Người đọc là ai? Người đọc có vai trò như thế nào đối với đời sống văn học nói chung và đời sống văn học Việt Nam nói riêng

Người đọc là ai? Người đọc có vai trò như thế nào đối với đời sống văn học nói chung và đời sống văn học Việt Nam nói riêng 1. NHỮNG LÝ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN VẤN ĐỀ NGƯỜI ĐỌC 1.1. Khái niệm người đọc Theo tờ báo Nhân dân: “Người đọc là một yếu tố nội tại của quá trình sáng tác. Tác phẩm văn học chỉ có được đời sống khi được người đọc tiếp nhận và chiếm lĩnh các giá trị tư tưởng thẩm mỹ, thẩm mỹ của nó, nhờ đó người đọc được mở rộng vốn hiểu biết, kinh nghiệm về đời sống, tư tưởng tình cảm, năng lực cảm thụ và tư duy.” Theo Từ Điển Wiki: “Người đọc (tiếng Đức: leser) là chỉ cá nhân thông qua hành vi đọc mà tham gia vào đời sống xã hội. Trong lý luận tiếp nhận, khái niệm người đọc có các nội dung sau: Người đọc thực tế, tức con người cụ thể đang tiến hành việc đọc. Người đọc thực tế bao gồm người đọc thông thường và người đọc chuyên nghiệp (nhà văn, nhà phê bình, nhà nghiên cứu lịch sử văn học). Người đọc trong quan niệm, là quan niệm về người đọc được rút ra từ người đọc thực tế.” Theo quan điểm của nhóm chúng tôi, người đọc có thể hiểu là một bộ phận quan trọng trong quá trình sáng tác và hình thành một tác phẩm văn học. Họ có nhiệm vụ chính là tiếp nhận tác phẩm, sàng lọc những cái tốt và phát triển tác phẩm ấy, tạo động lực cũng như duy trì cho tính cân bằng và việc sáng tác bên phía những nhà văn. 1.2. Phân loại người đọc Dựa trên nhiều góc nhìn khác nhau, ta có thể chia người đọc ra làm nhiều thành phần khác nhau, cụ thể: Trên phương diện là người tiếp nhận văn học, người đọc có thể bao gồm bốn loại cơ bản: Người đọc tiêu thụ: đây là những người tìm đến sách như một công cụ để giải trí, tìm sự thanh lọc trong tâm hồn. Những người này thường không quá khắt khe trong việc đánh giá tác phẩm, nhưng lại rất thích những tác phẩm, những câu chuyện có tình tiết hấpdẫn, có sức lôi cuốn mạnh mẽ đối với họ, đưa họ vào thế giới của câu chuyện ấy và tạm rời xa thực tại. Người đọc điểm sách: đây là những người tìm đến những tác phẩm sách với mục đích thỏa mãn nhu cầu thông tin của họ. Họ có thể sẽ rất thích thú với các thể loại thông tin như về đời sống, pháp luật, giáo dục… Người đọc chuyên nghiệp: đây là những người có học vấn cao, kiến thức sâu rộng về văn học như những nhà phê bình văn học ở các trung tâmviện nghiên cứu hoặc cũng có thể là những giáo viêngiảng viên, người hướng dẫn… Người sáng tác: tức những nhà văn, nhà thơ làm công việc sáng tác ra các tác phẩm văn học, đồng thời cũng là một người đọc. Trên phương diện sáng tác, người đọc được chia làm ba loại: Người đọc thực tế: đây là những cá nhân có thật, tồn tại thực sự, thực hiện quá trình tiếp nhận văn bản. Họ thực hiện công việc đọc của mình thông qua nhu cầu cá nhân của bản thân, tức mỗi người có một sở thích, một chủ đề, một mối quan tâm khác nhau. Như vậy, mỗi nhà văn chỉ có thể đáp ứng một số nhu cầu nhất định của họ. Người đọc giả thiết: mỗi một nhà văn sẽ có một định hướng người đọc cụ thể cho tác phẩm của mình và người đọc giả thiết là đối tượng mà nhà văn muốn hướng đến trong quá trình sáng tác. Người đọc hữu hình: đây là loại người đọc tồn tại bên trong của tác phẩm, trở thành người đối diện với chính nhà văn trong tác phẩm mà nhà văn sáng tác. Trên phương diện thời gian, người đọc bao gồm 3 loại: Người đọc hiện tại: đây là người đọc cùng thời với nhà văn, mang những tư tưởng, tính cách đương đại và dùng những thứ ấy để đánh giá và nhận xét tác phẩm một cách trực tiếp.Người đọc tương lai: là những người tiếp nhận văn bản nằm trong tâm thức của nhà văn, là cái đích mà nhà văn muốn hướng đến trong quá trình sáng tác. Người đọc quá khứ: những người này là những thế hệ đi trước, không còn tồn tại nữa và cũng sẽ không bao giờ có cơ hội được đọc tác phẩm của nhà văn. Chúng ta có thể hình dung người đọc này thông qua câu chuyện của bé Hải An: “Bé gái bảy tuổi sau khi qua đời vì bệnh u não đã hiến giác mạc của mình cứu lấy ánh sáng cho hai người khác.” Trong Cuộc thi viết thư Quốc tế UPU lần thứ 47 tại Việt Nam, em Vũ Kiều Ngân học sinh lớp 8, trường THCS Chu Văn An (Tây Hồ Hà Nội) đã đạt giải Nhì khi viết một bức thư “gửi” tới Hải An ở nơi thiên đường” (Lê Phương, báo Eva.vn, 2018). Bé Hải An trong bức thư này chính là người đọc quá khứ mà chúng ta đang nhắc đến. 1.3. Tiếp nhận văn học là gì? Theo Huỳnh Như Phương “Tiếp nhận văn học là sự tiếp xúc, tri nhận của người đọc đối với một hiện tượng văn học chủ yếu là tác phẩm”, “Có thể nói, mọi sự tiếp nhận đều là quá trình tuyển chọn và tiếp thu một số yếu tố nào đó của văn bản, một quá trình tái tạo tùy theo cá tính, đặc điểm xã hội và văn hóa của người đọc.” Theo J.Paul.Sartre “Tác phẩm văn học như con quay kỳ lạ, chỉ có thể xuất hiện trong vận động. Muốn làm cho nó xuất hiện, cần phải có một hoạt động cụ thể là sự đọc. Tác phẩm văn học chỉ kéo dài chừng nào sự đọc còn có thể tiếp tục.” Quá trình tiếp nhận không ai giống ai, cũng không có cách tiếp nhận nào là đúng nhất. Theo nhóm tôi, tiếp nhận văn học: Có ba giai đoạn của quá trình sinh tồn sản phẩm văn chương: Giai đoạn một là giai đoạn hình thành ý đồ sáng tác; giai đoạn hai là giai đoạn sáng tác, đây là giai đoạn ý đồ sáng tác cộng với tài năng sáng tạo được vật chất hóa trong chất liệu ngôn ngữ, thành tác phẩm; giai đoạn ba là giai đoạn tiếp nhận của bạn đọc. Tiếp nhận văn học là quá trình người đọc đi sâu vào tác phẩm, hòa mình và tồn tại thực sự trong một công trình nghệ thuật được kiến tạo nên bằng ngôn từ. Đồng thời, lắng nghetiếng nói của tác giả, thưởng thức cái hay, cái đẹp, sự tài hoa của người nghệ sĩ. Bằng vốn kiến thức, sự tưởng tượng, kinh nghiệm sống, văn hóa, sự rung động của tâm hồn. Người đọc khám phá ra từng tầng lớp ý nghĩa câu chữ, cảm nhận được nội dung, thông điệp mà tác giả muốn truyền tải, làm cho những con chữ đơn thuần trở thành một thế giới sống động mang màu sắc riêng. Ðây là giai đoạn tác phẩm thoát ly khỏi nhà văn để tồn tại một cách độc lập trong xã hội, trong từng người đọc. 1.4. Mối quan hệ giữa tác giả, tác phẩm và người đọc Có sáng tạo văn học là có tiếp nhận văn học, dĩ nhiên là sáng tạo phải đi trước một bước để tạo thành văn bản. Sau đó, văn bản được chuyển đến người đọc, được người đọc tiếp nhận, bình giá thì nó mới trở thành tác phẩm. Sự chuyển dịch trung tâm từ tác giả sang văn bản rồi đến người đọc: tác phẩm văn học vừa là sáng tạo của nhà văn, vừa là nơi hoạt động của ngôn ngữ, nhưng đồng thời cũng là nơi tiếp nhận những sáng tạo từ phía người đọc để tạo nên những nét nghĩa mới cho tác phẩm, văn học như là hình thức đọc đặc trưng mà lý luận từ phía sáng tác không giải thích đầy đủ được. Tác giả là người thực hiện quá trình ký mã, bạn đọc là người giải mã, văn bản là một bộ mã có thể chấp nhận nhiều cách lý giải khác nhau nhưng phải có sự phù hợp. “Tác phẩm văn học như là quá trình mà hành trình của nó đi từ hoạt động viết của nhà văn để tạo nên văn bản văn học và khi được người đọc tiếp nhận, mới trở thành tác phẩm văn học” (Trương Đăng Dung). Độc giả như một yếu tố để cấu thành nên tác phẩm. Xét một cách toàn diện, người đọc không chỉ có quan hệ với tác phẩm văn học mà còn có quan hệ đối với nhà văn

