Bài Làm Lý Luận Văn Học Đương Đại.docx

PHÊ BÌNH NỮ QUYỀN Trong sự phát triển của dân tộc Việt Nam cùng theo đó là sự phát triển của nền văn học qua các thời kì của lịch sử và điều đó càng chứng minh rõ ràng hơn khi trong từng thời kì thì c[.]

PHÊ BÌNH NỮ QUYỀN

Trong sự phát triển của dân tộc Việt Nam cùng theo đó là sự pháttriển của nền văn học qua các thời kì của lịch sử và điều đó càngchứng minh rõ ràng hơn khi trong từng thời kì thì các tác giả lại cóđược những khuynh hướng sáng tác khác nhau Chẳng hạn, nhưkhuynh hướng hiện thực, khuynh hướng lãng mạn, khuynh hướng sửthi, nhưng có thể nói rằng Việt Nam có một khuynh hướng đã đượcthể hiện rõ từ thơ văn của nền văn học trung đại đến tận ngày nayvăn chương hiện đại hầu như còn in rõ khuynh hướng đó, chính làkhuynh hướng nữ quyền ở Việt Nam cũng như những nhà nghiên cứunước ngoài đã xem đây là một trong những khuynh hướng giúpkhẳng định vai trò, vị trí của người phụ nữ Vậy khuynh hướng này rasao và được thể hiện như thế nào thì sẽ được chứng minh một phầnnhỏ trong bài này

Đầu tiên để hiểu nữ quyền là gì? Và khuynh hướng phê bình nữquyền ở Việt Nam được hiểu như thế nào thì ta hãy cùng tìm hiểu sơlược về khái niệm “Nữ quyền” là như thế nào? Theo Kamla Bhasin: “

Nữ quyền là sự nhận thức và thống trị gia trưởng, sự bóc lột và ápbức ở các cấp độ vật chất và tư tưởng đối với lao động, sự sinh sản

và tình dục của người phụ nữ trong gia đình, ở nơi làm việc và trong

xã hội nói chung, là hành động có ý thức của phụ nữ và nam giới làmthay đổi tình trạng đó” Còn theo quan điểm của Hoàng Bá Thịnh:

“Nữ quyền là quyền phụ nữ và hiểu đầy đủ thì đó là đấu tranh choquyền bình đẳng của phụ nữ Với niềm tin dựa trên nguyên tắc chorằng phụ nữ phải có các quyền và cơ may trong cuộc sống như namgiới về chính trị, kinh tế, luật pháp, ” Như vậy nữ quyền có thể đượcxem như một tiền đề cho sự đấu tranh về bình đẳng giới, bảo vệđược quyền và những lợi ích cơ bản của con người đặc biệt là phụ

nữ Có thể khái quát lên một cách rộng lớn rằng “Nữ quyền” gắn với

ý thức giới và bình đẳng giới, nhân vị giới và tính mẫu của người phụ

nữ Cùng theo sự phát triển ấy thì ở Việt Nam người phụ nữ dần đượcbình đẳng trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, với nhữngquyền cơ bản như quyền được giáo dục, chính trị, lao động và hônnhân và tiếng nói của họ trong xã hội được công nhận Phê bình vănhọc nữ quyền thường gắn với yếu tố thẩm mĩ, giá trị nhân văn tốtđẹp ẩn chứa đằng sau mỗi tác phẩm, cũng từ đây là một hướng đimới có ý nghĩa trong hành trình đấu tranh, bảo vệ và công nhậnnhững lợi ích chính đáng của người phụ nữ

Nhân vật trong những câu chuyện ngắn thường thể hiện và lồngghép vào đó những giá trị về một vấn đề gì đó mà tác giả muốn gửigắm, và nhân vật trong câu chuyện cũng là những đứa con tinh thần

