SỰ CẦN THIẾT PHẢI NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ
Tâm lý học là khoa học nghiên cứu về ý thức con người, giúp hiểu biết về bản thân và người khác, từ đó ứng xử hợp lý và sống hài hòa để phát triển tốt đẹp theo từng lứa tuổi Khoa học này khám phá những suy tư, hành động, cảm nhận và tương tác của con người, cả bên trong lẫn bên ngoài Đặc biệt trong giáo dục thanh thiếu niên và trẻ em, các nhà sư phạm không thể bỏ qua việc nghiên cứu tâm lý học để đáp ứng nhu cầu phát triển phù hợp với từng độ tuổi.
Mỗi người trong chúng ta cần xem xét lại những trải nghiệm thời thơ ấu và thanh xuân của mình, bao gồm cả những thiệt thòi và may mắn đã trải qua Chúng ta đều từng là trẻ nhỏ, vì vậy không nên ép buộc trẻ em phải trở thành "những ông cụ non" hay "các bà thánh nhỏ", tức là không nên áp đặt tâm lý trưởng thành lên các em, điều mà chúng ta đã từng cảm thấy khó chịu và phản kháng trong quá khứ.
Ở độ tuổi này, trẻ em vẫn được bố mẹ và anh chị trong gia đình chăm sóc và giáo dục Sự phát triển của mỗi cá nhân diễn ra liên tục, với mỗi giai đoạn tuổi là nền tảng cho giai đoạn tiếp theo, giúp kế thừa và phát triển những giá trị đã có.
Lứa tuổi ấu nhi là giai đoạn quan trọng khi trẻ bắt đầu khám phá thế giới xung quanh, từ những bước đi đầu đời đến việc chạm tay vào mọi vật Để hỗ trợ sự phát triển này, cần tạo ra một môi trường an toàn, thoáng đãng và không ô nhiễm, với nhiều đồ vật dễ thương, màu sắc hài hòa Bầu không khí xung quanh cần tràn đầy yêu thương và hạnh phúc, giúp trẻ mở rộng giác quan và tạo dựng những mối quan hệ nhân cách Thời kỳ này không chỉ là thời gian trẻ tương tác với thế giới vật chất mà còn là nền tảng vững chắc cho sự phát triển trong tương lai.
Hiểu tâm lý trẻ em giúp nâng cao chất lượng chăm sóc và xây dựng biện pháp giáo dục hiệu quả, từ đó ảnh hưởng tích cực đến sự hình thành nhân cách của trẻ Các giai đoạn phát triển tâm lý ở thanh thiếu niên được phân chia rõ ràng.
Từ 0-1 tuổi, hoạt động giao lưu cảm xúc trực tiếp với người lớn, đặc biệt là mẹ, đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành nhân cách của trẻ Đây là giai đoạn đầu tiên trong cuộc đời, nơi mối quan hệ tình cảm giữa trẻ và mẹ phát triển mạnh mẽ, tiếp nối sự cộng sinh về thể chất.
Từ 2-3 tuổi, trẻ bước vào giai đoạn vườn trẻ, nơi mà quá trình tiếp thu các thao tác công cụ và tri thức thực tiễn diễn ra mạnh mẽ Trong giai đoạn này, hoạt động tương tác với các đối tượng do xã hội tạo ra trở thành hoạt động chủ đạo, giúp trẻ hình thành những hiểu biết và kỹ năng cần thiết cho sự phát triển sau này.
Từ 4-6 tuổi, trò chơi đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của trẻ Qua các hoạt động này, trẻ em mô phỏng các mối quan hệ xã hội và tiếp thu những chuẩn mực xã hội, từ đó dần hình thành nhân cách và vai trò của mình trong cộng đồng.
Từ 6-7 tuổi, trẻ em bắt đầu hoạt động học tập để tiếp cận và chiếm lĩnh các hệ thống tri thức, với những phương thức hoạt động trở thành yếu tố chủ đạo Đây là giai đoạn quan trọng, khi trí tuệ của trẻ phát triển mạnh mẽ và thuận lợi.
Từ 11-12 đến 14-15 tuổi, trẻ em bắt đầu phát triển các mối quan hệ bạn bè dựa trên sự tin cậy và sở thích chung Giai đoạn này chứng kiến sự hình thành các mối quan hệ cá nhân với nhóm và tập thể, nơi mà hoạt động giáo dục đóng vai trò quan trọng trong việc thiết lập các mối quan hệ thân thiết.
Từ 15-17 tuổi: Hoạt động học tập có định hướng nghề nghiệp để chuẩn bị bước vào đời là hoạt động chủ đạo ở lứa tuổi này.
Các hoạt động chủ đạo ở từng giai đoạn phát triển không diễn ra độc lập mà liên quan chặt chẽ đến những hoạt động đã hình thành ở giai đoạn trước Những hoạt động này tạo thành cơ sở và điều kiện cho sự phát triển của các hoạt động chủ đạo ở giai đoạn sau Trong quá trình phát triển tâm lý con người, tuổi ấu nhi đóng vai trò rất quan trọng, vì trẻ em có khả năng trải nghiệm và thể hiện xúc cảm từ rất sớm.
“những phức cảm mừng rỡ” là biểu hiện của những cảm xúc xuất hiện đầu tiên trong cuộc đời đứa trẻ.
Giai đoạn ấu nhi, kéo dài khoảng hai năm, là thời kỳ quan trọng trong sự phát triển của trẻ, nơi diễn ra nhiều điều kỳ diệu Trong giai đoạn này, trẻ bắt đầu biết đi, trọng lượng não tăng gấp đôi, trọng lượng cơ thể tăng gấp ba và chiều cao tăng 50% Đây là thời điểm trẻ thực sự "trở thành người", phát triển khả năng tri giác, ghi nhớ và suy nghĩ, đồng thời hình thành nhiều cảm xúc và hiểu được lời nói của người xung quanh, bắt đầu bập bẹ những câu nói đầu tiên.