“Người đọc là ai? Người đọc có vai trò như thế nào đối với đời sống văn học nói

chung và đời sống văn học Việt Nam nói riêng.”

1 NHỮNG LÝ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN VẤN ĐỀ NGƯỜI ĐỌC

1.1 Khái niệm người đọc

Theo tờ báo Nhân dân: “Người đọc là một yếu tố nội tại của quá trình sáng tác.Tác phẩm văn học chỉ có được đời sống khi được người đọc tiếp nhận và chiếm lĩnh cácgiá trị tư tưởng thẩm mỹ, thẩm mỹ của nó, nhờ đó người đọc được mở rộng vốn hiểu biết,kinh nghiệm về đời sống, tư tưởng tình cảm, năng lực cảm thụ và tư duy.”

Theo Từ Điển Wiki: “Người đọc (tiếng Đức: leser) là chỉ cá nhân thông qua hành

vi đọc mà tham gia vào đời sống xã hội Trong lý luận tiếp nhận, khái niệm người đọc cócác nội dung sau: Người đọc thực tế, tức con người cụ thể đang tiến hành việc đọc Ngườiđọc thực tế bao gồm người đọc thông thường và người đọc chuyên nghiệp (nhà văn, nhàphê bình, nhà nghiên cứu lịch sử văn học) Người đọc trong quan niệm, là quan niệm vềngười đọc được rút ra từ người đọc thực tế.”

