Báo cáo nghiên cứu khoa học " KẾT QUẢ BƯỚC ĐẦU NGHIÊN CỨU GIẢM NGHÈO THEO PHƯƠNG PHÁP CÙNG THAM GIA Ở XÃ BÌNH THÀNH HUYỆN HƯƠNG TRA, TỈNH THỪA THIÊN HUẾ " ppt

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Nguyên nhân nghèo đói ở xã Bình Thành được xác định bằng phương pháp đánh giá có sự tham gia của cộng đồng dân cư ở địa phương.. - Nhóm II: Bao gồm các hộ nghèo m

KẾT QUẢ BƯỚC ĐẦU NGHIÊN CỨU GIẢM NGHÈO

THEO PHƯƠNG PHÁP CÙNG THAM GIA Ở XÃ BÌNH THÀNH

HUYỆN HƯƠNG TRA, TỈNH THỪA THIÊN HUẾ

Nguyễn Ngọc Châu

Trường Đại học Kinh tế, Đại học Huế

Xã Bình Thành huyện Hương Trà là một xã trung du miền núi nằm hai bên

bờ sông Hữu Trạch, cách thành phố Huế khoảng 15 km Xã Bình Thành trước đây là một phần của xã Hương Thọ, tháng 1 năm 1975 một bộ phận cư dân đi làm kinh tế mới đã định cư ở đây Năm 1979 HTX Bình Thành 2 được thành lập, sau đó (tháng 4 năm 1984) sát nhập với bộ phận dân cư của xã Hương Thọ hình thành nên xã Bình Thành như hiện nay

Cư dân xã Bình Thành huyện Hương Trà có nguồn gốc từ nhiều nơi hợp thành Dân tại chỗ thuộc xã Hương Thọ (thôn Thọ Bình, Thọ Tân), một bộ phận

từ thành phố Huế lên xây dựng kinh tế mới từ tháng 1/1975 và một số di dân tự

do từ các huyện và tỉnh khác đến Trong đó sô người từ thành phố Huế lên xây dựng kinh tế mới chiếm số lượng đông nhất Họ có nguồn gốc là những người

Năm 2002 toàn xã có 547 hộ (trong đó có 63 hộ mới tách ra vào cuối năm 2002), 2779 nhân khẩu và 1191 lao động Về phân loại hộ theo báo cáo của xã năm 2002 toàn xã có 168 hộ thuần nông nghiệp (chiếm 30,7% tổng số hộ) và 249

hộ lâm nghiệp (chiếm 45,5%) còn các nhóm hộ khác chiếm tỷ trọng không đáng

kể

Theo tiêu chuẩn phân loại năm 2002 xã Bình thành chỉ có 87 hộ (chiếm 16%) là hộ khá và giàu; 274 hộ (50%) là hộ trung bình Hộ đói nghèo còn chiếm

tỷ lệ khá cao trong xã, hiện tại xã còn 186 hộ đói nghèo chiếm tới 34 % tổng số

hộ Đây là một xã có tỷ lệ hộ nghèo cao so với toàn tỉnh và cả nước, do vậy công tác xóa đói giảm nghèo là một nhiệm vụ cấp bách và nặng nề trước mắt cũng như lâu dài của địa phương

Từ thực tế đó với sự hỗ trợ của các tổ chức chúng tôi đã chọn Bình thành là một trong những xã làm điểm nghiên cứu dự án giảm nghèo cho cư dân lưu vực sông Hương

I PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Nguyên nhân nghèo đói ở xã Bình Thành được xác định bằng phương pháp đánh giá có sự tham gia của cộng đồng dân cư ở địa phương Cán bộ nghiên cứu chỉ đóng vai trò hướng dẫn các hội thảo Những người tham gia đánh giá được chia thành 3 nhóm:

- Nhóm I: Nhóm những người am hiểu, bao gồm những người có tham gia

vào hoạt động quản lý về mặt chính quyền và đoàn thể ở địa phương, chẳng hạn

- Nhóm II: Bao gồm các hộ nghèo mà chủ hộ là phụ nữ

- Nhóm III: Bao gồm các hộ nghèo mang tính đại diện ở địa phương

Với các thành phần tham gia như vậy, kết quả đánh giá sẽ được xác định khách quan, thể hiện ở các góc độ và cách nhìn nhận khác nhau, từ đó việc xác định các nguyên nhân nghèo đói và biện pháp xóa đói giảm nghèo sẽ phù hợp với thực tiễn hơn

II MỘT SỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

1 Kết quả đánh giá của nhóm thứ nhất (nhóm những người am hiểu)

a Xác định các nguyên nhân nghèo đói cấp I:

Các thành viên của nhóm I (gồm 13 người tham gia trong số 15 người được

mời dự hội thảo) đã đưa ra 15 nguyên nhân của sự đói nghèo của người dân ở địa

phương đó là:

- Thiếu cần cù chịu

khó

- Phụ thuộc vào rừng - Đất đai xấu, bạc màu

- Thiếu kỷ thuật xuất - Chi tiêu thiếu kế

hoạch

- Thiếu nước sản xuất

- Thiếu vốn - Thời tiết khắc nghiệt - Đông con

- Trình độ dân trí thấp - Thiếu đất sản xuất - Thiếu lao động

- Neo đơn - Bệnh tật - Thiếu thông tin

Dựa vào những nguyên nhân nêu ra trên đây, những người tham gia đã tiếp tục đánh giá mức độ quan trọng của các nguyên nhân (mỗi người chọn 3 nguyên nhân mà theo họ là tác động lớn nhất đến nghèo đói) Kết quả có 4 nguyên nhân chính dẫn đến nghèo đói như sau:

Bảng I: Kết quả đánh giá của nhóm I về các nguyên nhân nghèo đói chủ yếu

Kết quả đánh giá

Số

thứ tự

Nguyên nhân Tỷ lệ người lựa chọn so

với số người được hỏi

Số tương đối

(%)

3 Phụ thuộc vào rừng 7/13 53,8

4 Thiếu cần cù chịu khó 7/13 53,8

Đây là những nguyên nhân quan trọng nhất dẫn đến nghèo đói theo ý kiến của nguời tham gia đánh giá, và cũng chính là những nguyên nhân cấp I Từ những nguyên nhân cấp I này những người tham gia đánh giá sẽ tiếp tục xác định các nguyên nhân cấp II (nguyên nhân hình thành nên nguyên nhân cấp I) và nguyên nhân cấp III

b Xác định nguyên nhân cấp II

Từ các nguyên nhân cấp I hội thảo tiếp tục phân tích bàn luận để tìm ra các nguyên nhân cấp II và cấp III theo phương pháp vẽ cây vấn đề Những nguyên nhân này được phân tích và lý giải như sau:

- Đông con: Nguyên nhân cơ bản dẫn đến tình trạng đông con của các hộ

nghèo ở địa phương vẫn là vấn đề nhận thức Do ảnh hưởng của quan niệm xưa nay về vấn đề nối dõi tông đường nên nhiều gia đình đã cố gắng theo đuổi để có được con trai Điều này dẫn đến tình trạng đông con, đặc biệt là các gia đình có nhiều con gái.Thứ hai, vấn đề nhận thức về kế hoạch hóa gia đình của người dân

ở đây còn rất hạn chế Quan niệm “Trời sinh voi, sinh cỏ” vẫn tồn tại khá nặng Cuối cùng là trình độ hiểu biết về vấn đề sinh sản và phương tiện kế hoạch hóa

gia đình còn hạn chế

- Thiếu vốn: Thực tế cho thấy, người dân ở địa phương vẫn tiếp cận được

với các kênh tín dụng khác nhau Tuy nhiên do cách sử dụng vốn vay không hợp

lý đã dẫn đến khả năng hoàn trả vốn vay của người dân (đặc biệt là hộ nghèo) rất thấp, từ đó khả năng vay vốn ở những lần tiếp theo của họ rất khó khăn Bên cạnh đó, mức cho vay của các tổ chức tín dụng, ngân hàng còn chưa đáp ứng được nhu cầu của người dân Khối lượng vốn và thời hạn vay còn hạn chế nên người dân không thể thực hiện tốt kế hoạch đầu tư cho sản xuất của mình