Trẻ em cần được tiếp xúc với con người để phát triển khả năng trở thành người, đặc biệt trong giai đoạn từ hai đến bốn tuổi Những trường hợp trẻ em được nuôi dưỡng bởi động vật hoang dã cho thấy nếu không có sự hướng dẫn từ con người, trẻ sẽ chỉ tồn tại như "động vật" Trẻ sơ sinh không có kiến thức và cần sự chăm sóc từ người lớn để thích nghi với môi trường sống mới Giai đoạn này, với nhiều điều kỳ diệu diễn ra, đóng vai trò quyết định trong quá trình "trở thành người" của trẻ.
NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
Hành động công cụ
Hành động sử dụng một đồ vật như công cụ để tác động lên đồ vật khác là rất phổ biến trong cuộc sống hàng ngày Ví dụ, chúng ta thường dùng thìa để xúc cơm và dao để thái rau, cho thấy sự kết hợp giữa công cụ và vật thể trong các hoạt động nấu nướng.
Việc sử dụng công cụ, ngay cả những công cụ đơn giản, không chỉ tăng cường sức mạnh tự nhiên của con người mà còn giúp thực hiện những hành động khó khăn hơn nếu chỉ dùng tay Công cụ có thể được xem như là khí quan nhân tạo, kết nối con người với tự nhiên Ở tuổi ấu nhi, trẻ em bắt đầu làm quen với những công cụ cơ bản như thìa, cốc, và bút chì, những công cụ này có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển tâm lý của trẻ, vì cách sử dụng chúng được xã hội quy định và thiết kế của chúng phụ thuộc vào chức năng của chúng.
Công cụ đóng vai trò là cầu nối giữa bàn tay con người và đồ vật, và cách thức tác động phụ thuộc vào cấu tạo của công cụ Việc sử dụng công cụ như thìa yêu cầu thay đổi động tác tay để phù hợp với cấu tạo của nó, chẳng hạn như cầm đúng cán và nghiêng thìa để xúc cơm Trẻ em cần chú ý đến mối quan hệ giữa công cụ và đối tượng (thìa và cơm) để thực hiện hành động một cách chính xác, nhưng điều này không dễ dàng vì trẻ thường chỉ biết hành động trực tiếp bằng tay Sự hướng dẫn từ người lớn là cần thiết để trẻ học cách sử dụng công cụ hiệu quả, từ việc cầm thìa đến cầm bút Quá trình này có thể chia thành nhiều giai đoạn, bắt đầu từ việc trẻ chỉ xem công cụ như sự kéo dài của bàn tay cho đến khi trẻ nhận thức được mối quan hệ giữa công cụ và đối tượng, từ đó thực hiện hành động công cụ một cách thành công.
Ở lứa tuổi ấu nhi, trẻ chưa hoàn toàn thành thạo trong việc sử dụng công cụ, nhưng đã nắm được nguyên tắc cơ bản của việc này Việc hiểu rõ nguyên tắc sử dụng công cụ giúp trẻ có khả năng tự sáng tạo và áp dụng vào các tình huống khác, như việc dùng que để lấy quả bóng ra từ gầm giường.
Hành động thiết lập các mối tương quan
Hành động tạo ra mối tương quan giữa các đối tượng trong không gian, như chồng khối gỗ hay lắp ráp đồ chơi, bắt đầu từ tuổi hài nhi Trẻ em thường thực hiện các hành động tháo lắp mà chưa hiểu rõ thuộc tính của đồ vật, như hình dáng và kích thước Đến tuổi ấu nhi, trẻ cần nhận thức về các thuộc tính này để thực hiện các hành động phức tạp hơn, chẳng hạn như xếp hình tháp đúng thứ tự từ khối lớn nhất đến nhỏ nhất Việc lắp ghép đồ chơi cũng yêu cầu trẻ phải chọn các bộ phận phù hợp để tạo thành một chỉnh thể Những hành động này đòi hỏi sự điều chỉnh dựa trên kết quả thu được, nhưng trẻ thường gặp khó khăn trong việc đạt được kết quả chính xác, vì vậy sự hỗ trợ từ người lớn là cần thiết để hướng dẫn và làm mẫu cho trẻ.
Sự lĩnh hội hành động của trẻ phụ thuộc vào phương pháp dạy dỗ của người lớn Khi người lớn làm mẫu nhiều lần, trẻ sẽ ghi nhớ vị trí các đối tượng trong tương quan nhất định Nếu trẻ được khuyến khích làm và sửa sai, trẻ sẽ phát triển khả năng hành động thử nghiệm Để dạy trẻ hiệu quả, người lớn cần hướng dẫn trẻ quan sát và lựa chọn các đối tượng phù hợp, từ đó thiết lập mối tương quan chính xác Ví dụ, khi dạy trẻ lắp các hình dạng vào thẻ gỗ, người lớn nên giúp trẻ nhận diện sự tương đồng giữa các hình để thiết lập mối liên hệ Việc làm mẫu là cần thiết, tránh để trẻ hành động ngẫu nhiên theo phương pháp "thử và có lỗi", vì điều này không giúp trẻ phát triển kỹ năng hành động một cách đúng đắn Học được phương thức hành động này, trẻ sẽ có khả năng áp dụng trong những tình huống phức tạp hơn.