Theo quan điểm của nhóm chúng tôi, người đọc có thể hiểu là một bộ phận quantrọng trong quá trình sáng tác và hình thành một tác phẩm văn học Họ có nhiệm vụ chính

là tiếp nhận tác phẩm, sàng lọc những cái tốt và phát triển tác phẩm ấy, tạo động lực cũngnhư duy trì cho tính cân bằng và việc sáng tác bên phía những nhà văn

1.2 Phân loại người đọc

Dựa trên nhiều góc nhìn khác nhau, ta có thể chia người đọc ra làm nhiều thành phầnkhác nhau, cụ thể:

Trên phương diện là người tiếp nhận văn học, người đọc có thể bao gồm bốn loại cơ bản:

Người đọc tiêu thụ: đây là những người tìm đến sách như một công cụ để giải trí,tìm sự thanh lọc trong tâm hồn Những người này thường không quá khắt khe trong việcđánh giá tác phẩm, nhưng lại rất thích những tác phẩm, những câu chuyện có tình tiết hấp

dẫn, có sức lôi cuốn mạnh mẽ đối với họ, đưa họ vào thế giới của câu chuyện ấy và tạmrời xa thực tại.

Người đọc điểm sách: đây là những người tìm đến những tác phẩm sách với mụcđích thỏa mãn nhu cầu thông tin của họ Họ có thể sẽ rất thích thú với các thể loại thôngtin như về đời sống, pháp luật, giáo dục…

Người đọc chuyên nghiệp: đây là những người có học vấn cao, kiến thức sâu rộng

về văn học như những nhà phê bình văn học ở các trung tâm/viện nghiên cứu hoặc cũng

có thể là những giáo viên/giảng viên, người hướng dẫn…

Người sáng tác: tức những nhà văn, nhà thơ làm công việc sáng tác ra các tácphẩm văn học, đồng thời cũng là một người đọc

Trên phương diện sáng tác, người đọc được chia làm ba loại:

Người đọc thực tế: đây là những cá nhân có thật, tồn tại thực sự, thực hiện quátrình tiếp nhận văn bản Họ thực hiện công việc đọc của mình thông qua nhu cầu cá nhâncủa bản thân, tức mỗi người có một sở thích, một chủ đề, một mối quan tâm khác nhau.Như vậy, mỗi nhà văn chỉ có thể đáp ứng một số nhu cầu nhất định của họ

Người đọc giả thiết: mỗi một nhà văn sẽ có một định hướng người đọc cụ thể chotác phẩm của mình và người đọc giả thiết là đối tượng mà nhà văn muốn hướng đến trongquá trình sáng tác

Người đọc hữu hình: đây là loại người đọc tồn tại bên trong của tác phẩm, trởthành người đối diện với chính nhà văn trong tác phẩm mà nhà văn sáng tác

Trên phương diện thời gian, người đọc bao gồm 3 loại:

Người đọc hiện tại: đây là người đọc cùng thời với nhà văn, mang những tư tưởng,tính cách đương đại và dùng những thứ ấy để đánh giá và nhận xét tác phẩm một cáchtrực tiếp

Người đọc tương lai: là những người tiếp nhận văn bản nằm trong tâm thức củanhà văn, là cái đích mà nhà văn muốn hướng đến trong quá trình sáng tác.

Người đọc quá khứ: những người này là những thế hệ đi trước, không còn tồn tạinữa và cũng sẽ không bao giờ có cơ hội được đọc tác phẩm của nhà văn Chúng ta có thểhình dung người đọc này thông qua câu chuyện của bé Hải An: “Bé gái bảy tuổi sau khiqua đời vì bệnh u não đã hiến giác mạc của mình cứu lấy ánh sáng cho hai người khác.”Trong Cuộc thi viết thư Quốc tế UPU lần thứ 47 tại Việt Nam, em Vũ Kiều Ngân - họcsinh lớp 8, trường THCS Chu Văn An (Tây Hồ - Hà Nội) đã đạt giải Nhì khi viết một bứcthư “gửi” tới Hải An ở nơi thiên đường” (Lê Phương, báo Eva.vn, 2018) Bé Hải Antrong bức thư này chính là người đọc quá khứ mà chúng ta đang nhắc đến

1.3 Tiếp nhận văn học là gì?

Theo Huỳnh Như Phương “Tiếp nhận văn học là sự tiếp xúc, tri nhận của người đọc đốivới một hiện tượng văn học chủ yếu là tác phẩm”, “Có thể nói, mọi sự tiếp nhận đều làquá trình tuyển chọn và tiếp thu một số yếu tố nào đó của văn bản, một quá trình tái tạotùy theo cá tính, đặc điểm xã hội và văn hóa của người đọc.”

Theo J.Paul.Sartre “Tác phẩm văn học như con quay kỳ lạ, chỉ có thể xuất hiện trong vậnđộng Muốn làm cho nó xuất hiện, cần phải có một hoạt động cụ thể là sự đọc Tác phẩmvăn học chỉ kéo dài chừng nào sự đọc còn có thể tiếp tục.” Quá trình tiếp nhận không aigiống ai, cũng không có cách tiếp nhận nào là đúng nhất

Theo nhóm tôi, tiếp nhận văn học:

Có ba giai đoạn của quá trình sinh tồn sản phẩm văn chương: Giai đoạn một là giai đoạnhình thành ý đồ sáng tác; giai đoạn hai là giai đoạn sáng tác, đây là giai đoạn ý đồ sángtác cộng với tài năng sáng tạo được vật chất hóa trong chất liệu ngôn ngữ, thành tácphẩm; giai đoạn ba là giai đoạn tiếp nhận của bạn đọc

Tiếp nhận văn học là quá trình người đọc đi sâu vào tác phẩm, hòa mình và tồn tại thực

sự trong một công trình nghệ thuật được kiến tạo nên bằng ngôn từ Đồng thời, lắng nghe

tiếng nói của tác giả, thưởng thức cái hay, cái đẹp, sự tài hoa của người nghệ sĩ Bằng vốnkiến thức, sự tưởng tượng, kinh nghiệm sống, văn hóa, sự rung động của tâm hồn Ngườiđọc khám phá ra từng tầng lớp ý nghĩa câu chữ, cảm nhận được nội dung, thông điệp màtác giả muốn truyền tải, làm cho những con chữ đơn thuần trở thành một thế giới sốngđộng mang màu sắc riêng.