- Phụ thuộc vào rừng: Với diện tích rừng và đồi núi chiếm phần lớn diện

tích đất đai của xã (90%) và hầu hết hộ nghèo ở địa phương đều sống nhờ vào rừng, thực tế cho thấy, những hộ nghèo này vốn đã nghèo nay lại càng nghèo hơn

vì những lý do sau đây:

Thứ nhất, thu nhập của những hộ dân sống nhờ vào rừng là rất bấp bênh Việc khai thác rừng (chủ yếu là đi củi) không đều, phụ thuộc lớn vào thời tiết và sức khoẻ nên thu nhập của hộ không ổn định cộng thêm vào đó là việc chi tiêu không có kế hoạch đã dẫn đến tình trạng cuộc sống gia đình là tạm thời và lay lắt Bên cạnh đó, với chủ trương cấm khai thác rừng của Nhà nước, những hộ dân

cư này lại càng gặp khó khăn hơn trong kiếm sống

Thứ hai, với tình trạng cuộc sống tạm bợ, phụ thuộc lớn vào rừng nên hoạt động sản xuất trồng trọt và chăn nuôi của hộ đều bị lãng quên Chính vì vậy, khi những hộ này quay lại với hoạt động sản xuất bình thường thay thế cho việc khai thác rừng đã gặp rất nhiều khó khăn trong việc tổ chức sản xuất do thiếu kinh nghiệm và tư liệu sản xuất như: đất đai, vốn liếng, kỹ thuật

Có thể nói khai thác rừng là một nghề chính ở địa phương (khoảng 47% dân

cư của xã là sống chủ yếu nhờ vào rừng) và chính nghề này (trong điều kiện quỹ rừng ngày càng cạn kiệt) đã làm cho tình trạng đói nghèo của dân cư địa phương ngày càng trầm trọng

- Thiếu cần cù chịu khó: Đây cũng là một tình trạng bắt nguồn từ tư tưởng

phụ thuộc vào rừng Hầu hết các hộ sống nhờ vào rừng đều cho rằng việc khai thác rừng đem lại nguồn lợi nhanh hơn, kiếm tiền dễ hơn Chính vì vậy họ chỉ quan tâm đến việc làm sao khai thác rừng càng nhiều càng tốt, không suy nghĩ đến hướng làm ăn mới Sự thiếu kế hoạch trong chi tiêu đã dẫn đến nợ nần trong những lúc thời tiết xấu hay lúc đau ốm Bên cạnh đó, việc khai thác rừng đem lại thu nhập thấp và không ổn định nên khả năng tích lũy của hộ cũng hạn chế, và như vậy việc đầu tư sản xuất vào những ngành nghề khác là không thực hiện được

Sự thiếu cần cù chịu khó của hộ nghèo ở đây thể hiện trong sản xuất khi họ

từ bỏ nghề khai thác rừng Với tư tưởng đã quen với việc khai thác rừng, đem lại thu nhập nhanh hơn, nên khi quay lại với công việc trồng trọt, chăn nuôi họ cảm thấy ngại bởi thời gian sản xuất quá dài, họ không đủ kiên nhẫn để chờ đợi Ngoài ra, từ bỏ hoạt động khai thác rừng đồng nghĩa với mất đi nguồn thu nhập cần thiết cho chi tiêu hàng ngày, bởi vậy người dân lại càng không yên tâm và có hứng thú đối với công việc làm vườn hay chăn nuôi, từ đó lại quay về với rừng

để kiếm sống

Bên cạnh những nguyên nhân chính nêu trên (nguyên nhân cấp I), một số nguyên nhân đói nghèo khác cũng đã được phân tích xác định nguyên nhân cấp

II, III của nó, chẳng hạn như tình trạng thiếu lao động và thiếu kỷ thuật, thiếu kiến thức của các hộ nghèo

Về nguyên nhân thiếu lao động, phần lớn hộ nghèo ở địa phương rơi vào tình trạng này là do bệnh tật, neo đơn, già cả và đông con nhưng con còn nhỏ nên chưa đủ sức lao động