Việc thiết lập các mối tương quan giúp phát triển mạnh mẽ các chức năng tâm lý của trẻ, bao gồm tri giác, trí nhớ, tưởng tượng và tư duy Đặc biệt, tư duy trực quan - hành động được củng cố, tạo nền tảng cho sự phát triển các kiểu tư duy cao hơn như tư duy trực quan - hình tượng và tư duy logic sau này.
Ảnh hưởng của hoạt động với đồ vật đến sự phát triển ngôn ngữ của trẻ
Việc trẻ nắm vững hoạt động với đồ vật và giao tiếp với người lớn dẫn đến sự biến đổi quan trọng trong cách thức giao tiếp của trẻ ấu nhi, quyết định sự phát triển ngôn ngữ ở giai đoạn này Thời kỳ "chỉ đạo câm" của người lớn qua cử chỉ và biểu cảm đã trở nên lỗi thời, không còn đáp ứng nhu cầu của trẻ trong việc sử dụng đồ vật Sự xuất hiện của ngôn ngữ là một sự kiện quan trọng, vừa thay thế cho đồ vật thật, vừa là phương tiện giao tiếp hiệu quả.
Theo Piaget, ngôn ngữ có ba ưu thế so với hành động vật chất.
1) Hành động bằng tay diễn ra với tốc độ chậm hơn nhiều so với lời mô tả.
2) Hành động bằng tay bị hạn chế bởi không gian chật hẹp và thời gian trực tiếp, trong khi đó nhờ ngôn ngữ, tư duy dễ dàng vượt ra khỏi giới hạn đó.
3) Hành động bằng tay diễn ra tuần tự, từng tí một, còn ngôn ngữ thì cho biểu tượng về toàn bộ (cơ hồ như cùng xảy ra) Ngôn ngữ đã tách tư duy ra khỏi hành động Nhờ đó tư duy phát triển theo quy luật của nó Tuy vậy việc phát triển ngôn ngữ của trẻ ở tuổi này phần lớn là tùy thuộc vào sự dạy bảo của người lớn Những đứa trẻ mà người lớn ít giao tiếp hay ít được thỏa mãn nhu cầu giao tiếp thì thường rất chậm Để kích thích trẻ nói, người lớn cần đòi hỏi trẻ phải bầy tỏ nguyện vọng của mình bằng lời nói mới đáp ứng nguyện vọng đó Sự phát triển ngôn ngữ của trẻ ấu nhi theo hai hướng chính: Hoàn thiện sự thông hiểu lời nói của người lớn và hình thành ngôn ngữ tích cực của đứa trẻ.
2.3.1 Ảnh hưởng của hoạt động với đồ vật đến khả năng nghe hiểu lời nói của trẻ
Khi trẻ em tương tác với đồ vật, chúng thường gặp phải các tình huống mà đồ vật và hành động gắn liền với nhau, tạo thành một khối thống nhất trong nhận thức của trẻ Điều này khiến trẻ không thể tách rời các từ mô tả đồ vật và hành động, mà chỉ có thể hiểu ngôn ngữ diễn đạt toàn bộ tình huống Ví dụ, trẻ có thể hiểu lời nói mà không phân biệt được các thành phần riêng lẻ trong đó.
Trẻ nhỏ thường không hiểu các từ ngữ riêng lẻ mà chỉ nhận biết được ý nghĩa khi chúng được đặt trong bối cảnh cụ thể Ví dụ, khi trẻ thấy ai đó đang đánh trống hoặc chính mình đang chơi với trống, chúng mới hiểu được cụm từ "đánh trống" Tương tự, trẻ chỉ có thể hiểu câu hỏi "bắt tay nào?" khi nhìn thấy một người lớn chìa tay ra Do đó, để giúp trẻ nhanh chóng tiếp thu ngôn ngữ, việc kết hợp lời nói với các tình huống thực tế là rất quan trọng, vì lúc này trẻ phản ứng với toàn bộ bối cảnh hơn là chỉ với từ ngữ.
Lời nói kết hợp với tình huống cụ thể mới tạo thành tín hiệu hành động đối với trẻ lên hai tuổi.
Tình huống cụ thể + Lời nói = Tín hiệu hành động của trẻ.
Sự kết hợp giữa lời nói và tình huống cụ thể giúp trẻ dần hiểu lời nói mà không cần phụ thuộc vào hoàn cảnh Từ một tuổi rưỡi, trẻ đã có thể nhận diện lời nói rõ rệt hơn, cho phép người lớn hướng dẫn hành động của trẻ hiệu quả hơn Ví dụ, người lớn có thể yêu cầu trẻ lấy đồ vật quen thuộc Tuy nhiên, trẻ hai tuổi vẫn chưa hoàn toàn tách biệt ngôn ngữ khỏi tình huống cụ thể; trẻ dễ dàng thực hiện hành động theo lời chỉ dẫn hơn là ngừng hành động khi bị cấm Chỉ khi trẻ ba tuổi, khả năng hiểu lời nói tách rời khỏi tình huống cụ thể mới giúp người lớn điều chỉnh hành vi của trẻ trong nhiều hoàn cảnh khác nhau.
Nghe và hiểu lời nói trong bối cảnh rộng lớn là một thành tựu quan trọng trong sự phát triển của trẻ ấu nhi, giúp trẻ sử dụng ngôn ngữ như công cụ chính để nhận thức và khám phá thế giới xung quanh.
2.3.2 Ảnh hưởng của hoạt động với đồ vật đến việc hình thành ngôn ngữ tích cực ( hoạt động lời nói) của trẻ.
