Phê bình xã hội học và nguyễn huy thiệp

Nguyễn Huy Thiệp cũng là một hiện tượng luôn thu hút sự khám phá không ngừng của các nhà phê bình. Những tác phẩm của ông đã được đặt dưới nhiều góc độ nhìn nhận của kỷ nguyên hậu hiện đại như phân tâm học, lý thuyết tiếp nhận, xã hội học và gần đây nhất là phê bình sinh thái. Riêng nói về góc độ phê bình xã hội học qua hiện tượng truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp vẫn luôn gợi mở những chân trời mới để người tiếp nhận, phê bình khám phá. Bài viết dưới đây sẽ men theo một lối cũ nhưng không mòn, có nghĩa là sẽ dựa trên nền tảng của phê bình xã hội học để khảo sát truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp (được sưu tầm và in trên Nguyễn Huy Thiệp – Tác phẩm và dư luận – Tạp chí Sông Hương, NXB Trẻ) nhằm mang đến những cách nhìn mới mẻ.

PHÊ BÌNH XÃ HỘI HỌC Ở VIỆT NAM

VÀ HIỆN TƯỢNG TRUYỆN NGẮN

NGUYỄN HUY THIỆP

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 3

1 Một số vấn đề khái quát 4

1.1 Phê bình Xã hội học 4

1.2 Phê bình Xã hội học ở Việt Nam 4

1.3 Nguyễn Huy Thiệp và hiện tượng truyện ngắn 6

1.3.1 Tác giả Nguyễn Huy Thiệp 6

1.3.2 Hiện Tượng truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp 7

1.4 Một số tiêu điểm nghiên cứu truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp dưới góc nhìn Xã hội học 8

2 Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp duói góc nhìn xã hội học 9

2.1 Yếu tố xã hội tác động đến sáng tác truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp 9

2.2 Từ cấu trúc truyện ngắn đến tư tưởng nghệ thuật của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp 14

2.2.1 Cấu trúc thủ pháp nghệ thuật 14

2.2.2 Cấu trúc đa tầng nghĩa trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp 36

2.3 Hiệu ứng của truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp đối với công chúng 44

2.3.1 Những ý kiến phê phán, phản đối 45

2.3.2 Sự “cởi trói” trong cách tiếp nhận, đánh giá 47

3 Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp dưới góc nhìn xã hội học – Những thành tựu và hạn chế51 3.1 Thành tựu về việc xác lập và lý giải tương quan giữa xã hội và tác phẩm 51

3.2 Hạn chế về việc chỉ duy dùng hướng tiếp cận xã hội học với truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp 51

KẾT LUẬN 53

TÀI LIỆU THAM KHẢO 54

PHÊ BÌNH XÃ HỘI HỌC Ở VIỆT NAM

VÀ HIỆN TƯỢNG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN HUY THIỆP

đã có những ghi nhận chân thực, sinh động và đầy sáng tạo về xã hội và đờisống con người đương thời Một trong số những hiện tượng tiêu biểu, được nhắcđến và gây tranh luận nhiều nhất đó là Nguyễn Huy Thiệp với gia tài truyệnngắn của ông Đây là một cây bút trẻ, đầy tiềm lực và đã đứng trước không biết

bao nhiêu “thử thách của công luận” (theo cách nói của Hoàng Ngọc Hiến) Có

thể nói, Nguyễn Huy Thiệp đã nắm trọn từng phút giây trước sự đổi thay của xãhội làm cho con người trở nên lạc lõng, đánh mất chính mình Bên cạnh đó, họcũng luôn tra vấn, hoài nghi và soát xét lại lịch sử, về những thời đã qua để đitìm cái tôi nhân bản vốn có

Xét về lĩnh vực phê bình văn học, Nguyễn Huy Thiệp cũng là một hiệntượng luôn thu hút sự khám phá không ngừng của các nhà phê bình Những tácphẩm của ông đã được đặt dưới nhiều góc độ nhìn nhận của kỷ nguyên hậu hiệnđại như phân tâm học, lý thuyết tiếp nhận, xã hội học và gần đây nhất là phêbình sinh thái Riêng nói về góc độ phê bình xã hội học qua hiện tượng truyệnngắn Nguyễn Huy Thiệp vẫn luôn gợi mở những chân trời mới để người tiếpnhận, phê bình khám phá Bài viết dưới đây sẽ men theo một lối cũ nhưngkhông mòn, có nghĩa là sẽ dựa trên nền tảng của phê bình xã hội học để khảo sát

truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp (được sưu tầm và in trên Nguyễn Huy Thiệp – Tác phẩm và dư luận – Tạp chí Sông Hương, NXB Trẻ) nhằm mang đến những

cách nhìn mới mẻ

1 Một số vấn đề khái quát

1.1 Phê bình Xã hội học

Phê bình Xã hội học (Sociocruticism) Là một trường phái phê bình manhnha vào thế kỷ 19, hình thành và phát triển mạnh vào thế kỷ 20, phân nhánh vàdung hợp vào thế kỷ 21 Đây là trường phái phê bình khi tiếp cận sự kiện vănhọc, tập trung khảo sát những yếu tố xã hội có mặt trong văn bản Xác lập, miêu

tả, lý giải những tương quan giữa xã hội và tác phẩm văn học Ngoài ra, nó đềcao lý trí, chú ý con người xã hội và xem trọng mối quan hệ nhân quả giữa xãhội và văn học

Khái niệm “socio-critique” được Claude Duchet khai sinh năm 1971, khiông đề nghị một cách đọc lịch sử -xã hội về văn bản, ấy là “một thi học nghiêncứu về tính xã hội, gắn liền với một cách đọc trên góc độ hệ tư tưởng, chú ý sựđặc thù của văn bản” (C Duchet)

Phê bình Xã hội học hiện đại hiện nay có ba nhánh chính: (1) Xã hội học

về công việc sáng tạo (Lucien Goldmann); (2) Xã hội học về trường văn học(Pierre Bourdieu); (3) Xã hội học về tiếp nhận (Hans Robert Jauss)

Nhìn chung, phê bình Xã hội học là trường phái phê bình có lưu vực rộngnhất và giòng chảy dài nhất so với những trường phái phê bình khác Nếu phêbình xã hội học truyền thống nặng tính quy phạm và quyết định luận thì phêbình xã hội học hiện đại cởi mở hơn, đã làm mới lại lịch sử văn chương bằngmột kiếm tìm mở rộng, thông thái và nhạy cảm về phương diện xã hội Mặtkhác, nhờ những tìm tòi trên thực tế văn bản mà nó tiếp cận với ký hiệu học vănhọc và phân tâm học

1.2 Phê bình Xã hội học ở Việt Nam

Khuynh hướng phê bình xã hội học đã xuất hiện trong việc nhìn nhậnđánh giá các tác phẩm văn học, tính từ thời Hải Triều năm 1935, qua Đề cươngvăn hóa 1943, được phát triển và củng cố qua các cuộc tranh luận văn nghệ, cáccuộc đấu tranh tư tưởng chống nhóm Nhân văn Giai phẩm, chống chủ nghĩa xétlại hiện đại, nó cũng được khẳng định trong hàng loạt công trình phê bình củacác nhà phê binh nổi tiếng một thời Không chỉ các nhà phê bình, mà ngay cácnhà văn với nhau cũng phê bình theo một kiểu ấy

Đặc điểm của khuynh hướng phê bình xã hội học là vận dụng các nguyên

lí marxist như tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội, quan điểm giai cấp luận,

xem văn học là công cụ phục vụ chính trị cuộc đấu tranh giai cấp, đấu tranh ýthức hệ,

đối lập tư sản vô sản; địch/ta, tập thể/cá nhân, văn học là tuyên truyền, quan hệvăn học với hiện thực là phản ảnh, phương pháp sáng tác hiện thực xã hội chủnghĩa, nguyên tắc tính đang, nhà văn là chiến sĩ, phê bình là vũ khi đấu tranh.Mục đích phê bình phê bình xã hội học là lấy cần bút làm đòn xoay chế

độ, đánh giá tác phẩm chủ yếu theo nhu cầu, lợi hại đối với chế độ xã hội Ngoàicách nhìn thế giới lưỡng phân thành hai nửa thù địch nhau, còn có quy định củaquan niệm cách mạng bạo lực, nhằm lật đổ chế độ cũ, xây dựng chế độ mới, xâydựng nên chuyên chính vô sản do Lê- Nin để ra

Khuynh hướng phê bình này thích dùng bạo lực để đánh địch, tạo một thóiquen quy chụp, suy diễn để quy đối tượng phê bình vào kẻ thù của chế độ Hàngloạt nhà văn đã là nạn nhân của lối phê bình này mà những ai sống qua thời đỏđều còn nhớ như in, thiết nghĩ không cần phải nhắc lại

Sau thời Đổi mới tình hình đó đã có thay đổi đáng kể, văn học được xemnhư là sản phẩm của văn hóa, song lối phê bình suy diễn và chỉ một phần đượcnổi, phía bị phê bình không có quyền nói, đã thành nếp khó sửu vẫn còn lại maitrong đời sống văn chương Khuynh hướng phê bình xã hội học vẫn vẫn còn lairai trong đời sống văn chương Khuynh hướng phê bình xã hội học vẫn còn mộtphương diện quan trọng khác, ấy là xây dựng nền văn học mới xã hội chủ nghĩa,

nó có nghĩa vụ đánh giá, xếp hạng các tác phẩm kinh điển của nền văn học này,xây dựng hệ thống các quy phạm của nó Các tác giả Hồ Chí Minh, Tố Hữu,Trường Chinh, Hà Xuân Trường, Hoàng Trinh, Nguyễn Đình Thi, Nguyễn Khái,