Thực trạng thiếu kỹ thuật sản xuất ở địa phương chủ yếu là do trình độ dân trí thấp, không đủ khả năng tiếp thu kỹ thuật mới Bên cạnh đó, việc tập huấn và hướng dẫn sản xuất chỉ mới được áp dụng ở quy mô nhỏ (chủ yếu thực hiện thông qua Hội phụ nữ và số lượng thành viên tham gia hạn chế) và không được chú trọng Ngoài ra, cơ hội tiếp nhận thông tin cũng là một vấn đề có ảnh hưởng rất lớn đến trình độ và khả năng tiếp thu kỹ thuật sản xuất của người dân đa số hộ

nghèo tham gia hội thảo đều không có tivi

2 Kết quả đánh giá của nhóm hai nhóm còn lại (mỗi nhóm 20 người)

Với phương pháp hướng dẫn thảo luận và đánh giá tương tự, kết quả về nguyên nhân đói nghèo theo quan điểm của những người tham gia ở hai nhóm này cho thấy:

a Xác định các nguyên nhân nghèo đói và nguyên nhân cấp I

Các nguyên nhân của sự đói nghèo của người dân ở địa phương được nêu lên đó là:

- Thiếu vốn - Thiếu đất

- Sử dụng vốn sai mục đích - Thiếu kiến thức

- Thiếu lao động - Phụ thuộc vào rừng

- Thiếu trách nhiệm - Thiếu mô hình sản xuất

Bốn nguyên nhân chính dẫn đến nghèo đói (nguyên nhân cấp I) của hai nhóm này đưa được tóm tắt ở bảng 2:

Bảng I: Kết quả đánh giá của nhóm II và nhóm III về các nguyên nhân nghèo

đói chủ yếu

Kết quả đánh giá

Số thứ tự Nguyên nhân Tỷ lệ người lựa chọn so

với số người được hỏi

Số tương đối

(%)

2 Đông con 24/40 60

b Xác định nguyên nhân cấp II

- Thiếu vốn: Phần lớn người dân tham gia đều cho rằng thiếu vốn là do mức

vay thấp Bên cạnh đó thời hạn vay ngắn và thủ tục vay khó khăn cũng là nguyên nhân làm cho nguồn vốn khó đến tay người dân và ít phát huy hiệu quả

- Đông con: Hầu hết người tham gia cho rằng nguyên nhân là do nhận thức

kém về kế hoạch hóa gia đình

- Thiếu kiến thức: Do hạn chế về việc tiếp cận thông tin như đài, báo,

tivi và ít được tập huấn về kỷ thuật sản xuất nên người dân ở đây đều làm ăn theo kiểu tự phát hiệu quả sản xuất không cao

- Thiếu đất: Do một số hộ nhập cư sau nên diện tích đất sản xuất ít, thứ hai

là do một số hộ chạy theo thu nhập từ rừng nên đã bỏ các diện tích khai hoang trước đây Chính vì vậy diện tích này đã được các hộ cần cù chịu khó khai thác

sử dụng thậm chí mua lại Khi các hộ này nhận thức ra đất trồng là quan trọng thì quỹ đất đã phân phối hết, chỉ còn những diện tích đất có khả năng Nông nghiệp ở rất xa khu trung tâm

Như vậy so sánh với kết quả thảo luận của nhóm những người am hiểu (nhóm I) thì cơ bản các nguyên nhân nghèo đói được đưa ra là khá thống nhất về các nguyên nhân dẫn đến nghèo đói Tuy nhiên hai nhóm hộ nghèo và phụ nữ lại đưa thêm nguyên nhân thiếu đất và bệnh tật lại là 2 trong 4 nguyên nhân chính dẫn đến nghèo đói thay cho nguyên nhân thiếu cần cù chịu khó Mặc dù chúng ta biết rằng nói chung theo các nghiên cứu hiện nay về nghèo đói thì thiếu vốn không còn là nguyên nhân hàng đầu nữa mà có thể là thiếu kiến thức, kinh nghiệm sản xuất Tuy nhiên đây là ý kiến người dân tự nhận xét nên chúng tôi phải tôn trọng Đối với các hộ nghèo này họ không muốn nhận họ là người thiếu kiến thức, văn hóa thấp