Trẻ lên hai ngày càng hoạt động với nhiều đồ vật và giao tiếp với những người xung quanh cũng trở nên phong phú hơn, đặc biệt từ 20 tháng tuổi, trẻ trở nên mạnh dạn và sáng tạo hơn Giai đoạn này không chỉ thúc đẩy trẻ lĩnh hội ngôn ngữ và hiểu lời nói mà còn kích thích sự phát triển ngôn ngữ tích cực Đây là thời kỳ phát triển ngôn ngữ quan trọng, khi trẻ không chỉ yêu cầu biết tên các đồ vật mà còn cố gắng phát âm để gọi tên chúng, thường xuyên đặt ra những câu hỏi.
Trẻ em thường đặt câu hỏi như "cái gì đây?" và "cái gì kia?" để khám phá thế giới xung quanh, và người lớn có vai trò quan trọng trong việc giải đáp những thắc mắc này Sự khuyến khích và tán thưởng từ người lớn giúp trẻ phát triển ngôn ngữ một cách nhanh chóng, mở rộng vốn từ và cải thiện khả năng phát âm.
Trẻ em thường sử dụng ngôn ngữ khác biệt so với người lớn, ví dụ như từ "ăn" được trẻ nói là "măm" và từ "chuối" trở thành "chúi".
Trẻ em thường sử dụng ngôn ngữ tự trị, ví dụ như gọi "thịt" là "xịt" hay "bổ cam" thành "mổ cam" Nguyên nhân dẫn đến sự xuất hiện của loại ngôn ngữ này ở trẻ là do sự phát triển ngôn ngữ tự nhiên và khả năng sáng tạo trong việc giao tiếp.
- Thứ nhất là do người lớn gần gũi trẻ nói với nó như vậy, họ cho rằng nói như thế trẻ dễ hiểu hơn;
- Thứ hai là do trẻ nghe không chuẩn, bộ máy thu âm và phát âm chưa chín muồi nên phát âm bị méo tiếng;
Trẻ em thường gặp khó khăn trong giao tiếp do vốn từ hạn chế, dẫn đến việc phải sáng tạo từ ngữ để diễn đạt ý tưởng Nếu không được hướng dẫn đúng cách, việc dạy trẻ nói chính xác có thể làm mất đi khả năng tự phát triển ngôn ngữ của chúng.
Việc trẻ nói đúng ngữ pháp tiếng mẹ đẻ cho thấy sự phát triển ngôn ngữ ở mức cao, giúp trẻ giao tiếp, tiếp thu kinh nghiệm xã hội và tư duy Ngôn ngữ không chỉ là phương tiện giao tiếp mà còn ảnh hưởng đến các quá trình tâm lý như tri giác, tư duy và trí nhớ Sự phát triển ngôn ngữ của trẻ cũng bị tác động bởi những quá trình tâm lý này Khi trí tuệ trẻ phát triển, khả năng hiểu nghĩa của từ cũng thay đổi; ví dụ, ở giai đoạn đầu, trẻ có thể chưa hiểu hoàn toàn từ "cái xẻng" chỉ là một đồ vật với hình dạng và màu sắc nhất định, nhưng qua trải nghiệm và sự hỗ trợ từ người lớn, trẻ sẽ dần hiểu và biết cách gọi tên đúng.
Trẻ em không chỉ nhận biết được "cái xẻng" mà còn hiểu rõ cách sử dụng nó Nhờ đó, trẻ có thể tri giác về cái xẻng một cách rõ ràng hơn và nắm vững chức năng của nó Việc tiếp thu từ "cái xẻng" cũng trở nên sâu sắc hơn so với trước đây.
Ảnh hưởng của hoạt động với đồ vật đến sự phát triển trí tuệ của trẻ
Trong giai đoạn hài nhi, trẻ bắt đầu nhận thức các thuộc tính của đồ vật xung quanh và thiết lập những mối liên hệ đơn giản giữa chúng Đến tuổi ấu nhi, việc nắm vững hoạt động với đồ vật và mở rộng giao tiếp ngôn ngữ giúp trẻ phát triển trí tuệ mạnh mẽ Sự hình thành các hành động tri giác và tư duy mới là biểu hiện rõ nét nhất của sự phát triển trí tuệ ở trẻ ấu nhi.
2.4.1 Ảnh hưởng của hoạt động với đồ vật đến sự phát triển tri giác và sự hình thành những biểu tượng về các thuộc tính của đồ vật ở trẻ. Đầu tuổi ấu nhi, khả năng tri giác của trẻ còn hết sức sơ sài, mới chỉ nhận được các dấu hiệu nào đó của đồ vật đang đập vào mắt rồi căn cứ vào dấu hiệu đó để nhận biết các đối tượng, đó chỉ là dấu hiệu bên ngoài mang tính chất ngẫu nhiên và còn mơ hồ Tri giác của trẻ được tinh vi, đầy đủ dần chính là nhờ trẻ được hoạt động với đồ vật, nhất là hành động công cụ và hành động thiết lập các mối tương quan Trong khi hành động với một đồ vật nào đó để lĩnh hội phương thức sử dụng nó, đồng thời cũng tri giác được kích thước và hình dạng của nó Việc nắm vững hành động định hướng bên ngoài không diễn ra ngay lập tức mà phụ thuộc vào sự dạy dỗ của người lớn Nếu trẻ được người lớn hướng dẫn sử dụng các đồ chơi được chế tạo, sao cho trong cấu tạo của chúng đã chứa sẵn các thao tác lắp ráp các bộ phận với nhau buộc trẻ phải so sánh, đối chiếu, lựa chọn sao cho phù hợp, nếu không sẽ không đưa đến một kết quả nào hết, chẳng hạn trẻ phải lắp ráp các bộ phận đầu cá, mình cá, đuôi cá, vây cá để hình thành một con cá, hay xếp các hình tương ứng vào hộp Từ sự đối chiếu, so sánh các thuộc tính của các đối tượng bằng các định hướng bên ngoài, trẻ chuyển sang so sánh, đối chiếu các thuộc tính của đối tượng bằng mắt.