Hồ Phương,… và rất nhiều tác gia kinh điển khác tạo nên diện mạo của giaiđoạn văn học mà sau đó được vinh danh hoặc vinh dự nhận các giải thưởng caoquý của nhà nước Cũng cần nói thêm rằng các tác giả được vinh danh nhiềungười do nhìn mặt mà trao giải chứ chưa phải trường hợp nào cũng có căn cứvào giá trị đích thực của tác phẩm, sự khập khiễng là khó tránh Nhiệm vụ thứ

ba của phê bình này là đánh giá lại di sản văn học dân tộc theo quan điểm xít, khẳng định các thành tựu, truyền thống đấu tranh đáng tự hào, phê phán cáctàn dư phong kiến, tư sản còn tác hại trong đời sống tinh thần Nhiệm vụ nàytrước Đổi mới về cơ bản là làm hỏng nhiều hiện tượng văn học có giá trị, maythay sau Đổi mới nhờ cố gắng của nhiều người đã dần dần sửa chùm, nói chungngày càng khắc phục được

mác-1.3 Nguyễn Huy Thiệp và hiện tượng truyện ngắn

1.3.1 Tác giả Nguyễn Huy Thiệp

Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp quê ở thôn Khương Hạ, xã Khương Đình,huyện Thanh Trì, Hà Nội Năm 20 tuổi, ông tốt nghiệp khoa Sử, Trường Đại học

Sư phạm Hà Nội và được điều lên dạy học ở Tây Bắc Năm 1980, ông chuyển

về công tác tại Bộ Giáo dục và Đào tạo, rồi Cục Bản đồ Năm 1992, ông rời cơquan nhà nước, trở thành người sáng tác tự do Ông viết những truyện ngắn đầu

tiên từ năm 21 tuổi (Một số truyện ngắn trong Những ngọn gió Hua Tát) Đến

năm 36 tuổi, khi những truyện ngắn đầu tiên của Nguyễn Huy Thiệp được intrên báo Văn nghệ năm 1986, ông đã trở thành một hiện tượng của văn học thời

kỳ Đổi mới Ông đã có hàng loạt truyện ngắn “gây sốc” như: Những ngọn gió Hua Tát, Những bài học nông thôn, Chút thoáng Xuân Hương, Kiếm sắc, Vàng lửa, Phẩm tiết Với giọng điệu khác lạ, ngôn ngữ, hình thức cách tân; đề tài

lịch sử, nông thôn mới mẻ, khác biệt; biểu đạt được những ý tưởng của thời đại,ông đã tạo ra một dấu ấn đặc biệt trong lịch sử văn học Việt Nam Khi đó, người

ta nhắc tới Nguyễn Huy Thiệp là một ông vua truyện ngắn, một hiện tượng

truyện ngắn độc đáo Tác phẩm nào của ông khi xuất hiện cũng gây ra nhữngtranh luận sôi nổi, gay gắt ở độc giả, những nghiên cứu trên nhiều khía cạnh,thậm chí đối lập nhau Nhiều nhà nghiên cứu còn cho rằng, một mình NguyễnHuy Thiệp không làm nên được diện mạo của nền văn học Việt Nam sau năm

1975, nhưng lại có thể đào xới lên nhiều vấn đề thuộc về bản chất văn học, tạonên sức bật khỏi ảnh hưởng của văn học trước năm 1975, từ đó đưa văn học đi

xa hơn, vững vàng hơn trên hành trình đổi mới và hòa nhập vào văn học thếgiới

Dẫu còn nhiều điều cần bàn luận, nghiên cứu nhưng Nguyễn Huy Thiệpđược coi là một tài năng thực sự, “là điều đáng mừng cho văn học ta”, một câybút bản lĩnh trong văn xuôi đổi mới Bằng chứng là sau 35 năm, người ta vẫntìm tòi, nghiên cứu, vẫn thấy truyện ngắn của ông cần được lý giải, phân tích.Với 50 truyện ngắn, 10 vở kịch, 4 tiểu thuyết, cùng nhiều tiểu luận, phê bìnhvăn học, một số sáng tác của ông đã được chuyển thể thành tác phẩm điện ảnh

và gây được ấn tượng sâu sắc với người xem Truyện ngắn của ông còn đượcdịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới (Anh, Pháp, Đức, Ý, ) Nguyễn Huy Thiệpđược trao Huân chương Văn học Nghệ thuật của Pháp (năm 2007), Giải thưởngPremio Nonino của Ý (năm 2008) Những thành tựu đó đã khẳng định vị trí củaông trên văn đàn thế giới Ngày 20/3/2021, nhà văn Nguyễn Huy Thiệp qua đời

để lại khoảng trống lớn cho văn đàn Việt Nam Chúng ta cùng nhìn lại những

đóng góp của ông với hai vấn đề được nghiên cứu nhiều nhất là đề tài lịch sử vànghệ thuật truyện ngắn.

1.3.2 Hiện tượng truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

Trên các Tuần báo Văn nghệ những năm 1987, 1988, truyện ngắn NguyễnHuy Thiệp xuất hiện và trở thành tiêu điểm thu hút rất nhiều sự chú ý của giớivăn nghệ lẫn nhà phê bình, độc giả đương thời Đây là một cây bút trẻ nhưngđầy tiềm năng và sẵn sàng đón nhận nhièu thách thức để tôi luyện cho ngồi bútcủa mình Sức viết cũng nhưng bút lực của nhà văn này khá khỏe khoắn Hàngloạt các truyện ngắn của ông được “trình làng” và để lại tiếng vang dữ dội.Ngay sau đó có rất nhiều bài nghiên cứu, phê bình bàn luận về truyện ngắn củaông với nhiều góc độ khác nhau

Truyện ngắn củ Nguyễn Huy Thiệp được chú ý nhiều nhất ở hai mảng đềtài lớn, đó là những truyện viết về lịch sử, danh nhân và truyện viết về đời sống,hiện trạng con người trong xã hội, hoặc đề tài đồng quê Riêng chuối truyệnngắn viết về đề tài về lịch sử, nhân vật lịch sử gây ra tranh cãi và được nghiêncứu nhiều nhất Có nhiều nhà văn viết về lịch sử như Nguyễn Xuân Khánh,Hoàng Quốc Hải, Nguyễn Quang Thân , tuy nhiên chỉ mỗi Nguyễn Huy Thiệpvới bộ ba truyện “Vàng lửa”, “Phẩm tiết”, “Kiếm sắc” được xem là sáng táckiểu truyện “giả lịch sử”, “phỏng lịch sử”, “nhại lịch sử”,… Dù mức độ đậmnhạt khác nhau nhưng nhìn chung hiện thực lịch sử chỉ là cái cớ để Nguyễn HuyThiệp sáng tạo nên những cốt truyện mới, những hoàn cảnh mới và những tínhcách nhân vật kiểu mới Nhà văn dẫn dắt độc giả đến với những số phận, sựkiện, tình tiết, không gian, thời gian khác lạ, không hề có trong chính sử, tạonên một hiện thực lịch sử khác Lịch sử văn học Việt Nam chưa từng có hiệntượng như vậy

Bên cạnh đó, những truyện viết về con người tời hậu chiến với nỗi bơ vơ,

lạc lỏng, tự đánh mất chính mình như trong “Tướng về hưu”, “Không có vua”,

“Sang sông”,… Trước tác động của đời sống mới đầy biến động, con người trởnên xa cách với bản thân, gia đình và xã hội, Họ tìm về con người bản năng vàđược nhà văn phản ánh chân thật qua những thói hư, tật xấu, những phẩm tínhcủa sự suy thoái đạo đức, nhân phẩm,… Tất cả đã lột tả được một bức tranh xãhội đầy chân thực và sinh động về một lát cắt xã hội Việt Nam thời kỳ đổi mới.Bên cạnh đề tài lịch sử, truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp còn đề cậpđến nhiều đề tài nông thôn và miền núi, thành thị Tác phẩm về đề tài này đã

được dựng thành phim như: Thương nhớ đồng quê, Những người thợ xẻ Tuy

nhiên, những nghiên cứu về đề tài này không có nhiều, không gay gắt như đề tàilịch sử

Sang những năm đầu thế kỷ XXI, các nhà nghiên cứu tập trung nhiều hơnvào nghệ thuật truyện ngắn của ông Nghệ thuật truyện ngắn Nguyễn HuyThiệp, Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp tiêu biểu nhất cho những cách tân văn họccuối thế

kỷ XX ở Việt Nam Những yếu tố mới trong nghệ thuật truyện ngắn của ông hếtsức phong phú và đa dạng, chẳng hạn như: nghệ thuật giễu nhại, phản cổ tích,phong cách phúng dụ, nghệ thuật Ba-rốc, chất thơ trong văn xuôi, ngôn ngữtruyện ngắn đặc sắc Khi chủ đề lịch sử đã có phần lắng xuống, người ta vẫnthấy sức nóng của Nguyễn Huy Thiệp bởi nghệ thuật truyện ngắn của ông vẫn làmảnh đất màu mỡ cần nhiều khai mở Bằng chứng là có rất nhiều nghiên cứu,

luận văn, luận án về vấn đề này như: Có nghệ thuật Ba rốc trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp hay không?