Ðây là giai đoạn tác phẩm thoát ly khỏi nhà văn để tồn tại một cách độc lập trong xã hội,trong từng người đọc

1.4 Mối quan hệ giữa tác giả, tác phẩm và người đọc

Có sáng tạo văn học là có tiếp nhận văn học, dĩ nhiên là sáng tạo phải đi trước một bước

để tạo thành văn bản Sau đó, văn bản được chuyển đến người đọc, được người đọc tiếpnhận, bình giá thì nó mới trở thành tác phẩm

Sự chuyển dịch trung tâm từ tác giả sang văn bản rồi đến người đọc: tác phẩm văn họcvừa là sáng tạo của nhà văn, vừa là nơi hoạt động của ngôn ngữ, nhưng đồng thời cũng lànơi tiếp nhận những sáng tạo từ phía người đọc để tạo nên những nét nghĩa mới cho tácphẩm, văn học như là hình thức đọc đặc trưng mà lý luận từ phía sáng tác không giảithích đầy đủ được Tác giả là người thực hiện quá trình ký mã, bạn đọc là người giải mã,văn bản là một bộ mã có thể chấp nhận nhiều cách lý giải khác nhau nhưng phải có sựphù hợp

“Tác phẩm văn học như là quá trình mà hành trình của nó đi từ hoạt động viết của nhà văn để tạo nên văn bản văn học và khi được người đọc tiếp nhận, mới trở thành tác phẩm văn học” (Trương Đăng Dung) Độc giả như một yếu tố để cấu thành nên tác phẩm Xét

một cách toàn diện, người đọc không chỉ có quan hệ với tác phẩm văn học mà còn cóquan hệ đối với nhà văn

2 VAI TRÒ CỦA NGƯỜI ĐỌC VÀ QUÁ TRÌNH TIẾP NHẬN VĂN HỌC

2.1 Vai trò của người đọc trong đời sống văn học nói chung

2.1.1 Vai trò của người đọc nói chung trong lịch sử

Người đọc, một khái niệm có phần mơ hồ với những người thuộc thế hệ cũ, vì đây là đốitượng ít được đề cập Trong nền văn hóa đọc xa xưa, đối với một tác phẩm nào đó, tácgiả, tức người tạo ra tác phẩm luôn chiếm được vị trí quan trọng trong lòng công chúng,tác phẩm ấy có thành công hay không tùy thuộc vào sự sáng tạo của tác giả hơn là ngườiđọc Vào thời đại ấy, trong tư tưởng của công chúng, công việc chính của người đọc chỉ

là sự tiếp nhận một chiều, thưởng thức tác phẩm Không quan tâm đến sự tư duy sáng tạo,phê bình hay đánh giá Từ việc không xem trọng người đọc đó, nên nền giáo dục đề ramột khuôn mẫu chung, dẫn dắt người đọc “cảm nhận” tác phẩm theo ý kiến chủ quan củangười truyền đạt kiến thức Vì thế, tư tưởng đó dần đi sâu vào ý thức của nhiều thế hệ,việc cảm nhận tác phẩm trở nên máy móc và không có sự cảm thụ riêng từ phía ngườiđược truyền đạt Từ đó, đè nén sự sáng tạo và tính độc lập về tư tưởng của người đọc.Khiến cho linh hồn tác phẩm ít khi được sáng tạo để mang hơi hướng và tiến tới thời đạimới, tác phẩm trở nên thô ráp và đời sống riêng của nó sẽ dần trở nên đơn điệu, thiếuphong phú

Chính vì thế, ta cần có một quan niệm mới về người đọc để bắt kịp sự phát triển của thờiđại và góp phần vào việc sáng tạo tác phẩm Làm cho tác phẩm văn học trở nên gần gũihơn với đời sống người đọc chứ không đơn thuần việc sáng tạo chỉ là của người tạo ra tácphẩm

2.1.2 Vai trò của người đọc trong đời sống ngày nay

Người đọc được ví như người tiêu dùng trong quá trình sản xuất hàng hóa, và hàng hóa ởđây là những tác phẩm văn chương được sáng tác Văn chương được sáng tác phục vụcho người đọc cũng giống như hàng hóa được sản xuất để phục vụ lợi ích người tiêudùng Vì vậy, dù cho bất cứ đề tài nào, đời sống văn học vẫn không thể thiếu bóng dángcủa người đọc bởi đây là lực lượng nòng cốt bên cạnh đội ngũ sáng tác, tức là nhà văn.Giống như người sản xuất cần người tiêu dùng, thì nhà văn cũng cần có độc giả đểthưởng thức tác phẩm của mình Người đọc, với tầm quan trọng của mình, đã và đangkhẳng định vai trò to lớn song hành cùng nhà văn trong quá trình sáng tác Tuy khôngsáng tạo ra tác phẩm văn chương như nhà văn song người đọc lại là một yếu tố mật thiết