Hành động định hướng bằng mắt giúp trẻ tích lũy biểu tượng về các đối tượng trong thực tế và ghi nhớ chúng, tạo ra các mẫu để so sánh với đồ vật khác trong quá trình tri giác Ví dụ, khi thấy đồ vật hình tam giác, trẻ nói "giống cái nhà"; đồ vật hình tròn được trẻ gọi là "giống quả bóng"; đồ vật hình bầu dục là "giống quả dưa chuột"; đồ vật màu đỏ được trẻ mô tả là "giống cờ"; và đồ vật màu xanh thì nói "giống cỏ".
Việc trẻ tích luỹ biểu tượng từ thuộc tính của đồ vật phụ thuộc vào khả năng định hướng bằng mắt trong quá trình tương tác với chúng Trẻ ấu nhi có thể phát triển khả năng tri giác âm thanh, đặc biệt là nhận biết độ cao của âm thanh, nếu được giáo dục đúng cách Cần giúp trẻ nhận diện âm thanh có độ cao khác nhau qua các bài hát đơn giản, như tiếng gà gáy hay tiếng vịt kêu Ngoài ra, đồ chơi phát ra âm thanh cũng thu hút sự chú ý của trẻ, vì vậy khuyến khích trẻ tham gia vào các hoạt động như gõ trống, rung lục lạc hay nhún nhảy theo nhạc sẽ giúp phát triển khả năng tiết tấu của trẻ.
2.4.2 Ảnh hưởng của hoạt động với đồ vật đến sự phát triển tư duy của trẻ
Cuối tuổi hài nhi, trẻ bắt đầu thể hiện những hành động phản ánh sự phát triển tư duy, như việc sử dụng mối quan hệ giữa các đối tượng để đạt được mục đích, ví dụ như kéo rổ để lấy cam Giai đoạn này rất quan trọng vì trẻ học cách xác lập mối quan hệ giữa các đồ vật để giải quyết nhiệm vụ thực tiễn, và điều này thường diễn ra với sự hỗ trợ của người lớn Người lớn cung cấp mẫu hành động để trẻ bắt chước, giúp trẻ chuyển từ việc sử dụng mối liên hệ có sẵn sang việc xác lập mối liên hệ mới, điều này đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển tư duy của trẻ Tư duy của trẻ trong giai đoạn này được gọi là tư duy trực quan - hành động, cho phép trẻ "nghiên cứu" các mối liên hệ trong thế giới đồ vật xung quanh thông qua các hành động cụ thể và sự hướng dẫn của người lớn.
Cuối tuổi ấu nhi, trẻ bắt đầu phát triển tư duy trực quan hình tượng, cho phép thực hiện các hành động tư duy trong óc mà không cần thử nghiệm bên ngoài Ví dụ, khi quả bóng lăn vào gầm giường, trẻ có thể dự đoán sử dụng que để khều bóng ra, điều này cho thấy sự hình thành khả năng dự đoán trong tư duy Trẻ không tương tác với đồ vật thật mà làm việc với hình ảnh và biểu tượng của chúng, chứng tỏ sự tiến bộ từ tư duy trực quan - hành động sang tư duy trực quan - hình tượng Mặc dù trẻ chủ yếu vẫn sử dụng tư duy trực quan - hành động để giải quyết các bài toán đơn giản, nhưng kiểu tư duy hình tượng sẽ được phát triển đầy đủ hơn ở lứa tuổi mẫu giáo.
Trẻ nhỏ, mặc dù chỉ dừng lại ở việc quan sát bề ngoài, đã bắt đầu hình thành những khái niệm độc đáo Khi nhìn thấy các hiện tượng xung quanh, trẻ chỉ chú ý đến những thuộc tính bên ngoài dễ nhận biết và nhận ra sự tương đồng giữa chúng Ví dụ, một bé 20 tháng tuổi có thể gọi tất cả các loài động vật như chó, thỏ là “mèo” chỉ vì chúng đều có lông Thậm chí, trẻ còn gọi tóc và râu của bố là “mèo” và tất cả các loại trái cây đều được gọi là “cam” dù đó là quýt, táo hay mắc cọp, chỉ vì chúng có hình dạng tròn.
Trong quá trình hình thành khái niệm ban đầu, việc hợp nhất các đồ vật và hành động có đặc điểm tương đồng là rất quan trọng Trong giai đoạn này, việc tiếp thu từ vựng đóng vai trò then chốt, vì ý nghĩa của từ mà người lớn truyền đạt cho trẻ thường mang tính khái quát Ví dụ, trẻ em học từ vựng thông qua những khái niệm chung.
"Đồng hồ" có thể ám chỉ đến nhiều loại như đồng hồ đeo tay, đồng hồ báo thức hay đồng hồ treo tường Tuy nhiên, trẻ em thường có sự hiểu biết mơ hồ về nghĩa của từ này, khác biệt so với cách hiểu của người lớn.
Việc người lớn hướng dẫn và làm mẫu cho trẻ giúp trẻ nhận biết rằng nhiều đồ vật có cùng công dụng có thể được gọi bằng một tên chung Tuy nhiên, trẻ gặp khó khăn trong việc nhận ra mối liên hệ giữa các đồ vật có chức năng tương tự nhưng khác nhau về hình dáng, màu sắc và chất liệu, như các loại bình hoa Khi trẻ được hoạt động tích cực với các đồ vật dưới sự hỗ trợ của người lớn và hiểu cách sử dụng chúng, trẻ sẽ dần hình thành khái niệm về đồ vật dựa trên chức năng Ví dụ, nếu người lớn dạy trẻ cách xúc cơm bằng nhiều loại thìa khác nhau, trẻ sẽ nhanh chóng nắm bắt được chức năng chung của thìa.