1.4 Một số tiêu điểm nghiên cứu truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

Thứ nhất, yếu tố xã hội tác động đến hành trình sáng tác của Nguyễn Huy

Thiệp Thông qua việc khảo sát môi trường xã hội và văn nghiệp của nhà văn đểnghiên cứu được những đặc tính xã hội, hoàn cảnh kinh tế - xã hội, hoàn cảnhthực tế của hoạt động sáng tác văn chương mà tác giả chịu ảnh hưởng

Thứ hai, từ cấu trúc tác phẩm của những truyện ngắn đến tư tưởng của nhà

văn Nguyễn Huy Thiệp Theo đó, tiến hành khảo sát những quan điểm nghệthuật của tác giả thể hiện trong các truyện ngắn thông qua hệ thống nhân vật vàcấu trúc nghệ thuật để làm nổi bật giá trị tư tưởng

Thứ ba, hiệu ứng của các truyện ngắn đến với công chúng Điều đó có

nghĩa là khảo sát về các định chế và hệ thống liên kết của nhà văn để làm rõmức độ các truyện ngắn được tiếp nhận trong hoàn cảnh cụ thể

Thứ tư, đánh giá những thành tựu và những hạn chế Thông qua hướng

tiếp cận xã hội học, nêu nhận xét về những điểm đặc sắc của tác phẩm và tàinăng của nhà văn Đồng thời chỉ ra những hạn chế của hướng nghiên cứu nàyđối với tác phẩm

Với những tiêu điểm nghiên cứu nêu trên, bài viết mong muốn đem lạimột góc nhìn mới, khách quan và toàn diện cho các truyện ngắn đặc sắc của nhàvăn tài năng của nền văn học sau 1975, Nguyễn Huy Thiệp

2 Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp duói góc nhìn xã hội học

2.1 Yếu tố xã hội tác động đến sáng tác truyện ngắn của Nguyễn Huy

Thiệp

Văn học Việt Nam sau 1975 là chặng đường chuyển tiếp nền văn học cáchmạng trong chiến tranh sang nền văn học của thời kỳ hậu chiến Sự thay đổi nàyđược thể hiện rõ ràng qua đề tài, nguồn cảm hứng, cũng như phong cách và quyluật vận động của văn học Từ năm 1986 trở đi, văn học đã chứng kiến nhữngbiến đổi đáng kể trên nhiều khía cạnh của đời sống văn hóa và tư tưởng ở ViệtNam Đây là thời kỳ mở trói, giúp cho giới nghệ sĩ tự do tìm kiếm và thể hiện sựsáng tạo của họ Đã có những đổi mới trong quan niệm nghệ thuật gắn với ýthức dân chủ, tự do của người nghệ sĩ; với vấn đề nhân bản khi xuất phát từ cácquan niệm đa chiều; và với tính phê phán do nhận thức rõ các hạn chế, tiêu cựccủa xã hội… Xuất hiện trong giai đoạn văn học này, Nguyễn Huy Thiệp đãkhẳng định được vai trò và vị trí của mình trong dòng mạch chung ấy Tác phẩmcủa ông thể hiện rõ quan niệm về con người, về văn hóa và về văn chương nghệthuật Song để có được những sáng tác gây chấn động dư luận, ngoài yếu tố cánhân, Nguyễn Huy Thiệp còn chịu ảnh hưởng sâu sắc của hiện thực đời sống xãhội lúc bấy giờ

Nguyễn Huy Thiệp sinh ngày 19 tháng 4 năm 1950 Thuở nhỏ ông cùnggia đình lưu lạc khắp nông thôn đồng bằng Bắc Bộ, từ Thái Nguyên qua PhúThọ, Vĩnh Phúc Năm 1960, gia đình chuyển về quê, định cư ở xóm Cò, làngKhương Hạ, Hà Nội Năm 1970, ông tốt nghiệp khoa sử Trường Đại học Sưphạm Hà Nội và lên dạy học tại Tây Bắc đến năm 1980 Năm 1980, ông chuyển

về làm việc tại Bộ Giáo dục và Đào tạo, sau đó, làm việc tại Công ty Kỹ thuật

trắc địa bản đồ, Cục Bản đồ cho đến khi về hưu Ông xuất hiện khá muộn trênvăn đàn Việt Nam

vói vài truyện ngắn đăng trên báo Văn nghệ năm 1986 Năm 1996, Tiểu Long

Nữ được coi là tiểu thuyết đầu tay, cuốn tiểu thuyết đầu tiên của ông được chínhthức xuất bản bởi Nhà xuất bản Công An Nhân Dân

Xuất thân là một nhà giáo, sau này trở thành một nhà văn sinh hoạt vănnghệ tại thủ đô, Nguyễn Huy Thiệp am hiểu khá rõ những đồng nghiệp nhà giáo

và nhà văn gần ông Do vậy, quan điểm của các nhân vật trí thức thường sắcsảo, nhận diện chân thực được hiện trạng đời sống, nhưng không nên đồng nhấtmọi quan điểm của nhân vật trí thức là quan điểm của tác giả bởi tính chất hưcấu và đối thoại đặc trưng của sáng tác ông Trong suốt giai đoạn tuổi trẻ củamình, Nguyễn Huy Thiệp đã đi nhiều nơi, làm nhiều nghề, từng lăn lóc nếm trảinhững đắng cay, vất vả của cuộc sống Ông nói: “Tôi dạy học, làm thợ mộc, thợ

nề, thợ gốm, buôn bán, mở nhà hàng…Cuộc sống “bách nghệ” ấy dạy cho tôinhiều điều và cho tôi nhiều hiểu biết hơn bất kỳ trường học nào” Phải chăngđiều đó chính là cội nguồn của một thế giới nhân vật đa dạng, một cái nhìn toàndiện vừa tinh tế trước những vấn đề phức tạp của cuộc sống?

Nguyễn Huy Thiệp thuộc thế hệ nhà văn không mảy may bị vướng mắcbởi cách nhìn sử thi, là cách nhìn mà các thứ thuộc về nhân dân ta, dân tộc ta, xãhội ta chỉ có thể có những điều hay, điều tốt, những nét xấu và dở có chăng chỉ

là ngẫu nhiên và nhất thời Trong tập truyện của ông, những nhân vật nhếchnhác, đốn mạt hầu hết là nhân vật lao động Họ là ngu dân, là công nhân, là giáoviên, là cán bộ nhà nước, là thợ thủ công, Nguyễn Huy Thiệp là một nhà vănxuất sắc của Việt Nam, ông thường viết về cuộc sống ngày hôm nay Cho dù đó

là câu chuyện cổ tích hay bất cứ đề tài nào Tác giả này không ngần ngại khámphá sự bê tha, nhếch nhác và thậm chí những khía cạnh đáng sợ và đáng kinhngạc của cuộc sống hiện tại Có những sự rùng rợn bởi tính quái đản củachúng Trong những sáng tác của mình Nguyễn Huy Thiệp không đi chệch rakhỏi những vấn đề liên quan đến con người

Tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp thường đưa người đọc vào một thế giới

đa dạng, phức tạp và thực tế Trong thế giới này, sự đan xen giữa các khía cạnhcủa cuộc sống, bao gồm tốt và xấu, thật và giả, đen và trắng, cao thượng và thấphèn, được tái hiện một cách chân thực Tác giả tạo ra những nhân vật đầy bí ẩn,

có những suy nghĩ, hành động và đời sống nội tâm phức tạp Những con ngườinày thường không dễ dàng đọc hiểu hoặc đánh giá, và điều này tạo ra sự hấpdẫn và thách thức cho độc giả khi tìm hiểu về họ Tác phẩm của Nguyễn HuyThiệp thể hiện một góc nhìn sâu sắc và thực tế về con người Thay vì chỉ đơngiản hình dung những nhân vật lý tưởng hoặc lý thuyết về cuộc sống, ông tập

10trung vào những khía cạnh phức tạp và thường xuyên đầy tranh chấp của conngười thực tế.

Nguyễn Huy Thiệp không chọn cách lý tưởng hóa con người trong tácphẩm của mình Thay vào đó, ông tập trung vào việc thể hiện những mặt tối vàthiếu đạo đức trong con người, như sự ích kỷ, tham lam, và dối trá Tâm lý nàyđang trở thành một nếp ăn sâu trong não trạng, tâm thuật của con người hiệnđại, có cơ sở trở thành một nét chủ đạo trong nhân cách của nó Chính cái tâm lýnày của con người đã có những ảnh hưởng lớn đến nội dung những truyện ngắncủa Nguyễn Huy Thiệp, biến tác phẩm của ông thành những bức tranh tương tácsâu sắc về bản chất đạo đức và xã hội

Những tác phẩm của ông làm chúng ta suy tư về đạo đức và nhân loạitrong một thế giới phức tạp đầy “cái trớ trêu”, thể hiện rằng việc phản ánh sựthật thô kệch và thúc đẩy sự suy tư xã hội là một trong những vai trò quan trọngcủa văn học Với sự mẫn cảm đặc biệt của một nhà văn có thực tài, ông đã thoát

ra ngoài những chuẩn mực đạo đức, luân lí thông thường để xác định diện mạothật của cuộc sống

Tâm lý vụ lợi và vụ lợi một cách khinh bạc là một phần của cuộc sống xãhội, và Nguyễn Huy Thiệp đã dùng nó để phản ánh sự thật xã hội Trong tácphẩm của ông, nhân vật thường đối mặt với cám dỗ và áp lực của lợi ích cánhân, và sự đốn mạt, hèn kém của họ thường được trình bày một cách trần trụi.Những tình huống liên quan đến tâm lý vụ lợi thường làm cho nhân vật trở nênphức tạp và đa chiều Họ có thể đối diện với cuộc đấu tranh tâm lý giữa lươngtâm và lợi ích cá nhân, và sự mâu thuẫn này thường tạo ra những nhân vật sốngđộng và đáng nhớ Tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp thường đặt ra các câu hỏi

về đạo đức và giá trị trong một xã hội mà tâm lý vụ lợi đang trỗi dậy Nhữngtình huống trong truyện thường đòi hỏi nhân vật và độc giả suy ngẫm về nhữngquyết định đạo đức và tình cảm Tâm lý vụ lợi thường đi kèm với sự bất công vàxâm phạm đến những người yếu đuối trong xã hội Nguyễn Huy Thiệp sử dụngtình huống này để phản ánh sự bất bình đẳng và bất lương xã hội Điều này đãlàm cho tác phẩm của ông trở nên đầy ý nghĩa và gợi thức độc giả suy ngẫm vềbản chất của con người và xã hội

