Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội và liên hệ thực trạng, giải pháp nâng cao ý thức cộng đồng người việt hiện nay

Thông qua bài luận này những nội dung sau sẽ được giải quyết: khái niệm của tồn tại xã hội và ý thức xã hội, phân biệt được sự khác nhau giữa ý thức xã hội và ý thức cá nhân, khả năng tồ

HỌC VIỆN NGÂN HÀNG KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

Học phần: Triết học Mác – Lênin (PLT07A)

ĐỀ TÀI:

TÍNH ĐỘC LẬP TƯƠNG ĐỐI CỦA Ý THỨC XÃ HỘI VÀ LIÊN HỆ THỰC TRẠNG, GIẢI PHÁP NÂNG CAO Ý THỨC CỘNG ĐỒNG NGƯỜI

VIỆT HIỆN NAY

Giảng viên hướng dẫn: TS ĐÀO THỊ HỮU

Sinh viên thực hiện : NGUYỄN HÀ TRANG

Lớp : F15D

Mã sinh viên : F15-247

Hà nội, ngày 30 tháng 06 năm 2023

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

NỘI DUNG 2

Phần 1 Cơ sở lý luận 2

1.1 Tồn tại xã hội 2

1.2 Ý thức xã hội 2

1.3 Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội 3

Phần 2 Liên hệ thực trạng và giải pháp nâng cao ý thức cộng đồng người Việt Nam hiện nay 6

2.1 Thực trạng 6

2.2 Giải pháp 8

KẾT LUẬN 9

TÀI LIỆU THAM KHẢO 10

MỞ ĐẦU

Ý thức xã hội đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển các giá trị, quan niệm và hành vi của một cộng đồng Tuy nhiên, trong một thế giới ngày càng toàn cầu hóa, ý thức xã hội cần phải tồn tại và phát triển độc lập tương đối bởi nó cho phép con người hiểu rõ hơn về bản chất của triết học và xã hội Bên cạnh đó, Việt Nam đang phải đối mặt với những thách thức lớn về ý thức cộng đồng Sự gia tăng của công nghệ thông tin và truyền thông đã tạo ra một môi trường thông tin phức tạp, nhanh chóng và đa dạng, góp phần làm mờ ranh giới giữa ý thức cá nhân và ý thức xã hội Điều này dẫn đến việc các cá nhân dễ dàng bị ảnh hưởng, thay đổi quan điểm và hành vi dưới áp lực từ môi trường xã hội

Thông qua bài luận này những nội dung sau sẽ được giải quyết: khái niệm của tồn tại xã hội và ý thức xã hội, phân biệt được sự khác nhau giữa ý thức xã hội

và ý thức cá nhân, khả năng tồn tại và phát triển của ý thức xã hội độc lập tương đối, thực trạng và hướng giải quyết nâng cao ý thức cộng đồng của người Việt Qua đó, ý nghĩa lý luận của đề tài là tìm hiểu và cung cấp những kiến thức và cơ

sở lý thuyết về tính độc lập tương đối của ý thức xã hội, từ đó đưa ra hướng dẫn

và góp ý trong việc phát triển ý thức cộng đồng Trong khi đó, ý nghĩa thực tiễn của đề tài là tìm hiểu thực trạng ý thức xã hội của người dân Việt Nam hiện nay

và đưa ra các giải pháp và hướng đi nhằm tạo ra một cộng đồng có ý thức cao, độc lập tương đối và phát triển bền vững

Vì vậy, đề tài "Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội và liên hệ thực trạng, giải pháp nâng cao ý thức cộng đồng người Việt hiện nay" không chỉ mang tính cấp thiết và thời sự, mà còn mang lại ý nghĩa lý luận và thực tiễn đáng kể trong việc xây dựng một cộng đồng Việt Nam ngày càng phát triển và văn minh

NỘI DUNG

Phần 1 Cơ sở lý luận

1.1 Tồn tại xã hội

Tồn tại xã hội là toàn bộ sinh hoạt vật chất và những điều kiện sinh hoạt vật chất của xã hội