Khi trẻ em tương tác với đồ vật, đặc biệt là trong các hành động sử dụng công cụ, chúng không chỉ nhận ra chức năng của từng đồ vật mà còn hiểu rằng nhiều hành động khác nhau có thể đạt cùng một mục đích Ví dụ, khi trẻ biết dùng gậy để khều một vật ở xa, chúng có thể chuyển sang sử dụng chổi dài để lấy quả bóng dưới giường khi không có gậy Qua đó, trẻ nhận thức rằng dù là gậy hay chổi, hành động "khều" vẫn có cùng mục đích là đưa vật từ xa đến gần Sự khái quát về chức năng của đồ vật xuất hiện đầu tiên trong hành động sử dụng, và sau đó được củng cố qua ngôn ngữ Những đồ vật công cụ trở thành yếu tố quan trọng trong việc hình thành sự khái quát, nhưng chỉ khi trẻ biết cách sử dụng chúng thì mới thực sự hiểu được ý nghĩa sâu sắc của chúng.
Có thể nói rằng kiểu tư duy chủ yếu của trẻ ấu nhi là trực quan - hành động
Sự phát triển tư duy của trẻ nhỏ gắn liền với việc tương tác với đồ vật, đặc biệt qua các hành động công cụ Qua đó, trẻ em bắt đầu hình thành khả năng khái quát hóa đồ vật dựa trên những đặc điểm bên ngoài và chức năng của chúng Mặc dù đây là những hình thức khái quát đơn giản, nhưng chúng đóng vai trò thiết yếu trong sự phát triển trí tuệ của trẻ.
Cuối tuổi ấu nhi, trẻ bắt đầu phát triển tư duy trực quan - hình tượng, cho phép giải quyết các bài toán trong đầu dựa trên những biểu tượng đã tích lũy Tuy nhiên, loại tư duy này vẫn còn đơn sơ và chỉ xuất hiện khi bài toán được đặt ra một cách đơn giản.
CÁC BIỆN PHÁP TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG VỚI ĐỒ VẬT PHÁT TRIỂN TÂM LÍ TRẺ ẤU NHI
Tổ chức hoạt động với đồ vật phát triển khả năng nghe hiểu lời nói
Trẻ em từ 24 đến 36 tháng tuổi đang trong giai đoạn học nói, nhưng khả năng phát âm của trẻ vẫn chưa hoàn chỉnh, dẫn đến việc trẻ thường nói thiếu từ, nói ngọng hoặc lặp lại Để phát triển khả năng nghe hiểu, các hoạt động với đồ vật cần được tổ chức trong những tình huống cụ thể, giúp trẻ dễ dàng hình dung và tiếp nhận thông tin Qua đó, trẻ sẽ dần dần hiểu lời nói và tích lũy vốn từ vựng một cách tự nhiên.
Để tổ chức giờ hoạt động hiệu quả, giáo viên cần chuẩn bị đồ dùng trực quan đẹp mắt và hấp dẫn nhằm thu hút sự chú ý của trẻ Bên cạnh đó, việc xây dựng một hệ thống câu hỏi rõ ràng và ngắn gọn là rất quan trọng Khi dạy trẻ về một hành động cụ thể, giáo viên nên kết hợp với các tình huống minh họa rõ ràng để trẻ dễ dàng hiểu và tiếp thu.
Ví dụ: Khi hướng dẫn trẻ rửa tay thì giáo viên phải làm hành động rửa tay cho trẻ thấy khi đó trẻ mới hiểu được từ “rửa tay”.
- Hoạt động 1: Ổn định, trò chuyện
Hoạt động 2 tập trung vào việc hướng dẫn trẻ nghe và hiểu lời nói theo trình tự, bắt đầu từ việc giới thiệu tên gọi, sau đó là các chi tiết và đặc điểm của vật Giáo viên sẽ sử dụng các câu hỏi để khuyến khích trẻ tham gia, và trong trường hợp trẻ không thể trả lời, giáo viên sẽ đưa ra gợi ý Để trẻ dễ dàng tiếp nhận, giáo viên sẽ diễn tả lời nói thông qua các tình huống cụ thể.
- Hoạt động 3: Giáo viên củng cố kiến thức bằng cách chơi trò chơi, nhắc lại tên gọi, đặc điểm, tính chất của vật.
- Hoạt động 4: Kết thúc hoạt động, giáo viên nhận xét, tuyên dương trẻ.
Tổ chức hoạt động với đồ vật dạy trẻ tập nói
Biện pháp này hỗ trợ trẻ em phát triển khả năng nói và mở rộng vốn từ vựng, đồng thời tạo ra cơ hội cho các hoạt động ngôn ngữ Mục tiêu là rèn luyện kỹ năng giao tiếp và biểu đạt, giúp trẻ phân biệt, tư duy và phán đoán tốt hơn, từ đó kích thích sự phát triển ngôn ngữ một cách tích cực.
- Trò chuyện với trẻ, cần kết hợp biểu cảm bằng giọng nói và nét mặt.
- Sử dụng các trò chơi luyện bộ máy phát âm, sử dụng hoạt động đọc thơ, kể truyện, tập hát để phát triển lời nói và vốn từ.
- Tổ chức cho trẻ vui chơi, tạo ra cơ hội hoạt động ngôn ngữ cho bé nâng cao khả năng biểu đạt bằng ngôn ngữ.