Trong bối cảnh xã hội đang chuyển đổi mạnh mẽ, truyền thống và giá trịđạo đức truyền thống thường bị đặt ra dưới ánh sáng khác Truyện ngắn củaNguyễn Huy Thiệp thường đặt ra câu hỏi về giá trị và đạo đức trong một xã hộiđầy thách thức Với nền công nghiệp và kinh tế thị trường mở ra, sự cạnh tranh

và tâm lý vụ lợi trở nên trọng yếu Truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp thườngthể hiện sự hiện diện của những khía cạnh tiêu cực của thị trường, như thamlam, ích kỷ và áp lực về tiền bạc

Tâm linh, tín ngưỡng thường cung cấp nền tảng đạo đức và giá trị cho cáctác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp Điều này thể hiện qua việc ông đặt ra các tìnhhuống và nhân vật đối diện với những quyết định đạo đức và đánh giá đúng saidựa trên các giới hạn và giá trị tôn giáo Tôn giáo và tâm linh thường thể hiệnqua việc xây dựng các bối cảnh và không gian tâm linh trong các truyện của nhàvăn Trong những truyện ngắn của ông, tôn giáo thường được sử dụng để phảnánh sự tương tác giữa con người và tâm linh Các nhân vật có thể tìm kiếm sự

an ủi, cứu rỗi hoặc sự thúc đẩy từ tâm linh, và việc này thường có tác động lớnđến hành động và quyết định của họ Ông thường sáng tạo các truyền thuyết vàcâu chuyện dân gian mới hoặc tái hiện lại những truyền thuyết có thật trong tácphẩm của mình Điều này tạo ra một kết nối mạnh mẽ với văn hóa dân gian vàtạo ra một chiều sâu trong tác phẩm của ông Chúng đóng vai trò trong việc đặt

ra các vấn đề về đạo đức, giá trị và tâm linh trong cuộc sống và xã hội, và tạonên một khung cảnh sâu sắc cho các nhân vật và tình huống trong tác phẩm củaông Trong tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp, yếu tố huyền thoại xuất hiện vớitần số dày đặc giúp nhà văn thể hiện được tư tưởng nghệ thuật Hình tượng contrâu đen là nhân vật huyền thoại xuyên suốt các tác phẩm Đối với thôn quê ViệtNam, con trâu là hình ảnh đẹp và gần gũi, gắn bó với người nông dân NguyễnHuy Thiệp đã rất khéo léo khi lựa chọn hình ảnh con trâu với một truyền thuyếtrất đẹp để từ đó dẫn dắt người đọc đi vào những câu chuyện vừa huyền bí, vừatrần tục của cuộc đời Mở đầu truyện ngắn là hình ảnh dòng sông chảy qua bếnCốc Dòng sông đẹp một cách mơ màng và buồn cô liêu, nó mải miết trôi đitrong im lặng như chẳng hề biết đến xung quanh đang diễn ra những gì Chính

dòng sông này là nơi xuất phát truyền thuyết về con trâu đen: “Con trâu đen thường xuất hiện lúc nửa đêm, nó ở đáy sông lao lên mặt nước, toàn thân bóng nhẫy, đôi sừng vút cao, mõm thở phì phò, con trâu đen phi trên mặt nước, mồm thở phì phì, con trâu phi trên mặt nước như phi trên cạn Nước dãi của nó tựa trứng cá, nếu ai may mắn hớp được sẽ có sức lực phi thường, bơi lặn dưới nước giỏi như tôm cá” Con trâu trong truyện dân gian và con trâu trong truyền thuyết

của Nguyễn Huy Thiệp có điểm khác biệt: con sống ở biển, con sống ở sông.Con truyền sức mạnh qua sợi lông, con truyền sức mạnh qua nước dãi như trứng

cá Nhưng chúng ta đều là những con vật huyền bí có khả năng đem đến sứcmạnh kì diệu cho người khác

So với đồng bào miền xuôi và những nơi Nguyễn Huy Thiệp đã từng sống,từng đi qua, vùng Tây Bắc là một cộng đồng các dân tộc ít người nơi đây sốnggần với đời sống tín ngưỡng – tâm linh hơn Ấy là bởi cuộc sống vật chất của họcòn nhiều gian khó, đời sống tinh thần cũng thiếu thốn Môi trường đó sẽ tạo

điều kiện để tôn giáo và nếp tư duy tôn giáo phát huy Từ đây có thể giả thuyếtrằng

ông đã dựa trên những truyền thuyết có thật, nhưng đồng thời có thể khẳng định

rằng yếu tố dân gian trong truyện của ông mang tính tác giả rất cao “Chắc nhiều người còn nhớ trận bão mùa hè năm 1956 Trận bão ấy, ở bãi nổi trên sông Cái, sét đánh cụt ngọn cây muỗm đại thụ Không biết ai nó trong thấy có đôi giao long quấn chặt lấy nhau vẫy vùng làm đục cả một khúc sông Tạnh mưa, dưới gốc cây muỗm, có một đứa bé mới sinh đang nằm Đứa bé ấy là con thủy thần để lại Dân trong vùng gọi đứa bé ấy là Mẹ Cả” Tràn ngập “Con gái

thủy thần” là không khí huyền ảo, từ nhân vật Mẹ Cả- con gái thủy thần, đếnhình ảnh dòng sông với trận bão ở bãi Nổi trên sông Cái ở ngay đầu truyện.Không gian gia đình và tôn giáo trong cuộc sống hàng ngày của NguyễnHuy Thiệp đã tạo ra một phong cách đặc trưng trong sáng tác của ông Ông nội

và cha mẹ Nguyễn Huy Thiệp là những người theo Đạo Phật Hẳn là bản thânnhà văn từ nhỏ đã được sống trong không khí huyền diệu, thiêng liêng của tôngiáo; hoặc ít nhất cũng có được những phút giây đối diện lòng mình với thế giớitâm linh, được thấy ở Phật giáo khả năng cứu rỗi tâm hồn, làm dịu bớt nhữngmuộn phiền, trắc trở từ sự thăng trầm trong cuộc sống Hơn thế nữa, ngay chínhtrong cuộc sống thường nhật của ông cũng mang không khí Tôn giáo Thật khó

có thể tưởng tượng được là Nguyễn Huy Thiệp lại sống trong một ngôi nhà giản

dị, yên tĩnh; gian nhà thờ rộng hơn một phòng khách; một khu vườn rộng đầycây và hoa; một bức tượng phật rất lớn, trầm mặc và trang nghiêm ngự trongvườn Không gian gia đình mà nhà văn đang sống thật khó tìm thấy giữa lòng

Hà Nội đầy náo nhiệt này Và chính điều này đã làm cho các truyền thuyết trongsáng tác của ông trở nên rất đặc trưng Nó được xem như là một trong những nétphong cách trong toàn bộ sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp

Nhận thức sâu sắc về tính đa dạng và phức tạp của con người là một trongnhững đặc điểm quan trọng trong tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp Trong tácphẩm của Nguyễn Huy Thiệp, không có người hoàn toàn tốt hoặc hoàn toànxấu Thay vào đó, nhân vật thường có cả hai khía cạnh này Họ có thể thể hiệnnhững đức tính tốt đẹp và hành động cao cả trong một tình huống, nhưng cũng

có thể tỏ ra xấu xa và ích kỷ trong tình huống khác Tương tự, mỗi nhân vật cókhả năng thể hiện cả hai khía cạnh của tính cách này Họ có thể có lòng tử tế vàlàm điều thiện cho người khác, nhưng cũng có thể dẫn dắt bản thân vào nhữnghành vi độc ác và thâm độc Trong sáng tạo của Nguyễn Huy Thiệp, nhân vậtkhông bao giờ được định đoạt bởi một tầm nhìn hoàn toàn cao cả hoặc thấp hèn

Họ có thể đối mặt với những tình huống đòi hỏi sự cao cả và hy sinh, nhưngcũng có thể rơi vào những tình thế đáng xấu hổ và hèn mọn Cuộc sống của

nhân vật không bao giờ đơn giản Họ có thể trải qua niềm vui và hạnh phúc,nhưng cũng có thể đối mặt

với nỗi đau khổ và sự thất bại Tất cả những điểm này tạo ra sự đa dạng và độcđáo trong tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp, thách thức độc giả suy ngẫm về bảnchất phức tạp của con người và khả năng chọn lựa giữa cái tốt và cái xấu, cáithiện và cái ác.