Các yếu tố cơ bản tạo thành tồn tại xã hội bao gồm điều kiện tự nhiên, hoàn cảnh địa lý, dân cư và phương thức sản xuất Trong đó, phương thức sản xuất là yếu tố cơ bản nhất Ví dụ, phương thức kỹ thuật canh nông lúa nước là nhân tố

cơ bản tạo thành điều kiện sinh hoạt vật chất truyền thống của người Việt Nam

1.2 Ý thức xã hội

Ý thức xã hội là mặt tinh thần của đời sống xã hội bao gồm toàn bộ các quan điểm, tư tưởng, tình cảm, tâm trạng, … của cộng đồng xã hội, nảy sinh từ tồn tại

xã hội, phản ánh tồn tại xã hội trong những giai đoạn nhất định

Đặc biệt khi nghiên cứu về ý thức xã hội, cần phải phân biệt rõ giữa ý thức xã hội và ý thức cá nhân Bởi đây là mối quan hệ giữa cái chung và cái riêng Trong đó, ý thức cá nhân là sự biểu thị một cách sinh động cụ thể của ý thức xã hội Bởi vậy, ý thức cá nhân vừa phụ thuộc vào đặc trưng chung của ý thức xã hội, vừa phụ thuộc vào đặc trưng riêng của mỗi người

Về kết cấu của ý thức xã hội, có hai cách phân loại:

Theo trình độ phản ánh của ý thức xã hội đối với tồn tại xã hội có thể phân biệt

ý thức xã hội thông thường và ý thức lý luận Trong đó, ý thức xã hội thông thường là toàn bộ những tri thức, những quan niệm của những con người trong

một cộng đồng người nhất định, được hình thành một cách trực tiếp từ hoạt động thực tiễn hàng ngày, chưa được hệ thống hóa, khái quát hóa thành lý luận

Còn ý thức lý luận là những tư tưởng, quan điểm đã được hệ thống hóa, khái

quát hóa thành các học thuyết xã hội, được trình bày dưới dạng những khái niệm, phạm trù, quy luật mang tính trừu tượng cao, và phản ánh hiện thực ở

trình độ cao Như vậy, ý thức xã hội thông thường phản ánh hiện thực một cách sinh động, cụ thể và là tiền đề cho ý thức lý luận

Mặt khác, kết cấu của ý thức xã hội dưới góc độ nội dung phản ánh được chia thành tâm lý xã hội và hệ tư tưởng Ở đây, tâm lý xã hội bao gồm toàn bộ tình cảm, ước muốn, thói quen, tập quán, … của con người, của một bộ phận xã hội hoặc của toàn xã hội được hình thành dưới ảnh hưởng trực tiếp cuộc sống hàng ngày và phản ánh đời sống đó Quá trình phản ánh này thường mang tính tự phát, chỉ ghi lại những biểu hiện bề mặt bên ngoài của xã hội Trong khi đó, hệ

tư tưởng là hệ thống những quan điểm, tư tưởng về các lĩnh vực chính trị, triết học, đạo đức, nghệ thuật, tôn giáo, … ở trình độ nhận thức khái quát hoá những kinh nghiệm xã hội Tóm lại, giữa tâm lý xã hội và hệ tư tưởng có mối quan hệ mật thiết với nhau, hợp thành ý thức xã hội Hệ tư tưởng hình thành trên cơ sở tâm lý xã hội, nhưng không phải là kết quả trực tiếp của tâm lý xã hội, mà phải trải qua một quá trình nhận thức ở trình độ cao hơn về chất, mang tính trừu tượng hoá

1.3 Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội

Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội biểu hiện ở những điểm cụ thể sau đây:

Ý thức xã hội thường lạc hậu hơn so với tồn tại xã hội:

Lịch sử xã hội cho thấy, trong nhiều trường hợp khi tồn tại xã hội cũ đã mất đi, nhưng ý thức xã hội cũ tương ứng thì nó lại vẫn còn tồn tại dưới những biểu hiện khác nhau Nguyên nhân làm cho ý thức xã hội thường lạc hậu hơn so với tồn tại xã hội là do tác động mạnh mẽ và nhiều mặt trong hoạt động thực tiễn của con người nên tồn tại xã hội diễn ra với tốc độ nhanh hơn khả năng phản ánh của ý thức xã hội Thứ hai là do sức mạnh của tâm lý xã hội (thói quen, tập quán, truyền thống) có khả năng duy trì tồn tại ngay khi cơ sở của nó đã mất đi Cuối cùng là do ý thức xã hội mang tính giai cấp, tính dân tộc, ít nhiều ảnh

hưởng đến lợi ích của các nhóm xã hội nên thường được cố gắng bảo tồn và duy trì

Ý thức xã hội có thể vượt trước tồn tại xã hội:

Triết học Mác – Lênin đã thừa nhận rằng, trong những điều kiện nhất định tư tưởng của con người, đặc biệt những tư tưởng khoa học tiên tiến sẽ có thể vượt trước sự phát triển của tồn tại xã hội, các tư tưởng này xuất hiện sẽ dự báo được tương lai và có tác dụng tổ chức, chỉ đạo hoạt động thực tiễn của con người Lý

do mà ý thức xã hội có thể vượt trước tồn tại xã hội là do ý thức xã hội phản ánh đúng những mối liên hệ logic, khách quan, tất yếu, bản chất của tồn tại xã hội Đồng thời, tồn tại xã hội đã có và hiện có thường được tái hiện và khái quát bởi các tư tưởng khoa học để rút ra quy luật phát triển chung cho xã hội, từ đó không những phản ánh đúng quá khứ, hiện tại mà còn có thể dự báo tương lai

Ý thức xã hội có tính kế thừa trong sự phát triển:

Lịch sử phát triển đời sống tinh thần của xã hội cho thấy rằng các quan điểm lý luận, các tư tưởng lớn của thời đại sau bao giờ cũng dựa vào những tiền đề đã

có từ các giai đoạn lịch sử trước đó Tuy nhiên do ý thức có tính kế thừa trong

sự phát triển, nên không thể giải thích được một tư tưởng nào đó nếu chỉ dựa vào những quan hệ kinh tế hiện có, không chú ý đến các giai đoạn phát triển tư tưởng trước đó

Trong xã hội có giai cấp, tính chất kế thừa của ý thức xã hội gắn với tính chất giai cấp của nó Những giai cấp khác nhau kế thừa những nội dung ý thức khác nhau của các thời đại trước Các giai cấp tiên tiến tiếp nhận những di sản, tư tưởng tiến bộ của xã hội cũ để lại

Tóm lại, ý thức xã hội, với cả hai bộ phận cấu thành mình, có khả năng dược kế thừa từ thế hệ này sang thế hệ khác trong quá trình phát triển, phản ánh tồn tại

xã hội ở các thời kỳ lịch sử khác nhau

Sự tác động qua lại giữa các hình thái ý thức xã hội trong sự phát triển của chúng:

Các hình thái ý thức xã hội phản ánh tồn tại xã hội theo những cách khác nhau,

có vai trò khác nhau trong xã hội và đời sống con người Tuy nhiên, lịch sử phát triển của ý thức xã hội cho thấy, thông thường ở mỗi thời đại, tùy theo những hoàn cảnh lịch sử cụ thể có những hình thái ý thức nào đó nổi lên hàng đầu và tác động mạnh đến các hình thái ý thức khác Ví dụ, ở Hy Lạp thời cổ, triết học

và nghệ thuật đã từng đóng vai trò đặc biệt quan trọng, còn ở Tây Âu thời trung

cổ thì tôn giáo đã có một ảnh hưởng mạnh mẽ đến mọi mặt tinh thần của xã hội Các nước Tây Âu ở giai đoạn lịch sử sau này thì ý thức chính trị lại đóng vai trò

to lớn, tác động mạnh mẽ đến các hình thái ý thức xã hội khác Ở Pháp từ nửa sau thế kỷ XVIII và ở Đức cuối thế kỷ XIX, triết học và văn học là công cụ quan trọng nhất để tuyên truyền những tư tưởng chính trị, là vũ đài của cuộc đấu tranh chính trị của các lực lượng xã hội tiên tiến Từ sau thời kỳ trung cổ và phong kiến, nhất là trong thế giới đương đại, ý thức chính trị thường có vai trò đặc biệt quan trọng và chi phối mạnh mẽ các hình thái ý thức khác

Ý thức xã hội tác động trở lại tồn tại xã hội:

Tồn tại xã hội chịu sự tác động trở lại của ý thức xã hội là một biểu hiện khác của tính độc lại tương đối của ý thức xã hội Sự tác động trở lại đối với tồn tại

xã hội của các hình thái ý thức xã hội mạnh hay yếu phụ thuộc vào những điều kiện lịch sử cụ thể, vào các quan hệ kinh tế vốn là cơ sở hình thành các hình thái