Ví dụ: Trò chơi đoán vật.
Giáo viên sử dụng một tờ giấy trắng có một lỗ đục, giấu mặt sau tờ giấy và chỉ để lộ con mắt, mũi hoặc miệng qua khe hở Trẻ em sẽ được khuyến khích đoán xem bộ phận nào đang hiện ra và sử dụng ngôn ngữ để diễn đạt ý kiến của mình.
Khi trẻ đã thành thạo trò chơi này, giáo viên có thể sử dụng một vật quen thuộc để trẻ đoán ra vật thể hoàn chỉnh Điều này được thực hiện bằng cách cho trẻ nhìn thấy một phần của vật thể thông qua lỗ hổng trên tờ giấy và yêu cầu trẻ gọi tên vật thể đó.
Giáo viên có thể sử dụng câu trả lời của trẻ để phát triển hình thức câu, giúp trẻ hoàn thiện đáp án hơn Ví dụ như đặt câu hỏi "Cái mũi để làm gì?" hoặc "Cái tay có thể làm những gì?" để khuyến khích trẻ suy nghĩ sâu hơn.
- Hoạt động 1: Ổn định, trò chuyện (hát, đọc thơ ) để chuyển từ hoạt động chơi sang hoạt động học, giới thiệu vật cần nhận biết.
Hoạt động 2 tập trung vào việc hướng dẫn trẻ nhận biết và nói theo trình tự Giáo viên sẽ giới thiệu tên gọi của vật nếu trẻ chưa biết, đồng thời hỏi trẻ về kiến thức của mình Sau đó, giáo viên sẽ mô tả các chi tiết và đặc điểm của vật Trong quá trình này, giáo viên sử dụng các câu hỏi để khuyến khích trẻ phản hồi; nếu trẻ không trả lời được, giáo viên sẽ đưa ra gợi ý Cuối cùng, giáo viên yêu cầu trẻ nhắc lại các từ chỉ đặc điểm của vật mà mình đã học.
- Hoạt động 3: Giáo viên củng cố kiến thức bằng cách chơi trò chơi, nhắc lại tên gọi, đặc điểm, tính chất của vật.
- Hoạt động 4: Kết thúc hoạt động, giáo viên nhận xét, tuyên dương trẻ.
3.3 Tổ chức hoạt động với đồ vật phát triển tri giác và sự hình thành những biểu tượng về các thuộc tính của đồ vật ở trẻ.
Tổ chức hoạt động với đồ vật giúp trẻ phát triển khả năng tri giác toàn diện, từ việc nhận biết phương thức sử dụng đến việc phân biệt kích thước, hình dáng, màu sắc và vị trí của chúng trong không gian Qua đó, trẻ có thể phân biệt các màu sắc, hình dạng và âm thanh khác nhau, góp phần quan trọng vào sự phát triển nhận thức của trẻ.
* Nội dung, cách tiến hành:
Giáo viên cần hướng dẫn trẻ sử dụng đồ chơi tháo lắp để trẻ có thể so sánh và lựa chọn các bộ phận phù hợp Qua đó, trẻ sẽ hình thành những hành động định hướng bên ngoài, giúp tìm hiểu các thuộc tính của các đối tượng.
- Cần cho trẻ làm quen với tính đa dạng của đồ vật như phân biệt màu,các hình
Giúp trẻ phát triển khả năng tri giác thính giác thông qua các bài hát đơn giản và hấp dẫn Hướng dẫn trẻ phân biệt các âm thanh có độ cao khác nhau từ những đối tượng quen thuộc, như tiếng gà gáy “ò ó o” và tiếng vịt kêu “cạp cạp cạp”.
Tổ chức hoạt động với đồ vật phát triển tư duy cho trẻ
Hoạt động với đồ vật giúp trẻ hiểu chức năng và cách sử dụng, từ đó phát triển tư duy trực quan và hình tượng Nhờ vào quá trình này, các yếu tố tâm lý như trí nhớ, tư duy và tưởng tượng của trẻ cũng dần hình thành.
Cho trẻ làm quen với nhóm đồ chơi giúp trẻ nhận biết và phân tích các đặc điểm giống và khác nhau giữa các đối tượng Qua việc so sánh và đối chiếu, trẻ sẽ phá vỡ những hiểu biết cũ, từ đó hình thành sơ đồ nhận thức mới.
- Cung cấp vốn từ cho trẻ để dễ dàng trong việc xếp nhóm, đặt tên cho nhóm.
Khuyến khích trẻ tích cực tương tác với đồ vật dưới sự hướng dẫn của người lớn giúp trẻ hiểu rõ chức năng và cách sử dụng của các vật dụng Điều này không chỉ giúp trẻ phát triển kỹ năng mà còn tạo điều kiện cho trẻ khái quát hóa công dụng và chức năng của đồ vật trong cuộc sống hàng ngày.
- Cô dựa trên vốn kiến thức mà trẻ đã có trong đầu, từ đó tổ chức các hoạt động thích hợp.
- Tạo tình huống có vấn đề để khuyến khích trẻ giải quyết.
- Phát triển ở các góc chơi giả bộ như: trẻ nhập vai làm bố , mẹ để tái hiện lại những gì trong đầu của trẻ.
- Giao nhiệm vụ giải quyết các bài tập đơn giản.
- Tạo môi trường chơi phong phú để vốn kinh nghiệm được dồi dào hơn.
- Phải tương tác với trẻ để đưa vào vùng phát triển gần.
Khi dạy về nhóm quả cà chua, giáo viên cần cung cấp đa dạng các loại cà chua với hình dạng và kích thước khác nhau, bao gồm cả loại nhiều hạt và ít hạt, nhằm tạo điều kiện cho trẻ em có thể khái quát và hiểu biết về chúng qua nhiều cách khác nhau.