Trong sự sáng tạo văn học của Nguyễn Huy Thiệp, không thể phủ nhận sựảnh hưởng đáng kể của các yếu tố xã hội Phong cách và nội dung của nhữngtác phẩm ngắn của ông đặc trưng và đầy phức tạp, và chúng phản ánh rất rõnhững yếu tố xã hội đang tồn tại trong thời đại ông sống và viết Phong cách vànội dung của truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp là kết quả của sự phản ánh vàkhám phá sâu sắc về thế giới xã hội và nhân văn trong thời đại ông sống Sự đadạng và đa chiều của các yếu tố xã hội đã tạo nên những tác phẩm đầy sức mạnh

và ý nghĩa trong văn học Việt Nam

2.2 Từ cấu trúc truyện ngắn đến tư tưởng nghệ thuật của nhà văn

Nguyễn Huy Thiệp

Phê bình xã hội học chú ý đến mối quan hệ nhân quả giữa văn học và xãhội, đồng thời đưa ra quan niệm về mối quan hệ giữa cấu trúc thẩm mĩ của tácphẩm văn học và cấu trúc xã hội Do đó, nghiên cứu hiện tượng truyện ngắnNguyễn Huy Thiệp cần chú ý đến cấu trúc thủ pháp trong các tác phẩm của nhàvăn để từ đó có thể xác lập các cấu trúc ý nghĩa và phát hiện tư tưởng nghệ thuậtcủa nhà văn Theo nhà nghiên cứu văn học Nguyễn Đăng Mạnh trong cuốn

“Con đường đi vào thế giới nghệ thuật của nhà văn”, ông định nghĩa tư tưởng nghệ thuật: “là một hình thái đặc thù của người nghệ sĩ: nhận thức bằng “toàn

bộ con người tinh thần với tất cả nội dung phong phú và tính tổng thể toàn vẹn của nó” Hình thái nhận thức này đòi hỏi người nghệ sĩ phải huy động mọi năng lực tinh thần của mình, gồm cả lí trí, tình cảm, cảm xúc Và hình thái nhận thức này thấm nhuần lí tưởng thẩm mĩ của nhà văn” Ông cũng cho rằng:

“Hình tượng nghệ thuật là căn cứ duy nhất để nhà nghiên cứu có thể tóm bắt được tư tưởng nghệ thuật của ông ta” Do vậy, để hiểu tư tưởng nghệ thuật của

nhà văn Nguyễn Huy Thiệp, cần tìm hiểu từ nội hàm tác phẩm, đó là cấu trúcthủ pháp trong truyện ngắn của nhà văn

2.2.1 Cấu trúc thủ pháp nghệ thuật

2.2.1.1 Kết cấu cốt truyện

Theo TS Phạm Ngọc Hiền: “kết cấu là sự sắp xếp, phân bố các thành phần hình thức trong tác phẩm sao cho đạt hiệu quả thẩm mĩ cao”, “Kết cấu

tác phẩm có những chức năng sau: 1 Biểu đạt tư tưởng tác phẩm, tác giả (thể hiện rõ nhất

qua cách kết thúc tác phẩm); 2 Góp phần vào việc xây dựng nhân vật …” Như

vậy tìm hiểu kết cấu, đặc biệt là kết cấu cốt truyện sẽ có ý nghĩa quan trọngtrong việc hiểu tư tưởng của nhà văn

Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp thường phức tạp, không tuân theo những

mô hình truyền thống Có ý kiến cho rằng: Trong truyện ngắn Nguyễn Huy

Thiệp “dường như còn rất ít bóng dáng chặt chẽ, khuôn mẫu của truyện ngắn

cổ điển… nó có kết cấu tiểu thuyết, nó lỏng lẻo như chính cái lỏng lẻo của cuộc sống”.

Trước hết, về cách mở đầu tác phẩm, dù kết cấu truyện không theo môhình truyền thống nhưng Nguyễn Huy Thiệp lại mở đầu theo lối truyền thống.Lối mở đầu này gần giống như các truyện dân gian (truyện cổ tích, truyềnthuyết, ngụ ngôn…) Có nghĩa là nhà văn sẽ giới thiệu những nét chung nhất vềcác nhân vật có mặt trong truyện Cách giới thiệu này thường ngắn gọn, súc tích

nhưng mang tính khái quát cao Ví dụ: Trong truyện ngắn Sang sông, tác giả

mở đầu: “Sang đò có một nhà sư, một nhà thơ, một nhà giáo, một tên cướp, hai tên buôn đồ cổ, hai mẹ con, một cặp tình nhân và chị lái đò.” Chỉ bằng một

câu văn, tác giả đã liệt kê hết tất cả nhân vật có mặt trong truyện Người đọc

dễ dàng bao quát hết nhân vật khi bắt đầu tiếp cận tác phẩm Hay: “Nửa đầu thế kỷ trước, ở Kẻ Noi, huyện Từ Liêm có ông Phạm Ngọc Liên là bậc đại phú Ông Liên xây nhà trên miếng đất đầu làng Miếng đất này bằng phẳng, rộng ba sào hai thước.” (Giọt máu); “Cha tôi tên Thuấn, con trưởng họ Nguyễn Trong làng, họ Nguyễn là họ lớn, số lượng trai đinh có lẽ chỉ thua họ

Vũ Ông nội tôi trước kia học Nho, sau về dạy học Ông nội tôi có hai vợ Bà cả sinh được cha tôi ít ngày thì mất, vì vậy ông nội tôi phải tục huyền Bà hai làm nghề nhuộm vải…” (Tướng về hưu) Đây cũng là cách Nguyễn Huy Thiệp giới

thiệu về các nhân vật của mình:

“Trong số người gần gũi với thế tổ Nguyễn Phúc Ánh những năm mưu phục lại cơ đồ nhà Nguyễn có một hào kiệt mà không sử sách nào nhắc đến Người đó là Đặng Phú Lân.

Lân quê ở Hưng Hóa, cha là Đặng phú Bình, trước là thuộc tướng của Trịnh Bồng” (Kiếm sắc).

“Ngô Thị Vinh Hoa là con thứ mười của Ngô Khải Khải là hậu duệ của Chương Khánh Công Ngô Từ, người đã sinh ra bà Ngô Thị Ngọc Dao, mẹ vua

Lê Thánh Tông” (Phẩm tiết).

“Năm 17 tuổi, sau khi học xong trung học, tôi về nghỉ hè ở nhà một người bạn học cùng lớp tên là Lâm ở xóm Nhài, thôn Thạch Đào, tỉnh N” (Những bài

học nông thôn)

Với cách mở đầu truyện và cách giới thiệu nhân vật như thế, Nguyễn HuyThiệp đã dẫn dắt người đọc vào cảm giác được nghe những câu chuyện có thật,nhân vật có thật, tồn tại thật trong đời sống.

Đi vào cốt truyện, Nguyễn Huy Thiệp thường xây dựng diễn biến cốttruyện theo dòng thời gian tuyến tính, có rất ít sự xáo trộn về mặt kết cấu trong

tác phẩm “Tướng về hưu” lần lượt kể chuyện về cha, từ khi cha còn nhỏ, đến khi cha đi bộ đội, về lấy vợ, rồi về hưu,… cho đến khi cha qua đời “Những bài học nông thôn” lần lượt kể về những ngày “tôi” về nghỉ hè ở nhà một người

bạn, đón nhận “những bài học nông thôn” cho đến khi phải rời xa vùng quê ấy.Hay “Kiếm sắc” là câu chuyện về Đặng Phú Lân cho đến khi Lân qua đời…Diễn biến truyện như thế khiến người đọc liên tưởng đến những câu chuyện dângian, gợi lên tính chân thực về sự việc, chuyện gì có trước kể trước, tự nhiên,đơn giản, khách quan, không có sự sắp xếp, nhào nặn của tác giả

Tuy nhiên, đọc truyện Nguyễn Huy Thiệp, người đọc khá vất vả để tìmchủ để của văn bản Nhà văn cố tình tạo ra một kết cấu phức tạp với cách xâydựng cốt truyện lắp ghép liên văn bản, gồm những mảng sự kiện có tính chất

tương đối độc lập: Con gái thủy thần, Kiếm sắc, Thương nhớ đồng quê, Huyền thoại phố phường, Những ngọn gió Hua Tát, … có tác dụng “hình thức hóa” sự

phồn tạp, hỗn loạn của hiện thực đời sống Kiểu kết cấu phân mảnh như vậycũng thể hiện quan niệm của nhà văn về hiện thực Đó là một hiện thực khôngtoàn vẹn, một hiện thực rời rạc, đổ vỡ, rạn nứt, một cuộc sống đang tan rã dầndần, một cuộc sống không dễ tìm mối tương giao, liên kết Trong những tácphẩm này, Nguyễn Huy Thiệp đã tạo nên sự gắn kết, thống nhất với nhau giữacác truyện nhỏ bằng những mối liên hệ đặc biệt, đó là không gian nghệ thuật

chung, nhân vật chung, hệ chủ đề chung … Những ngọn gió Hua Tát gồm mười

câu chuyện nhỏ kể về những con người, những sự việc xảy ra trong một bản nhỏ

có tên là Hua Tát Đây là nơi ở của người Thái Đen miền núi Tây Bắc với

không khí huyền thoại bao phủ đậm đặc, nơi mà “Những người sống trong chuyện cổ bây giờ đều không còn nữa… họ đã biến thành đất bụi và tro than cả Tuy vậy, linh hồn của họ vẫn bay thấp thoáng trên các khau cút nhà sàn Như những ngọn gió” Chùm truyện Chút thoáng Xuân Hương gồm ba truyện nhỏ.