II NHỮNG GIẢI PHÁP GIẢM NGHÈO CHỦ YẾU Ở XÃ BÌNH THÀNH

Trên cơ sở những nguyên nhân của nghèo đói nêu trên, các giải pháp nhằm khắc phục tình trạng đói nghèo được xác định dựa trên các đóng góp ý kiến của những người tham gia Cụ thể, các giải pháp được xác định theo phương pháp: mỗi người dân tham gia đề xuất 3 giải pháp cho một nguyên nhân Tất cả các giải pháp này được tổng hợp, phân loại theo mức độ quan trọng Những giải pháp chủ yếu cần áp dụng để có thể xóa đói giảm nghèo cho người dân ở đây đó là:

1 Chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi phù hợp

- Trồng cỏ chăn nuôi bò, trâu

- Trồng các loại cây: sắn, cao su, trồng rừng

Các loại cây con này khá phù hợp với điều kiện tự nhiên ở đây, hơn nữa đây

là những cây, con thuộc các chương trình lớn của tỉnh đang được ưu tiên thực hiện nên sẽ có sự hỗ trợ tối đa của các cấp, ngành

2 Giải pháp vốn

- Các cấp chính quyền cần tạo điều kiện cho vay theo nhu cầu, thời hạn vay dài hơn

- Bên cạnh việc đáp ứng đủ vốn vay, cần cung cấp thông tin, tập huấn và hướng dẫn kỹ thuật sản xuất nhằm giúp người dân sử dụng vốn đúng mục đích và

có hiệu quả

3 Giải pháp về kế hoạch hóa gia đình

- Đẩy mạnh tuyên truyền thực hiện Kế hoạch hóa gia đình và có sự hỗ trợ thường xuyên các dụng cụ tránh thai đến từng người dân (đặc biệt là hộ nghèo)

4 Giải quyết dứt điểm việc khai thác rừng bừa bãi

Đây là một giải pháp khó thực hiện khi mà hầu hết hộ nghèo ở đây đều đang sống phụ thuộc vào rừng Việc khai thác rừng đem lại thu nhập giải quyết vấn đề chi tiêu hàng ngày của hộ Vì vậy muốn thực hiện giải pháp này cần phải:

- Có sự hỗ trợ của các cấp chính quyền của địa phương đặc biệt trong thời gian đầu

- Tổ chức tập huấn, hướng dẫn các mô hình sản xuất phù hợp với điều kiện của địa phương Làm tốt công tác vận động tuyên truyền để nâng cao ý thức người dân về vấn đề bảo vệ tài nguyên rừng

5 Giải pháp tạo việc làm cho người lao động

- Cần xây dựng nếp nghĩ mới mới để họ quên đi tư tưởng cũ là sống dựa vào rừng đã ăn sâu vào tâm trí họ Vì vậy cần làm tốt công tác vận động tư tưởng đồng thời thực hiện nghiêm túc chủ trương cấm khai thác rừng của Nhà nước

- Tạo một định hướng nghề nghiệp mới, vì vậy phải tìm hiểu sâu sát từng hộ nghèo để biết được tâm tư nguyện vọng của họ

- Cần tổ chức đào tạo nghề cho hộ, bố trí thêm đất sản xuất cho một số hộ thực sự thiếu đất

Trên đây là một số kết quả ban đầu về đánh giá đói nghèo có sự tham gia của người dân tại xã Bình Thành, huyện Hương Trà tỉnh Thừa Thiên Huế theo phương pháp cùng tham gia Tuy nhiên đây mới chỉ là một trong những nội dung làm cơ sở cho việc đánh giá nghèo đói Để có được các giải pháp thực sự có hiệu quả cần phải có các nghiên cứu phân tích định lượng từ việc điều tra phỏng vấn các hộ gia đình về các vấn đề liên quan đến tình hình cơ bản cũng như thu nhập chi tiêu của các hộ Chúng tôi sẽ tiếp tục thảo luận thêm vấn đề này tại các số kỳ sau