bên trong quá trình sáng tác ấy Mục đích của việc sáng tạo ra một tác phẩm của nhà vănchính là hướng đến người đọc, những người sẽ tiếp nhận khối kiến thức hay một câuchuyện nào đó mà bản thân nhà văn muốn truyền tải, gửi gắm; thông qua đó làm thỏa

mãn nhu cầu của người đọc Trong quyển Lí luận văn học, thầy Huỳnh Như Phương có

viết: “Từ góc độ của lí thuyết tiếp nhận, không thể quan niệm một đời sống văn học toàndiện mà không lưu ý đặc biệt đến vai trò của người đọc với tư cách là chủ thể của sự tiếpnhận/ Nếu nhà văn là người chiếm lĩnh nghệ thuật về hiện thực thì bạn đọc là ngườichiếm lĩnh thẩm mỹ về văn bản” hay “người đọc trở thành một nhân tố của tiến trình vănhọc bao gồm các khâu sáng tác, phổ biến, thưởng ngoạn và phê bình Nhân tố đó hiệndiện lúc âm thầm lặng lẽ, lúc công khai quyết liệt, để phát huy vai trò của nó đối với toàn

bộ đời sống văn học” Hoặc Nguyễn Hiến Lê cũng viết trong quyển Nghề viết văn: “Nhà

văn có thể không cần tiền, cũng không cần vàng, nhưng nhất định là phải cần độc giả Tấtnhiên có tác phẩm kén độc giả, có tác phẩm không, có người viết cho đương thời, có kẻviết cho hậu thế, nhưng đã viết thì ai cũng mong có người đọc mình, nếu không thì viếtlàm gì?” Có vậy, ta mới thấy, trong văn chương, người đọc chiếm một vai trò không hềnhỏ

Do đó, ngày nay, việc truyền thụ và giáo dục người đọc đã có sự thay đổi, người tiếpnhận tác phẩm được tự do trong tư tưởng, cảm nhận tác phẩm dưới góc nhìn cá nhân.Hơn nữa người đọc còn đóng góp, giúp hoàn thiện và nâng tầm tác phẩm, biến nó trởthành sự tiếp thu và có phản hồi chứ không đơn thuần là chỉ đọc và hiểu, còn việc sángtạo và gửi gắm ngụ ý tác phẩm chỉ là công việc của tác giả

2.1.2.1 Vai trò của người đọc đối với việc góp phần hình thành tác phẩm văn học

Tác phẩm văn học được nhà văn sáng tác nhằm truyền tải và gửi gắm người đọc,

vì vậy người đọc trở thành đối tượng chính của quá trình sáng tác, là động lực cho cácnhà văn thực hiện nhiệm vụ của mình Nếu không có người đọc, một tác phẩm văn học sẽkhó có thể hoàn thành vòng đời của nó Bởi lẽ khi một quyển sách được in ra và hoànthiện, nó chỉ như một đứa bé sơ sinh mới chào đời Vòng đời của nó chỉ mới thực sự bắt

đầu khi được đưa đến tay người đọc, được lật mở những trang đầu tiên và được ngườiđọc cảm thụ, từ đó dần dần đi vào lòng người theo những cách riêng và để lại một ấntượng sâu sắc nào đấy Không dừng lại ở đó, một nhà văn khi bắt đầu lên ý tưởng cho tácphẩm của mình, điều đầu tiên ông ta nghĩ đến chính là người đọc Ông ta phải viết về cái

gì và viết làm sao để được người đọc đón nhận một cách nồng nhiệt nhất, làm sao cho tácphẩm khi ra đời phải làm hài lòng công chúng về một khía cạnh, một vấn đề nào đấy mà

họ đặc biệt quan tâm Như một lẽ dĩ nhiên, người đọc hiện diện trong suốt quá trình sángtác, từng câu từng chữ nhà văn viết ra đều được chắt lọc từ sự tưởng tượng ra cuộc đốithoại trực tiếp giữa nhà văn và người đọc, làm sao thuyết phục nhất có thể Ví như

Umberto Eco, quyển tiểu thuyết “Tên của hoa hồng” (1) được viết ra nhằm thỏa mãn những câu hỏi của bạn đọc mà ông được gửi đến Hay như trong quyển Quẳng gánh lo đi

và vui sống, Dale Carnegie đã dựa trên hiện thực cuộc sống, những tâm tư, vấn đề rắc rối

trong tư tưởng con người, hay chính xác hơn là người đọc, để từ đó đưa ra những cáchgiải quyết thỏa đáng cho họ

2.1.2.2 Vai trò của người đọc trong việc đồng sáng tạo ra tác phẩm văn học

Trong quyển Lí luận văn học, Phương Lựu cho rằng đồng sáng tạo có nghĩa là:

“Hoạt động cùng sản xuất sản phẩm tinh thần với tác giả, hoàn thành chu trình sản xuất

mà tác giả đã khởi đầu, và chủ yếu là nói sự đồng thể nghiệm, đồng cảm, cùng biểu diễn