ý thức xã hội, vào trình độ phản ánh và sức lan toả của ý thức đối với các nhu cầu khác nhau của sự phát triển xã hội, đặc biệt là vào vai trò lịch sử của giai cấp đại diện cho ngon cờ tư tưởng Vì vậy, cần phân biệt ý thức xã hội tiến bộ với ý thức xã hội lạc hậu, cản trở sự tiến bộ xã hội

Như vậy, có thể nói, do con người hành động một cách có ý thức, nên ý thức xã hội có thể thức đẩy hoặc kìm hãm sự phát triển tồn tại xã hội Nếu ý thức xã hội

phản ánh đúng đắn chân thực tồn tại xã hội, sẽ mở đường cho xã hội tiến lên, và ngược lại, phản ánh sai lệch vì những mục đích khác nhau sẽ làm cản trở bước tiến của xã hội

Phần 2 Liên hệ thực trạng và giải pháp nâng cao ý thức cộng đồng người Việt Nam hiện nay

2.1 Thực trạng

Thực tế hiện nay cho thấy ý thức cộng đồng của người dân Việt Nam có những

ưu và nhược điểm

Một trong những ưu điểm của ý thức cộng đồng của người dân Việt Nam là tinh thần đoàn kết, yêu thương đùm bọc lẫn nhau Với truyền thống văn hóa và lịch

sử phong phú, nhân dân Việt Nam đã hình thành một tinh thần đoàn kết mạnh

mẽ, biểu hiện qua các cuộc giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước, hay điển hình là quá trình chống lại COVID- 19 vừa qua Cụ thể, kế thừa hệ thống truyền thống đại đoàn kết dân tộc và hưởng ứng lời kêu gọi của Đảng, Chính phủ, tất

cả tỉnh, thành phố, bộ, khoa, địa phương, cơ quan, đơn vị, tổ chức, cá nhân đều nhiệt tình, tích cực tham gia phòng, chống dịch Các đoàn y, bác sĩ, nhân viên y

tế, sinh viên các trường y, dược từ các tỉnh chưa có ca nhiễm hoặc ca nhiễm ít

ca nhiễm đã khẩn trương vào vùng dịch vụ để hỗ trợ Trong quá trình này, nhân dân cả nước không chỉ đóng góp công sức mà còn tích cực đóng góp tiền bạc, vật chất cho công tác phòng, chống dịch để đỡ những con người khó khăn hơn trong cuộc sống hàng ngày Các tổ chức từ thiện và các nhóm tình nguyện đã tổ chức đóng góp và phân bổ các nguồn lực để hỗ trợ các khu vực cách ly và những người gặp khó khăn do dịch bệnh

Ngoài ra, người dân Việt Nam đã và đang chủ động tích cực, tôn trọng và thực hiện nghiêm chỉnh các quy định của pháp luật, đồng thời ý thức thực hiện và bảo vệ pháp luật của tầng lớp nhân dân đang được chú ý và quan tâm Điều này thể hiện rõ trong các cơ quan nhà nước, các tổ chức, số cán bộ vi phạm pháp luật trong khi thi hành công vụ đã giảm, thực trạng tham nhũng, sách nhiễu

trong công việc đang được đẩy lùi, các cán bộ công chức đã ngày càng chứng tỏ

sự minh bạch công khai trong công việc của mình Không chỉ vậy, hiện nay ngày càng xuất hiện trong cuộc sống của chúng ta nhiều tấm gương về người tốt, việc tốt trong thực hiện pháp luật, họ đã nâng cao tinh thần trách nhiệm của mình trong việc bảo đảm trật tự, an toàn xã hội, trở thành những tấm gương sáng trong việc giúp cho các cơ quan chức năng thi hành công vụ, trong việc bắt giữ tội phạm, tố giác những hành vi của những người người thực hiện hành vi trái pháp luật Như vậy có thể nói rằng đã có nhiều bước chuyển biến đáng mừng trong tư tưởng tình cảm của người dân đối với việc chấp hành pháp luật Tuy nhiên, cũng tồn tại một số nhược điểm trong ý thức cộng đồng của người dân Việt Nam Thứ nhất là sự thiếu ý thức về vấn đề bảo vệ môi trường Mặc dù

