trương, đường lối của Đảng và phong tục,tập quán, văn hóa của Việt Nam và với thông lệ quốc tế
Các địa phương chủ động phối hợp với các Bộ, ngành có liên quan tổchức các chương trình văn hóa có yếu tố nước ngoài tại địa phương mìnhhoặc ở nước ngoài nhằm giới thiệu, quảng bá những nét văn hóa độc đáo củađịa phương; đồng thời chủ động mở rộng giao lưu, hợp tác với các thành phố,địa phương trên thế giới
Trang 16Đẩy mạnh hoạt động ngoại giao văn hóa trong các hoạt động đối ngoạinhân dân.
Xây dựng đội ngũ doanh nghiệp văn hóa mạnh; gắn kết chặt chẽ giữamột số thương hiệu hàng hóa có chất lượng của Việt Nam với các yếu tố vănhóa đặc sắc của đất nước
Phát huy vai trò của các cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài trongviệc nghiên cứu, chọn lọc những kinh nghiệm, bài học của các nước để thammưu cho các cơ quan trong nước về chính sách ngoại giao văn hóa và việc tổchức hoạt động văn hóa của Việt Nam ở nước ngoài Hàng năm, các cơ quanđại diện cần xây dựng kế hoạch cụ thể về nội dung và dự trù kinh phí để triểnkhai các hoạt động ngoại giao văn hóa
Chuẩn hóa nghi lễ khánh tiết tại các cơ quan đại diện của Việt Nam ởnước ngoài, chuẩn hóa trang phục và quà tặng đối ngoại nhằm quảng bá, giớithiệu những nét đặc trưng về văn hóa của Việt Nam
Thành lập và quản lý hoạt động của các trung tâm văn hóa, nhà văn hóacủa Việt Nam ở nước ngoài theo đề án “Xây dựng Trung tâm văn hóa ViệtNam ở nước ngoài” đã được Chính phủ phê duyệt Trước tiên, cần tổng kếtrút kinh nghiệm về mô hình khai thác và quản lý các nhà văn hóa của ViệtNam tại Lào và Pháp, trên cơ sở thí điểm từng bước mở rộng ra một số địabàn trọng điểm như: Căm-pu-chia, Nhật Bản, Liên bang Nga và Hoa Kỳ.Phấn đấu đến năm 2020, thành lập và triển khai hoạt động mạng lưới từ 5 đến
10 trung tâm văn hóa, nhà văn hóa của Việt Nam tại các địa bàn quan trọng ởnước ngoài
e Đa dạng hóa các loại hình vận động danh hiệu quốc tế:
Hoàn thiện và đánh giá tác động của các danh hiệu văn hóa quốc tế củaViệt Nam nhằm hỗ trợ việc giới thiệu và quảng bá các danh lam thắng cảnh,
di tích lịch sử, danh nhân văn hóa của đất nước; đẩy mạnh việc đa dạng hóađối tượng và loại hình vận động danh hiệu văn hóa quốc tế
Kiện toàn và phát huy vai trò của Ủy ban Quốc gia UNESCO ViệtNam, cơ quan chủ trì, tham mưu cho Bộ Ngoại giao và Chính phủ về các vấn
đề quan hệ với UNESCO, kiến nghị và thẩm định các hồ sơ đệ trìnhUNESCO công nhận các loại hình danh hiệu quốc tế
Trang 17Các địa phương phát hiện và xây dựng lộ trình vận động các tổ chứcquốc tế công nhận mới các danh hiệu văn hóa quốc tế như: Di sản Văn hóavật thể, phi vật thể, Khu dự trữ sinh quyển thế giới, Mạng lưới Công viên Địachất Thế giới, Di sản Tư liệu thuộc Chương trình Ký ức Thế giới, Kỳ quanthiên nhiên mới của thế giới, Thành phố vì hòa bình, Thành phố Sáng tạo…
Đẩy mạnh công tác bảo tồn, gìn giữ và phát huy những giá trị của các
di sản đã được công nhận, đóng góp thiết thực vào phát triển kinh tế - xã hộicủa địa phương có di sản
f Tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại:
Tăng cường công tác nghiên cứu, tiếp thu có chọn lọc tinh hoa văn hóa,tri thức, kinh nghiệm hay, khoa học tiên tiến thế giới vào Việt Nam, kế thừa,phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, để hoàn thiện và phong phú hơn kho tàngvăn hóa, tri thức của Việt Nam, đồng thời đưa tinh hoa văn hóa của Việt Nam
ra thế giới, góp phần bổ sung tinh hoa văn hóa nhân loại
Đấu tranh chống lại những sản phẩm văn hóa không lành mạnh từ bênngoài xâm nhập vào Việt Nam Đồng thời phản bác kịp thời, hiệu quả nhữngluận điệu sai trái, xuyên tạc của các thế lực chống phá nhà nước thông quaviệc tuyên truyền không đúng sự thật về Việt Nam, về các lãnh tụ, danh nhâncủa đất nước, về lịch sử của dân tộc, về đất nước và con người Việt Nam