để làm sống dậy cái điều nhà văn muốn nói” Tức người đọc có một vị trí nhất định trongviệc đồng sáng tạo ra một tác phẩm văn chương Điều này không có nghĩa người đọc canthiệp vào quá trình sáng tác của nhà văn, mà sự đồng sáng tạo ấy được hình thành trongquá trình lĩnh hội, tiếp nhận và cảm thụ tác phẩm văn chương Lúc ấy, trên cơ sở ngônngữ và câu từ của nhà văn, người đọc bằng sự sáng tạo của mình, tiếp thu, làm mới mẻ

hơn những gì có sẵn Trong “Đi tìm Nguyễn Du”, Tô Thùy Yên cũng cho rằng “Người

đọc đúng đắn có bổn phận góp phần sáng tạo với tác giả, một tác phẩm hoàn thành baogiờ cũng chỉ mới xong một nửa, còn một nửa để dành cho người đọc” Sự sáng tạo nàyđòi hỏi người đọc phải tìm tòi, phát hiện ra những điểm mới, từ đó cách tân tác phẩm,làm cho mới hơn, phong phú hơn và giàu có hơn về mặt ngữ nghĩa, nghệ thuật hay thậm

chí là những tư tưởng ẩn sâu bên trong tác phẩm Tất nhiên, sự sáng tạo này phải đi theomột quy chuẩn nhất định, phải đúng đắn, hàm súc và bổ sung những thứ thật sự có ýnghĩa, chứ không phải làm cho nó trở nên dông dài, lan man và sai lệch so với ý định banđầu mà nhà văn đưa ra.

Có rất nhiều lí do để người đọc trở thành người đồng sáng tạo với tác giả Đầu tiên là vềyếu tố chủ quan của người tiếp nhận, mỗi một tầng lớp người khác nhau, về công việc, độtuổi, hoàn cảnh sống khác nhau sẽ hiểu cùng một tác phẩm văn học theo những chiều

hướng khác nhau Ví dụ như tác phẩm “Tây Du Ký” của tác giả Ngô Thừa Ân, trẻ em với

đầu óc ngây thơ, non nớt sẽ cho rằng những hình ảnh yêu quái hay tiên thánh là nhữngđiều có thực và suy nghĩ theo một chiều hướng thần thánh hóa Còn đối với người lớn,bằng đầu óc thực tế của mình, họ nhận ra đâu là cái thực và đâu là cái hư ảo trong bộ tiểuthuyết lừng danh ấy, và suy nghĩ theo cách thực tế, gần gũi với cuộc sống hơn

Thứ hai, đó là bản thân những tác phẩm văn chương ấy mang sẵn trong mình nhiều tầng ýnghĩa, với mỗi người sẽ có một cách cảm nhận khác nhau và đây là cơ sở cho sự sáng tạokhông ngừng nghỉ của người đọc Ta có thể minh chứng cho yếu tố này bằng những tranh

luận xoay quanh hình tượng nhân vật Thúy Kiều trong “Kim Vân Kiều truyện” của Thanh

Tâm Tài Nhân, người thì lên án, cho rằng Kiều không giữ trọn chữ tiết trinh, hay cũng cóngười thông cảm cho nỗi đau khổ của người con gái vì chữ hiếu mà sẵn sàng đánh đổimọi thứ, kể cả tình yêu

Cuối cùng đó chính là xã hội, yếu tố khách quan bên ngoài ảnh hưởng đến việc đồng sángtạo tác phẩm văn chương của người đọc, nó cũng góp một phần không nhỏ hình thành

cảm quan của người đọc trong quá trình tiếp nhận văn học Ví như vở kịch “Tây Sương Ký” của Vương Thực Phủ, ban đầu nó được xem là một loại “dâm thư”, nhưng sau đó, tư

tưởng xã hội được rộng mở, phóng khoáng hơn thì vở kịch dần dần nhận được sự yêuthích và đón nhận từ phía độc giả

Muốn trở thành một người đọc đồng sáng tạo với nhà văn, trước hết người đọc cần trang

bị những kiến thức cần thiết, phải hóa thân vào tác phẩm với tư cách là một nhân vật

trong đó, cảm nhận được những yếu tố cốt lõi nhất của nhà văn, để từ đó mà sáng tạo, mởrộng và cách tân tác phẩm Nếu không, người đọc sẽ rất dễ bị lệch so với cái gốc ban đầu,bởi lẽ không phải ai cũng có thể phân biệt được đâu là sáng tạo và đâu là lạc đề.

2.1.2.3 Vai trò của người đọc trong việc phát triển văn học

Như đã nói ở trên, văn chương được sáng tác để phục vụ cho người đọc Vậy nên,trong quá trình sáng tác văn học, nhà văn phải dựa trên thị hiếu và nhu cầu của người đọc

để làm cơ sở cho sự sáng tác của mình Nếu chỉ mỗi nhà văn thôi là chưa đủ, nền văn họckhông thể bám víu từ một phía những người sáng tác mà có thể tự phát triển Ở cấp độ thịtrường, một nhà văn viết ra hàng loạt những quyển sách, nhưng không có người đọc, tứckhông ai mua sách ông ta, vậy hà cớ gì ông ta phải hao tâm tổn trí Điều đó không tạo rađược động lực cho nhà văn Dù nhiều nhà văn chỉ viết để thỏa mãn nhu cầu sáng tạo củamình, nhưng dù vậy thì người đọc vẫn được xem trọng Có người đọc, nhà văn mới cóđộng lực viết nên những quyển sách hay hơn, giá trị hơn Với mỗi nhà văn trong sựnghiệp cầm bút của mình, lúc nào ông ta cũng muốn sách của mình thật nhiều người biếtđến, nhận được nhiều sự góp ý của người đọc, để từ đó hình thành mối liên hệ tương tácgiữa người đọc và người viết Người đọc nào thì tác phẩm ấy, người đọc có say mê thìmới đi tìm cho mình những thứ thực sự độc đáo, thú vị, có ham hiểu biết và học hỏi thìtác phẩm văn học mới theo đó mà phát triển, không ngừng cải tiến cả về nội dung lẫnhình thức Nhờ sự phản hồi tích cực từ phía người đọc, những nhà văn có thể chỉnh sửa,hoàn thiện những tác phẩm sau này của mình, đưa văn học ngày một phát triển, giàu đẹp