đã có nhiều cảnh báo về hậu quả của ô nhiễm môi trường và suy thoái tài nguyên thiên nhiên, nhưng một số người dân vẫn chưa thực sự nhận thức được tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường Họ tiếp tục thực hiện các hành vi gây ô nhiễm như xả rác không đúng nơi quy định, khai thác trái phép các nguồn tài nguyên thiên nhiên do họ nghĩ việc làm của mình quá bé, không đủ sức để gây ô nhiễm môi trường Một số khác lại cho rằng, bảo vệ môi trường là trách nhiệm của các cơ quan chính quyền, của nhà nước Và chính những suy nghĩ thiển cận này sẽ ảnh hưởng không nhỏ đến việc giáo dục tư duy bảo vệ môi trường cho thế hệ mai sau Việc phá hoại môi trường của một người gây ảnh hưởng nhỏ nhưng hàng trăm người cộng lại sẽ ngăn cản sự phát triển bền vững

và gây ra những vấn đề môi trường như ô nhiễm môi trường sinh hoạt, trái đất nóng lên, biến đổi khí hậu, lũ lụt, hạn hán, … Theo báo cáo mới nhất của Chương trình lương thực thế giới, Việt Nam là một trong 5 quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ thiên tai, đặc biệt là mưa bão và lũ lụt Tình trạng này sẽ kéo theo chất lượng cuộc sống suy giảm, đói kém, bệnh tật sinh sôi ở khắp nơi Thứ hai, ý thức pháp luật của một số người dân còn hạn chế Mặc dù đã có sự nâng cao và cải thiện hệ thống pháp luật, nhưng một số người dân vẫn chưa có ý

thức đầy đủ về tuân thủ và tôn trọng quy định pháp luật Thái độ thờ ơ, coi thường pháp luật trong nhân dân ngày càng phản ánh rõ nét, điều này dẫn đến những hành vi trái với quy định của pháp luật như vi phạm giao thông, xây dựng trái phép và vi phạm các quy định về tài nguyên thiên nhiên, … Cụ thể, hiện nay diễn biến về tội phạm hình sự ngày càng gia tăng, nhiều vụ án giết người cướp tài sản do người dân gây ra với mức độ nghiêm trọng, tệ nạn xã hội thường xuyên xảy ra Đặc biệt đáng lưu ý là ý thức pháp luật của tầng lớp thanh thiếu niên luôn chiếm tỉ lệ lớn Theo số liệu thống kê trong báo tiền phong, số đối tượng vi phạm pháp luật trong lứa tuổi thanh thiếu niên luôn chiếm trên 70% tổng số mà không ít là học sinh, sinh viên Như vậy, tình trạng thanh niên giết người cướp tài sản, sử dụng các chất kinh thích như ma túy đang trở thành vấn nạn trong đời sống xã hội hiện nay khi chính họ là nguồn nhân lực quan trọng cho sự phát triển và xây dựng của một nước

2.2 Giải pháp

Để nâng cao ý thức cộng đồng của người dân Việt Nam, có một số biện pháp

mà chúng ta có thể thực hiện Một trong những giải pháp quan trọng nhất là tăng cường công tác giáo dục và truyền thông Giáo dục được coi là nền tảng và nền tảng quan trọng để hình thành ý thức cộng đồng Chính phủ cần đầu tư mạnh vào việc cải thiện chất lượng giáo dục, đặc biệt là giáo dục công dân và giáo dục đạo đức Trong quá trình giảng dạy, học sinh cần được truyền đạt về các giá trị xã hội, lòng yêu nước, lòng tự hào dân tộc và trách nhiệm của mình đối với cộng đồng Ngoài ra, truyền thông đóng vai trò quan trọng trong việc lan tỏa thông tin và tạo ra một môi trường truyền thông tích cực Cần tăng cường việc phổ biến thông tin về ý thức cộng đồng, giá trị xã hội và những hành động tích cực của người dân để truyền cảm hứng và khơi gợi ý thức xã hội

Ngoài ra, việc tạo môi trường thích hợp, thoải mái để khuyến khích người dân tham gia và đóng góp cho cộng đồng, xã hội cũng là một giải pháp hiệu quả Các tổ chức xã hội và cộng đồng cần tạo ra các chương trình và hoạt động thúc