Sự xuất hiện lặp lại hình ảnh Xuân Hương dưới nhiều góc độ: bảng lảng cổ tích(Truyện thứ nhất), đứng ngoài “tầm với” (Truyện thứ hai) hay gần gụi đờithường (Truyện thứ ba), nhưng tất cả đã làm nên một hình tượng Hồ XuânHương biểu trưng cho cái đẹp Từ đó tác giả đem đến cho người đọc một cáchnhìn, một cách cảm mới về một nữ sĩ tài hoa vốn tạo ra rất nhiều giai thoại trongthời trung đại

Hay như với “Tướng về hưu” là kiểu kết cấu phân mảnh kết hợp lắp ghép

tạo nên chuỗi các sự việc có quan hệ với nhau để thể hiện ý đồ của tác giả Toàn

bộ câu chuyện là chuỗi những con số từ I, II, III, cho đến XV Mỗi đoạn đượcđánh số như một mảnh khối, sắp đặt liên tiếp tạo thành một chuỗi với sợi dâyliên kết là lời kể của nhân vật “tôi” Tôi giới thiệu về gia đình, tôi kể về tướngThuấn, chuyện tướng Thuấn về hưu, những chuyện sinh hoạt, quan hệ gia đìnhkhi tướng Thuấn ở nhà, chuyện bà mẹ chết rồi tướng Thuấn chết Cuối cùngnhịp sống gia đình lại trở về như trước Chính kết cấu phân mảnh này tạo nên độnén cho tác phẩm, nó gợi ra nhiều tầng ý nghĩa Mỗi đoạn truyện giống như mộtchương tiểu thuyết, khơi gợi những giá trị, ý nghĩa khác nhau Đó là bức tranhhiện thực đời sống muôn màu, muôn vẻ, nhiều giá trị bị đảo lộn; sự cô độc củangười lính sau cuộc chiến, sự thực dụng của con người khi bước vào cuộc sốngmới… Tất cả những điều đó tạo nên những suy nghĩ, cảm nhận khác nhau nơingười đọc, nhà văn giống như người thư kí trung thành, chỉ ghi chép, khôngđịnh hướng, không phẩm bình, thậm chí dường như anh hoàn toàn vô thức trongsáng tác, chỉ đuổi theo ngòi bút mà không hề có chủ ý riêng

Theo Phạm Ngọc Hiền: “Cách kết thúc tác phẩm có tác dụng tạo dư âm, góp phần thể hiện tư tưởng tác phẩm Nhà văn có thể thờ ơ với phần mở đầu nhưng không thể coi thường phần kết thúc” Bởi vậy, Nguyễn Huy Thiệp thường

tạo ra những kết thúc mở, đa nghĩa hoặc bỏ lửng Trong truyện “Vàng lửa”,Nguyễn Huy Thiệp đưa ra ba lựa chọn kết thúc cho người đọc: 1 Vua Gia Long

cử Phăng khai thác mỏ vàng rồi đầu độc Phăng 2 Phăng mang được vàng vềkinh, được Gia Long ban thưởng và cho hồi hương 3 Lính triều đình giết hếtđoàn người tìm vàng, rồi vua cho khai thác mỏ vàng Cách kết thúc truyện nhưvậy tạo nên kết cấu truyện không có hồi kết Nguyễn Huy Thiệp đã không tuỳtiện giải quyết các vấn đề bộn bề, phức tạp của cuộc sống theo ý tưởng chủ quancủa mình, ngược lại ông để cho người đọc tự do hình dung, phán đoán, suy luận.Người đọc với những tầm đón nhận khác nhau sẽ chọn cho mình một cách kếtthúc riêng Đây cũng là cách thức mà Nguyễn Huy Thiệp tạo ra để vẫy gọingười đọc cùng tham gia vào quá trình đồng sáng tạo nghệ thuật với mình Vàcũng chính khi đó, người đọc có dịp chiêm nghiệm cũng như thấm thía hơn về ýnghĩa của cuộc sống cũng như ý nghĩa của sự sống, sự tồn tại của chính bảnthân mình

Trong Kiếm sắc, nhân vật Lân đã bị Nguyễn Phúc Ánh xử chém bằng

thanh kiếm thần Tuy nhiên, tác giả lại viết thêm một đoạn, kể về giai thoạiĐặng Phú Lân và Ngô Thị Vinh Hoa trốn vua Gia Long lên Đà Bắc, giờ vẫn còncon cháu sống trên vùng ấy Có thể thấy đây là cách kết thúc khá quen thuộc

trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp Để có kết thúc mở, Nguyễn Huy Thiệpthường dùng

những yếu tố mang tính hư cấu, mang đậm chất huyền thoại hoặc những lời đồn

không đáng tin cậy Ta có thể bắt gặp điều này trong các truyện: Chảy đi sông ơi; Con gái thủy thần, Phẩm tiết…

Bên cạnh cách kết cấu theo hình thức phân mảnh với kết thúc mở thìtruyện của Nguyễn Huy Thiệp còn được trình bày theo hình thức kết cấu truyện

lồng trong truyện “Cún” là một ví dụ Truyện mở đầu bằng phần Gây chuyện,

kể về nhà nghiên cứu văn học K, sau đó mở ra một câu chuyện khác – chuyện

về Cún do “tôi” sáng tác Kết chuyện trở lại chuyện của K, ở đó “Cún” là một

“hiện thực” khác Như vậy tác phẩm có hai câu chuyện được lồng vào nhau

Câu chuyện của “tôi” và K liên quan đến Cún “to béo mặc áo the đen, cổ hồ cứng, có hàng rua đen xén gọn nhìn tôi mỉm cười” và câu chuyện về Cún tật nguyền do nhà văn sáng tác “Kiếm sắc” cũng có thể coi là tác phẩm được xây

dựng theo kết cấu tương tự Phần chính của văn bản kể về Đặng Phú Lân qua lời

kể của người kể giấu mặt Đoạn kết mở ra một câu chuyện khác – câu chuyệntác giả gặp ông Quách Ngọc Minh với thông tin về Đặng Phú Lân trốn thoát lênmiền núi Hình thức kết cấu này cũng gặp trong các truyện ngắn khác như:Vàng lửa, Phẩm tiết… Cách kết cấu như vậy tạo nên nhiều tầng bậc ý nghĩa chotác phẩm, làm thành bức tranh cuộc sống đa dạng, nhiều vấn đề, nhiều ý nghĩa

2.2.1.2 Điểm nhìn trần thuật

Trong các truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp, điều hấp dẫn người đọcđồng thời bộc lộ tư tưởng của nhà văn, ngoài hình thức kết cấu còn ở điểm nhìntrần thuật của tác phẩm

Điểm nhìn trần thuật vừa là phương thức tổ chức văn bản, vừa là cách đểnhà văn thể hiện quan điểm, tư tưởng nghệ thuật Sự khai thác điểm nhìn thểhiện khả năng xử lý mối quan hệ giữa người kể chuyện với đối tượng kể, qua đóbộc lộ cái nhìn nghệ thuật của nhà văn

Trong nhiều truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp, người kể chuyện đượcđặt ở ngoài câu chuyện Đó là kiểu người kể giấu mặt, ở ngôi thứ ba Dưới cáinhìn của người kể giấu mặt, các sự kiện, sự việc diễn ra tự nhiên, khách quan,

đa dạng Đây là mô hình tự sự có từ truyền thống Truyện ngắn Nguyễn HuyThiệp, hiển nhiên không đoạn tuyệt với truyền thống Song, với sự sáng tạonhiều mặt của nhà văn, sự khai thác đời sống vẫn được thực hiện phong phúngay ở kiểu lựa chọn này

Đây là hình thức kể chuyện được Nguyễn Huy Thiệp vận dụng trong các

tác phẩm như: Không có vua, Giọt máu, Thương cả cho đời bạc, Những ngọn

gió Hua Tát Trong tác phẩm, người kể giấu mặt lạnh lùng tường thuật, tái

hiện

hàng loạt các sự kiện, sự việc, nhân vật mà không có lời bình luận, ngợi ca nào.Nếu trong phóng sự, người kể có thể thêm vào những bình phẩm, đánh giá hoặcthể hiện quan điểm của mình về các sự việc, sự kiện, nhân vật thì truyện củaNguyễn Huy Thiệp đơn thuần chỉ là những ghi chép lạnh lùng, không thái độ,

biểu cảm Nếu Không có vua được ví như một thước phim cận cảnh, sự kiện

hỗn độn, cõi đời ngổn ngang, con người méo mó, nhếch nhác, đáng thương thì

Giọt máu lại là sự “lắp ghép” phóng túng những mảnh đời, mảnh người trong kiếp nhân sinh thác loạn Thương cả cho đời bạc có một thời gian của chuyện

xa hơn nhưng câu chuyện vẫn được hiện tại hoá nhờ tính liên tục của sự

kiện Trong Những ngọn gió Hua Tát, chủ thể kể đứng ngoài chuyện, không

can thiệp, mổ xẻ, phân tích nhân vật Do vậy, dù có một khoảng cách rất xa vớinhân vật, bạn đọc vẫn bị cuốn vào những điều mình quan tâm một cách tựnhiên

Có thể nói, những tìm tòi sáng tạo ở kiểu lựa chọn trạng huống kể chuyện

có từ truyền thống này đã mang lại cho truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp nhữngkhả năng khai thác nghệ thuật riêng với đời sống Sự phi tâm hoá của tổ chứctrần thuật một mặt giúp nhà văn mở rộng ngưỡng cửa sáng tạo, khơi sâu hiệnthực tâm tư, góp phần vào việc khắc phục những “giới hạn” của tự sự truyềnthống; một mặt khác đó còn là hệ quả của sự đề kháng của nhà văn đối với sự ápđặt của cái chính thống, một biểu hiện của tinh thần nhân văn hậu hiện đại

Bên cạnh đó, nhiều tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp đều xây dựng điểmnhìn trần thuật là người kể xưng “tôi” Đó có thể là tác giả hoặc tác giả đóng vainhân vật để kể diễn biến chính của tác phẩm Đây là điểm nhìn trần thuật ở ngôithứ nhất, người kể được đặt trong chính các sự kiện, tình tiết với tâm thế củangười trong cuộc Và đấy cũng là lúc nhà văn có nhu cầu bộc bạch thế giới nộicảm, hay các sự kiện tâm tư của mỗi chủ thể phong phú hơn và trực tiếp hơn

Trong “Tướng về hưu”, người kể chuyện là nhân vật “tôi” – Thuần, con trai tướng Thuấn: “Cha tôi tên là Thuấn”; “khi lớn lên, tôi chăng biết gì về cha mình cả Tôi chắc mẹ tôi hiểu về cha tôi cũng ít”, “tôi đi làm, lấy vợ, sinh con”,

“ tôi là con một, tôi đã chịu ơn cha tôi về đủ mọi mặt Tôi được học hành, được

du ngoại Cả những cơ sở vật chất gia đình cũng do cha tôi lo liệu”, “tôi ba mươi bẩy tuổi, là kỹ sư, làm việc ở Viện Vật lý Thủy, vợ tôi, là bác sĩ, làm việc