và phong phú, đa dạng hơn, cũng như gần gũi với sự tiếp nhận của độc giả Nếu không cóngười đọc, nhà văn khó có thể tìm cho mình một đề tài cụ thể để viết, không có động lựcsáng tạo, thậm chí dậm chân tại chỗ, bị đóng khung trong một thể loại hay chủ đề nhấtđịnh Người đọc định hướng cho nhà văn cần phải viết gì để phù hợp với xu thế của thờiđại và nhu cầu xã hội Từ đây ta có thể thấy, người đọc chính là một nhân tố có sức ảnhhưởng gián tiếp trong việc định hướng thể loại, đề tài, các mô-típ trong văn học ngày nay

2.1.2.4 Vai trò của người đọc trong việc duy trì văn học

Một tác phẩm được viết ra, được xuất bản, không có nghĩa là tác phẩm ấy đã đượchoàn thiện Nó chỉ thật sự mang một ý nghĩa nhất định nào đó chừng nào đến được taycủa người đọc Và cũng chính người đọc tạo nên sức sống bền bỉ cho một tác phẩm vănhọc Quyển sách đó hay, có ý nghĩa và mang lại nhiều cảm hứng cho người đọc thì nómới được tiếp nhận một cách lâu dài Tác phẩm chỉ thực sự sống sót khi nào còn ngườiđọc tiếp nhận nó, lưu giữ nó Khi tiếp nhận một tác phẩm nào đó, người đọc không chỉđơn thuần là đọc những câu từ trong ấy, mà đó còn là sự chắt lọc, so sánh, đối chiếu vớinhiều khía cạnh khác nhau của đời sống, của xã hội bằng những cảm thụ văn học và cáchđánh giá của riêng mình Quá trình này trực tiếp sàng lọc lại những tác phẩm tốt, nổi trội

và loại trừ những tác phẩm vô bổ, nhạt nhẽo, thậm chí có nội dung độc hại ra khỏi hệthống văn chương Nhờ vậy mà các tác phẩm có giá trị thật sự sẽ có cơ hội trường tồn với

thời gian Ví như Chiến tranh và Hòa bình của Leo Tolstoy, nhờ vào cái hay thực sự của

nó và cả sự yêu mến, trân trọng của bạn đọc, tác phẩm đi sâu vào lòng người đọc trên thếgiới, vượt qua bức tường thời gian, nó đã khẳng định một vị trí vô cùng vững chắc củamình trong lòng người đọc, trở thành một tác phẩm tiêu biểu của văn học thế giới

Ngoài ra, bằng việc phát hiện ra những ý nghĩa mới mẻ ẩn sâu trong tác phẩm mà ngườiđọc đã giúp cho tác phẩm sống mãi và trường tồn theo thời gian Đâu phải dễ dàng mà

“Tây Du ký” vẫn có được chỗ đứng vững chắc như vậy dù thời gian cứ vùn vụt qua đi.

Chính người đọc là người giúp tìm ra những “linh hồn” mới để “làm trẻ” lại tác phẩm dùnăm tháng qua đi

Ngày nay, cùng với sự phát triển của thời đại, người đọc phải không ngừng trao dồi kỹnăng cũng như tiếp nhận một cách tinh tế hơn, sâu sắc hơn để cùng sáng tạo độc lập vàsong song với tác giả, để từ đó mang tới những điều mới mẻ, độc đáo hơn cho những tácphẩm Thông qua đó văn học sẽ ngày càng đi sâu hơn vào đời sống tinh thần của xã hội

và nó sẽ được tiếp nhận một cách chủ động hơn Thế nên, với những vai trò quan trọng

đã được nêu ra, người đọc cần nhận thức rõ để phát huy và củng cố tầm quan trọng củamình đối với tác phẩm cũng như đời sống văn học

2.2 Vai trò của người đọc trong đời sống văn học Việt Nam

2.2.1 Trong lịch sử Việt Nam

Ban đầu thì văn học Việt Nam được lưu truyền chủ yếu bằng phương thức truyền miệngchủ yếu là thông qua thể loại văn học dân gian Sau đó với sự xuất hiện của chữ Hán vàchữ Nôm, văn học viết mới dần được hình thành Tuy nhiên, đây không phải là nền vănhọc phổ biến trong toàn dân, vì chủ thể sáng tác văn học viết trong thời Phong kiến làtầng lớp giàu có, có truyền thống học tập và được học tập, đa phần là quý tộc, quan lại,địa chủ, nho sĩ,… Một phần do đặc tính của chữ Hán, chữ Nôm là khó học và khó ghinhớ, những tác phẩm của họ không lưu truyền được rộng rãi như văn học dân gian, sốlượng độc giả tiếp nhận tác phẩm theo đó bị hạn chế