Bài học sư phạm
Giáo dục là quá trình có mục đích và hệ thống nhằm hình thành thế giới quan, kỹ năng và thói quen cho trẻ em thông qua tác động của người giáo dục Mọi yếu tố xung quanh đều ảnh hưởng đến trẻ, nhưng những tác động này thường mang tính tự phát Do đó, người giáo dục cần xác định rõ mục đích giáo dục để xây dựng một "công trình giáo dục" phù hợp với từng đối tượng, lứa tuổi và giới tính Trong công việc giáo dục, cha mẹ cần chú ý đến tâm lý trẻ, vì tâm lý trẻ em dựa trên các quá trình sinh lý Đặc biệt, ở lứa tuổi ấu nhi, người giáo dục cần nắm vững quy luật sinh lý của não để tác động hiệu quả đến trẻ Khác với động vật, trẻ em cần được hướng dẫn để phát triển toàn diện.
Sử dụng nhiều công cụ, máy móc của xã hội
Sử dụng ngôn ngữ và tiếp nhận một vốn văn hóa phong phú
Kiềm chế ham muốn và tuân thủ kỷ luật trong xã hội là rất quan trọng Điều này giúp xác định vị trí cá nhân trong mối quan hệ với người khác và phát triển nhân cách riêng biệt.
Trong quá trình hình thành các chức năng và khả năng của trẻ, trò chơi đóng vai trò quyết định, đặc biệt trong giai đoạn đầu đời Sự tương tác và trải nghiệm qua trò chơi không chỉ giúp trẻ phát triển mà còn hình thành nhân cách và kỹ năng sống cần thiết.
Khi trẻ bước vào tuổi ấu nhi, mối quan hệ của trẻ với đồ vật chuyển biến mạnh mẽ Đồ vật không chỉ đơn thuần là vật để chơi mà còn mang trong mình chức năng cụ thể và cách sử dụng nhất định.
Trẻ em học cách sử dụng đồ vật qua sự hướng dẫn của người lớn, từ đó lĩnh hội kinh nghiệm xã hội và lịch sử Việc tương tác với đồ vật giúp trí tuệ trẻ phát triển, đồng thời trẻ nhận thức được quy tắc và hành vi xã hội Ví dụ, khi trẻ hờn dỗi ném đồ chơi, chúng nhận ra hành động đó vi phạm quy tắc và có thể sợ hãi trước phản ứng của người lớn Thái độ của người lớn rất quan trọng trong việc củng cố quy tắc hành vi xã hội cho trẻ Trẻ luôn tìm kiếm phương thức hành động phù hợp với từng loại đồ chơi, và những hành động thiết lập mối quan hệ cùng hành động công cụ là đặc biệt quan trọng cho sự phát triển của trẻ trong giai đoạn ấu nhi.
Trẻ nhỏ bắt đầu lĩnh hội mối tương quan qua những hành động lắp ghép đồ chơi, yêu cầu sự phù hợp của các bộ phận để tạo thành chỉnh thể Những hành động này phức tạp và thường bị sắp xếp lung tung, do đó người lớn cần hướng dẫn trẻ bằng cách làm mẫu và hỗ trợ thực hiện Sự lĩnh hội của trẻ phụ thuộc vào phương pháp dạy dỗ; nếu người lớn chỉ làm mẫu, trẻ sẽ ghi nhớ vị trí của các đối tượng, trong khi việc cho trẻ thực hành và sửa lỗi sẽ giúp trẻ học hỏi qua thử nghiệm Dạy trẻ cách quan sát để chọn lựa đối tượng phù hợp theo một thế giới quan nhất định là cách hiệu quả nhất Bằng cách này, trẻ sẽ nắm được phương thức hành động đúng và có thể áp dụng trong các tình huống khác nhau Người lớn nên làm mẫu ban đầu, tránh để trẻ hành động ngẫu nhiên theo phương thức "thử và sai", nhằm giúp trẻ phát triển khả năng tư duy và hành động phức tạp hơn.
Trong giai đoạn tuổi ấu nhi, hoạt động sử dụng công cụ đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của trẻ Việc sử dụng công cụ như thìa để xúc cơm thay vì dùng tay đòi hỏi trẻ phải thay đổi cách thức vận động của bàn tay, điều này không dễ dàng vì trẻ thường chỉ quen với việc hành động trực tiếp Sự hiểu biết về mối quan hệ giữa công cụ và đối tượng cần có sự hướng dẫn từ người lớn, giúp trẻ nắm bắt cách sử dụng công cụ một cách đúng đắn và chú ý đến kết quả của hành động.
Trẻ em sẽ học cách sử dụng các công cụ cần thiết cho cuộc sống hàng ngày như thìa, cốc và bút thông qua việc tương tác với thế giới đồ vật Sự phát triển về tư duy, tri giác, trí nhớ và nguyên tắc sử dụng công cụ của trẻ hoàn toàn phụ thuộc vào sự giáo dục từ người lớn Thái độ và phương pháp hướng dẫn của người lớn có ảnh hưởng trực tiếp đến sự tiếp thu của trẻ; do đó, người lớn cần làm mẫu và hướng dẫn theo cách đúng đắn Cần duy trì thái độ nhẹ nhàng và thân mật, nhưng cũng phải nghiêm khắc khi trẻ có hành động sai Phương pháp giáo dục của người lớn không chỉ giúp trẻ phát triển kỹ năng sử dụng đồ vật mà còn hình thành quy tắc hành vi xã hội và nhân cách của trẻ.