ở bệnh viện sản Chúng tôi có hai con gái, đứa mười bốn, đứa mười hai Mẹ tôi lẫn lộn, suốt ngày chỉ ngồi một chỗ”, “Còn tôi, hình như tôi khá cổ hủ, đầy bất trắc và thô vụng”… Điểm nhìn này làm cho câu chuyện thực tế, tin cậy, bởi

Thuần chính là người trong gia đình, là máu mủ ruột rà của tướng Thuấn Tuynhiên Thuần lại không hiểu nhiều về cha mình, hoàn toàn thờ ơ như một người

xa lạ vô tình biết về gia đình tướng Thuấn Chính điều này gợi cho người đọc

về mối quan hệ rạn nứt

Trong “Kiếm sắc”, tưởng như điểm nhìn trần thuật được trao cho người

kể giấu mặt để tạo niềm tin và mang tính định hướng cho người đọc Nhưng

không, cuối truyện tác giả lại để “tôi” xuất hiện: “Tôi, người viết truyện này, gần đây lên Đà Bắc, đến Tu Lý ở trong nhà một người Mường…” Ở đây, “tôi”

là nhà văn đã dẫn dắt người đọc đi từ huyền thoại này đến một huyền thoạikhác Huyền thoại về Đặng Phú Lân bị xử chém bằng chính thanh kiếm báu củamình và huyền thoại về Đặng Phú Lân trốn thoát lên miền núi, có vợ, sinh con.Dưới cái nhìn của “tôi”, câu chuyện hiện lên vừa chân thực vừa huyền hoặc, ở

đó những gì tôi biết về Đặng Phú Lân hoàn toàn đáng tin cậy Nội dung kể cònđược xác thực bằng rất nhiều thông tin logic trong câu chuyện Tuy nhiên nộidung tôi kể cuối cùng lại bị phủ định hoàn toàn qua câu chuyện “tôi” gặp ôngQuách Ngọc Minh Điều đó khiến người đọc nghi ngờ về tính xác tín của thôngtin và mở ra nhiều hướng liên tưởng khác nhau

Bên cạnh điểm nhìn là người kể chuyện xưng “tôi”, trong hầu hết các tácphẩm của Nguyễn Huy Thiệp đều được phản ánh sinh động qua nhiều điểmnhìn khác nhau của các nhân vật Ấn tượng nhất có lẽ phải kể đến điểm nhìntrần thuật trong “Vàng lửa” Đầu tiên là điểm nhìn của “Tôi”, người viết truyện

“Về Hà Nội, tôi viết truyện ngắn này Khi viết, tôi có tự ý thay đổi một vài chi tiết phụ và sắp xếp, chỉnh lí lại các tư liệu để hợp với việc kể chuyện” Tiếp theo

là điểm nhìn của Phăng qua bút kí của anh ta Dưới mắt Phăng: “Nhà vua là một khối cô đơn khổng lồ Ông đóng trò rất giỏi trong triều đình…”, còn Nguyễn Du

là “một người nhỏ bé, mặt nhàu nát vì đau khổ…” Sau đó là hồi kí của người

Bồ Đào Nha dưới điểm nhìn của anh này: Phơ-răng-xoa Pơ-ri-ê “là một người rất tàn bạo, được vua Gia Long tin cậy…” Cuối cùng lại là điểm nhìn của “tôi”

với ba đoạn kết cho người đọc lựa chọn Sự đan xen các điểm nhìn này khiếnngười đọc rơi vào trạng thái hồ nghi, và cần tự đoán định xem điểm nhìn nàođáng tin cậy, từ đó tự rút ra những thông điệp, ý nghĩa hoặc đánh giá, nhận xét

về các nhân vật theo trải nghiệm của bản thân Cách xây dựng điểm nhìn nhưvậy đã phản ánh chân thực hiện thực cuộc sống Cuộc sống luôn đa dạng, nhiềuchiều, luôn có những đánh giá cùng chiều hoặc ngược chiều, luôn có cái nhìnkhác nhau về cùng một sự việc, hiện tượng, con người

Sự đan xen các điểm nhìn trần thuật như vậy trở thành điểm độc đáo, ấntượng trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp Điều đó khiến chân dung các nhân

vật trở nên hoàn thiện hơn, khách quan hơn Qua điểm nhìn của người kểchuyện cũng như của các nhân vật, tính cách, nhân cách các nhân vật hiện lên rõràng, chân thực; các sự việc được soi chiếu từ nhiều góc độ khác nhau trở nên

đa dạng, nhiều giá trị, ý nghĩa; bản thân nhân vật kể chuyện cũng tự bộc lộ tínhcách, phẩm chất qua cách nhìn nhận, đánh giá về các nhân vật khác Và, trong

sự tìm tòi, sáng tạo không ngừng của nhà văn, những khám phá, thể hiện đờisống ngày càng được thực hiện phong phú hơn ở những chân trời mới

2.2.1.3 Ngôn ngữ và giọng điệu

Về ngôn ngữ truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp Trong văn xuôi, bước đổi

thay của ngôn ngữ lúc đầu gắn với nhu cầu “được nói thật” Ngôn ngữ văn xuôibắt đầu bớt đi vẻ trang trọng mà gần gũi với đời thường, chân thật trong giọngđiệu, thô nhám trong từ ngữ Sự xuất hiện của Nguyễn Huy Thiệp đã chứngmình điều đó Nguyễn Huy Thiệp đã tạo ra tiếng vang xa cho ngôn ngữ văn học.Ngôn ngữ hàm súc, câu văn ngắn gọn Ngôn ngữ ông dùng không theo lối cũthưa gửi, khách sáo với nhiều nghi thức kiểu cách Qua cách dùng ngôn ngữ, tathấy sự tự do dân chủ trong chính nhân vật ông tạo nên Lối văn đó phù hợp vớicái hiện thực đời thường mà ông mô tả Nguyễn Huy Thiệp sử dụng các đốithoại giàu tính kịch, dung hợp những từ ngữ thông tục, gần với ngôn ngữ đờisống Để phê phán một mảng xã hội, Nguyễn Huy Thiệp không ngại sử dụngthứ ngôn ngữ trần thuật thiếu văn hóa Các câu văn thường ngắn gọn, những từngữ mang sắc thái biểu cảm bị triệt tiêu Câu văn ngắn gọn, mang tính chất

thông báo đơn thuần: Không có vua “Thế nào tớ cũng bắt đền" My Lan hỏi: 'Bắt đền gì?" Khảm bảo: "Đợi tối thì biết" Mọi người cười”,“Đoài bảo: "Dọn mâm" Khảm hỏi: “ăn rồi à?"

Tác giả có khi còn sử dụng rất nhiều những câu đặc biệt, thiếu các thànhphần chủ ngữ hoặc vị ngữ, có khi còn được giản lược một cách tối đa Hầu hếtcác câu văn đều nhất loạt cấu tạo theo cấu trúc: chủ ngữ cùng động từ chỉ hành

vi nói như “vợ tôi bảo, cha tôi bảo, các vị hỏi” Cách hành văn này biểu hiện

một giọng điệu sắc lạnh, khách quan Lối viết phóng túng của nhà văn vớinhững câu văn phá cách, trật khớp trong đối thoại, cả những ý nghĩ miên man,chắp nối vụn vặt, nhảy cóc của nhân vật

Ngôn ngữ đối thoại tự nhiên đến mức như được lấy ra từ một cuộc đốithoại đâu đó ngoài đời Theo đó, nhà văn cho người đọc thấy bản chất của xã

hội: "Thằng bé không thích chú Hảo Chú Hảo râu xồm Chú nói: - Đồ đĩ! Béo nứt bụng! Mẹ nó cười Chú Hảo lại bảo: - Gái xề! Đồ mặt chó! Mẹ nó lại cười (Đời thế mà vui) Đoạn đối thoại cho thấy phong cách ngôn ngữ độc đáo của

22nhà văn Văn chương Nguyễn Huy Thiệp không bóng bẩy, mà thô ráp, trầytrụa như đời

sống thực ngoài đời Dù câu văn, ngôn từ ngắn gọn nhưng đối thoại của cácnhân vật trong áng văn Nguyễn Huy Thiệp vấn thể hiện những góc cạnh tínhcách khác nhau Với Thuỷ, một người toan tính thực dụng, nắm vai trò “nộitướng” trong gia đình, ngôn ngữ của cô bao giờ cũng tồn tại dưới dạng mệnh

lệnh, khô khan, sắc sảo nhưng ráo hoảnh tình người: “Không để thế được”,

“Cha nuôi vẹt xem”, “Sao không cho vào máy xát? Sao để ông biết?”, “Anh thôi hút thuốc lá Galăng đi”, “Việc gì?”, “Thế bao giờ đi?”, “Tôi không thích Thế ông bảo sao?”, “Mẹ già rồi”, “Đừng đổ sâm, khổ cho mẹ”, “Đừng khóc”… (Tướng về hưu) Là một người cha cay nghiệt suốt ngày cau có, lời nói của lão Kiền (Không có vua) với con cái thường là những lời chửi rủa, thoá mạ hết sức độc địa: “Mày ấy à? Công chức gì mặt mày? Lười như hủi Chữ tác chữ

tộ không biết, chỉ giỏi đục khoét”, “Đồ ruồi nhặng! Học với hành! Người ta dạy dỗ mày cũng phí cơm toi”… Là một gã trai đê tiện, bỉ ổi, lời lẽ của Đoài

cũng mang những dấu ấn riêng khó nhầm lẫn - nhất là khi lời nói ấy hướng về

những người anh, em của mình Sau lưng Khiêm, Đoài bảo: “Trước sau cũng vào tù thôi Cái thằng ấy tôi đã thấy trước tương lai của nó Ít ra cũng sáu năm

tù Kể cũng lạ Một năm nó ăn cắp đến nửa tấn thịt mà người ta để yên cho nó”, “thật là giờ làm việc của quân dạo tặc” Nhưng trước mặt Khiêm, Đoài lại bảo: “Có chút đạm này là đủ hai nghìn calo để làm việc cả ngày đây Cũng là nhờ chú Khiêm nhà mình vừa khéo vừa nhanh”… Với Sinh, mọi lời nói của