Trong lịch sử Việt Nam, quá trình tiếp nhận của người đọc thường là bị động Tác phẩm

sẽ tác động lên suy nghĩ, và một phần định hình tư duy người đọc Điển hình là các tácphẩm văn học thời kì kháng chiến, một số tác giả sáng tạo ra tác phẩm để truyền tải lạimột tư tưởng nào đó về chiến tranh, đó có thể là một lời kêu gọi mọi người đứng lênkháng chiến, đó có thể là một thông điệp sâu sắc mà tác giả muốn gửi gắm Người đọcchỉ dựa vào những hàm ý đó để thưởng thức tác phẩm

Vai trò của độc giả lúc này không được đề cao Họ thưởng thức văn học của tác giả vàhiểu tác phẩm theo những gì tác giả muốn truyền tải một cách thụ động Độc giả gần nhưkhông được để ý tới Vai trò chính của họ ở thời kì này là giải mã kí hiệu, nghĩa là đọchiểu được ý nghĩa văn bản dựa trên ngôn ngữ, tiếp đó là giải mã nội dung dựa trên những

gì tác giả truyền đạt vào mà không có sự sáng tạo cá nhân Độc giả phải trải qua nhữngsuy đoán về ý nghĩ của tác giả để tiếp cận tác phẩm Cụ thể như trong việc giảng dạy ởnhà trường, các tác phẩm được đưa vào trên một khuôn mẫu, nội dung được lí giải sẵn,chỉ việc trình bày lại cho người học Ví dụ như nhân vật “Hoạn Thư” trong “TruyệnKiều” của Nguyễn Du đã được đóng khung, mà mỗi khi nhắc tới nàng thì người đọc nghĩngay tới như một nhân vật ghen tuông, ghê gớm Mà nếu xét trong quan điểm cũ thìngười đọc chỉ tiếp nhận như thế mà thôi Tuy nhiên ở hiện đại, nàng Hoạn Thư lại đượcxem xét là một nhân vật có chiều sâu, thú vị hơn nhiều Sẽ có một phần độc giả thông

cảm cho số phận của người vợ khi phải gánh chịu sự ghẻ lạnh và hắt hủi từ chính chồngmình.

“Ớt nào mà ớt chẳng cayGái nào mà gái chẳng hay ghen chồng”

Chẳng một người người phụ nữ nào chấp nhận số phận chung chồng, san sẻ hạnh phúcriêng tư của mình

“Chém cha cái kiếp lấy chồng chung

Kẻ đắp chăn bông kẻ lạnh lùng”

Một vai trò nữa của độc giả là trở thành cảm hứng sáng tác cho tác giả Vì độc giả là conngười, cùng sống trong xã hội, thời kì nhất định với tác giả Tạo nên tiến trình lịch sử chotác phẩm, họ trở thành chủ thể trong tác phẩm ấy qua ngòi bút của tác giả Ví dụ như tácphẩm “Bánh trôi nước” của nữ thi sĩ Hồ Xuân Hương, hình ảnh về người con gái mang sốphận trôi nổi, bấp bênh ngoài đời thực đã thành cảm hứng thi ca cho tác giả

2.2.2 Trong đời sống hiện đại

Nhìn chung, văn học Việt Nam hiện đại chịu ảnh hưởng rất lớn từ những nền văn họcphát triển trên thế giới Tiếp thu những quan điểm mới mẻ, độc đáo để làm giàu hơn chovăn học nước nhà Trong đó, người đọc cũng là một yếu tố không ngoại lệ, cũng có sựbiến đổi về quan niệm người đọc trong lịch sử cho đến hiện đại ngày nay Người đọc ViệtNam cũng dần có sự cải tiến tư tưởng, trình độ và tiếp thu những quan điểm mới mẻ củanước ngoài Chẳng hạn, độc giả Việt Nam đã kế thừa và phát triển những vai trò quantrọng của người đọc thế giới vào nền đời sống văn học hiện nay Tuy nhiên, ở Việt Namcũng có nhiều vai trò nổi bậc, mà người đọc đã tận dụng và phát huy giá trị của mình rấttốt

2.2.2.1 Vai trò của người đọc đối với việc góp phần hình thành tác phẩm văn học

Dẫn chứng:

Độc giả Việt Nam hiện nay đã dần định hình được cái “gu” đọc sách của bản thân Từ đó

mà tác giả cũng xác định được đối tượng và chủ đề sáng tác của mình Giới trẻ hiện nayrất yêu thích truyện ngắn, tiểu thuyết ngôn tình nên có nhiều tác giả đang phát triển theonhững thể loại ấy Điều đó chứng minh người đọc có sự tác động vào quá trình hình thành

“Râu hùm, hàm én, mày ngàiVai năm tấc rộng, thân mười thước cao”

Từ đó ta thấy rằng, trong ánh nhìn của người đọc Nguyễn Du, ông tiếp nhận nhân vật TừHải theo một gốc độ khác, cho thấy được sự sáng tạo khi tiếp nhận tác phẩm văn học.Mặt khác, ngoài việc thể hiện rõ ràng những sáng tạo của độc giả như Nguyễn Du thìcũng có bộ phận lựa chọn không công khai quan niệm sáng tạo của mình

2.2.2.3 Người đọc duy trì giá trị và làm sống lại các tác phẩm theo thời gian.

Dẫn chứng:

Tác phẩm “Chí Phèo” của Nam Cao ra đời trong hoàn cảnh xã hội thời phong kiến, con

người bị đè ép và đày đọa Điển hình là những người như Chí Phèo: nghèo khổ, không cóchỗ đứng trong xã hội, đến cuối cũng thì bị tha hóa Độc giả thời ấy tiếp nhận Chí Phèobằng một sự đồng cảm với thân phận của anh Chí Nhưng đến xã hội hiện đại, cái giá trị