Đoài trước sau gì cũng không đi chệch quỹ đạo của sự sàm sỡ, chim chuột:

“Người chị tôi sao cứ mềm như bún”, “Thiếu một tí tình thôi Sinh cho tôi xin một tí tình”, “Tôi nói trước, thế nào tôi cũng ngủ được với Sinh một lần”…

Văn Nguyễn Huy Thiệp còn hấp dẫn người đọc bởi sự đa nghĩa từ chi tiết đếntổng thể, nhiều sức gợi liên tưởng ra bên ngoài tác phẩm Cái “phức tạp”, “nhiềutầng lớp” có được, một phần là nhờ ngôn ngữ đầy tính ẩn dụ, nhiều nghĩa, chophép người đọc phát huy cao độ sức liên tưởng và kinh nghiệm cá nhân vào việc

lĩnh hội nghệ thuật Trong tác phẩm Sang sông, hình ảnh chiếc bình cổ và bàn

tay đứa bé dính chật trong miệng bình gợi lên nhiều liên tưởng và bài học

Với Nguyễn Huy Thiệp, cuộc sống không cần bất cứ một sự tô vẽ nào Xãhội hiện ra với những mặt thiện – ác, tốt – xấu thì ngôn ngữ của Nguyễn HuyThiệp cũng theo đó mà thay đổi Ngôn ngữ ông viết giản dị mộc mạc nhưngđược ông lựa chọn, gọt dũa, dụng tâm chớ không phải ngôn ngữ cẩu thả, tùytiện Chính ngôn ngữ giản dị như đất, mộc mạc này đã giúp nhà văn NguyễnHuy Thiệp thể hiện thành công những tư tưởng nhân văn của mình

Cùng với Nguyễn Huy Thiệp và trong không khí dân chủ cởi mở của xãhội, xuất hiện hàng loạt cây bút trẻ Họ ít bị ràng buộc bởi những tín điều đạođức,

luân lý Họ vừa tự tin vào mình, vừa nhiều hoài nghi đối với cuộc đời Bởi vậy

họ sử dụng ngôn ngữ văn chương để bộc lộ “cái tôi” cá tính của mình Nhữngcái tên như Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Nguyễn Ngọc Tư, Phan ThịVàng Anh… và những truyện ngắn của họ chính là những dấu hiệu sắc nét thểhiện sự vận động của truyện ngắn Việt Nam hiện đại nhìn từ góc độ ngôn ngữtrần thuật

Bên cạnh ngôn ngữ, giọng văn trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

cũng góp phẩn thể hiện phong cách riêng của ông Giọng văn của ông thườnglạnh lùng không mang sắc thái biểu cảm Đây có thể được xem là nét nổi bậtnhất trong phong cách truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp Với giọng văn “lạnh",tác giả đã thể hiện một thái độ dửng dưng tuyệt đối đối với nội dung tư tưởngđược thể hiện trong tác phẩm Qua giọng văn ấy, thế giới nhân vật, nội dung câuchuyện luôn hiện ra một chất trung thực, khách quan trước mắt người đọc.Người đọc được tách biệt hoàn toàn so với thiên kiến của tác giả Độc giả được

tự do phán xét nhân vật theo chủ kiến của mình

Để tạo ra được giọng văn lạnh, Nguyễn Huy Thiệp dùng nhiều câu trầnthuật ngắn gọn, súc tích, mang đậm tính liệt kê Nguyễn Huy Thiệp rất chuộngdùng câu đơn Đối với loại câu đơn có xuất hiện thành phần phụ thì thành phầnphụ thường được tách ra bằng dấu phẩy Riêng câu ghép, các vế cũng được tách

ra rạch ròi Điển hình: “Cha tôi tên Thuấn, con trưởng họ Nguyễn Trong làng,

họ Nguyễn là họ lớn, số lượng trai đinh có lẽ chỉ thua họ Vũ Ông nội tôi trước kia học Nho, sau về dạy học Ông nội tôi có hai vợ Bà cả sinh được cha tôi ít ngày thì mất, vì vậy ông nội tôi phải tục huyền Bà hai làm nghề nhuộm vải…” (Tướng về hưu); hay: “Cấn là con trưởng Dưới Cấn có bốn em trai, chênh nhau một, hai tuổi Đoài là công chức ngành giáo dục, Khiêm là nhân viên lò

mổ thuộc Công ty thực phẩm, Khảm là sinh viên đại học Tốn, con út, bị bệnh thần kinh, người teo tóp, dị dạng Nhà lão Kiền sáu người Toàn đàn ông.” (Không có vua) Hay như trong “Tướng về hưu”, khi miêu tả cuộc gặp gỡ của ông Bổng và bà chị sắp mất, Nguyễn Huy Thiệp đã viết: “Bà ấy cứ xoay ngang xoay dọc trên giường thế này là gay go đấy.” Lại hỏi: “Chị ơi, chị nhận ra em không?” Mẹ tôi bảo: “Có” Lại hỏi: "Thế em là ai?" Mẹ tôi bảo : "Là người." Ông Bổng khóc òa lên: "Thế là chị thương em nhất Cả làng cả họ gọi em là đồ chó Vợ em gọi em là đồ đểu Thằng Tuân gọi em là đồ khốn nạn Chỉ có chị gọi

em là người.” Với kỹ thuật trình bày không tách rời những đoạn đối thoại,

không xuống hàng, kéo gạch để làm nổi bật sự hiện diện của các đối tượng, màviết lời nói lẫn lộn với lời kể Mỗi người phát ra chuỗi âm thanh của mình theo

ý nghĩ vụt đến, lộn xộn, không ăn nhập, không chờ mong sự đáp trả, không ai

hiểu ai Đối thoại mà không khác gì độc thoại, đối thoại nội tâm Nó cho thấy

một thế giới không có liên kết, nhợt

nhạt và thiếu tình người Chất giọng dửng dưng, vô cảm như phản chiếu mộtthực tại đáng buồn, một thực tại mà quan hệ giữa con người thì lỏng lẻo, tinhthần thì rệu rã đầy mất mát và vô nghĩa Đối thoại và độc thoại là hai thủ pháp,hai thao tác hết sức quan trọng tạo ra một hiệu quả thống nhất là xác lập giọngđiệu cho tác phẩm.

Có thể nói, những câu văn sắc lạnh dửng dưng như thế có mặt khắp cáctrang văn của Nguyễn Huy Thiệp Nó tạo cho tác giả một nét riêng độc đáo vềphong cách

2.2.1.4 Hệ thống nhân vật

Nguyễn Huy Thiệp viết nhiều về con người đời thường Nguyễn HuyThiệp có tài trong việc xây dựng nhân vật Ông xem sự thật như linh hồn củasáng tác văn học, nên khi xây dựng nhân vật ông hướng đến xã hội và thông quanhân vật tác giả đã phanh phui không ngần ngại những bê tha, nhếch nháchtrong cuộc sống, kể cả những sự thật rùng rợn, khủng khiếp Do vậy, nhân vậtcủa Nguyễn Huy Thiệp lại hiện lên với những chiều kích trái ngược nhau: thấphèn và cao cả, thú tính và nhân tính Nguyễn Huy Thiệp suy tư nhiều về đời tư

và thế sự, sự sống và cái chết, quá khứ - hiện tại – tương lai Đó là cái nhìn sâusắc về con người trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

Trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiêp, người đọc dễ dàng nhận ra đốitượng mà tác giả chú ý là những người bình thường trong xã hội đời thường.Thông qua họ, tác đã vạch ra bản chất của xã hội đương thời cùng với nhữngsuy ngẫm, nhận thức của ông dành cho người, cho đời Nhân vật đời thườngtrong trang văn của Nguyễn Huy Thiệp hiện lên với tất cả mọi cách thức Trướchết, đó là con người cô đơn, lạc lõng, bơ vơ giữa cuộc sống Họ cô đơn ngaygiữa gia đình, người thân, bạn bè Văn học sau 1975, với sự xuất hiện của cái tôi

cá nhân và nhân vật lại bừng tỉnh nhận thức về bản thân Vì thế khi đọc truyệnngắn Nguyễn Huy Thiệp, độc giả nhận thấy một mẫu hình nhân vật quen thuộc

là con người cô đơn Ở thời kì mới, những giá trị đạo đức bị đảo lộn nên conngười cảm thấy xa lạ, cô đơn trong cuộc sống đầy hỗn tạp Cô đơn chính là mộtdạng bi kịch nhân sinh Và điều mà tác giả hướng đến là ý nghĩa cuộc sống làgì? Phải chăng là niềm vui, là yêu thương và sự thông hiểu

Vì khao khát yêu thương nên nhân vật trong truyến ngắn Nguyễn Huy

Thiệp cảm thấy cơ đơn Đó là chàng trai mang hơi thở của núi rừng và “tâm trạng cô đơn lạnh buốt lẫn lộn với những khao khát nồng nàn” (Truyện tình kể trong đêm mưa) Nhân vật tôi trong truyện Truyện tình kể trong đêm mưa từng

nhủ: “ở riêng một chỗ, tôi có cái thú của kẻ tự do, nghĩa là tha hồ buông xuôi ở trong cảm giác