để tác giả có thể truyền tải những thông điệp mà mình muốn nói.Khi con người bị áp bức bóc lột kìm hãm trong một xã hội không cóđược những quyền mà đáng lẽ con người cần phải có thì những nhânvật nữ đó sẽ đứng lên đấu tranh cho quyền sống cũng như quyền tự

do cho chính bản thân của mình Các nhà văn ở Việt Nam cũng đãtiếp thu một cách sáng tạo về tư tưởng nữ quyền để từ đó có thể cómột cái nhìn tích cực, một tư tưởng mới mẻ của người phụ nữ ViệtNam hiện đại Trần Thùy Mai là một trong những nhà văn nữ nổitiếng dùng tác phẩm của mình để lên tiếng bênh vực thân phận củangười phụ nữ Và nhân vật Ngân trong tác phẩm Đêm tái sinh là mộtngười phụ nữ chân yếu tay mền liễu yếu đào tơ nhưng hành động đểkhẳng định chính bản thân mình, Ngân chính là một tấm gương sángcho những người phụ nữ đầy tài năng mạnh mẽ và nghị lực Hay

trong truyện ngắn Cánh cửa thứ chính mỗi sự khổ đau mà người vợ

phải chịu đượng đều bắt nguồn từ người chồng có bản tính gia

trưởng với sự “độc đoán, thô bạo, tìm cách thỏa mãn những ám ảnh, những tật xấu của mình để nhân danh những thứ quyền giành được trong đời sống xã hội” Truyện Chị Hai ơi! Là một sự thành công của

Trần Thùy Mai khi sử dụng được một nét mới mẻ chấm phá về nhữngngười phụ nữ bất hạnh, lỡ làng nhưng vẫn sống thật với bản chất

con người của mình: “Bài học vỡ lòng về điều bí ẩn của tồn sinh, tôi

đã không phải học với những cô gái làng chơi gian dối, mà trong bàn tay ấm áp của một người đàn bà dịu dàng, chân thật và thương yêu tôi.” Đa phần trong các tác phẩm của mình Thùy Mai đã xây dựng

được những nhân vật tuy đều có số phận bất hạnh, không trọn vẹnnhưng mang trong mình một ý chí, nghị lực phi thường vượt ra ngoài

bản chất vốn có Trong truyện Thung lũng Yang H’Ruê tác giả đã xây

dựng được một nhân vật H’Ny điển hình cho sự đấu tranh xóa bỏnhững tập tục cổ hủ, chọn lối sống tự do và cô hạnh phúc với cuộcsống tự do mà bản thân tự tạo ra mặc dù khó khăng trùng trùng

trước mắt: “Dòng suối nhỏ róc rách đón bàn chân của H’Ny mỗi sớm, mỗi chiều, dành cho cô những bầu nước trong nhất, mát ngọt nhất Cây củ mì lên xanh, trái bắp khoe râu nơi nách lá Tất cả đều đem lại cho H’Ny niềm hạnh phúc” Một cái tên không quá xa lạ đó là nhà

văn nữ Đỗ Hoàng Diệu với truyện Vu vy mang văn phong da diết vàthấm đẫm nữ tính các nhân vật nữ trong hai tác phẩm này đều đấu

tranh không biết mệt mỏi với quyền sống và tự do: “Tấm thân tôi cong lên hình chữ S, một hình chữ S cố phản kháng” bởi vì “em không phải là nô lệ của ông” và rằng “dù đau đớn nhưng tôi cũng cố tìm cách trở mình”.(Vu vy)

Bao giờ đã là một người phụ nữ thì thiên tính làm mẹ và khát vọngtình yêu là đều không thể thiếu được, khi tác giả đồng cảm với nhân

vật nữ chính là lúc bằng ngòi bút của mình thông qua các tác phẩm

họ đã chạm đến được những nỗi niềm sâu kín nhất của người phụ nữvới những khao khát hạnh phúc đời thường đầy giản dị nhưng cũngthấm tính triết lý nhân văn Khi nói về thân phận của người phụ nữlam lũ nhưng đầy mạnh mẽ của những người phụ nữ miền Tây takhông thể không nhắc đến những sáng tác của Nguyễn Ngọc Tư với

những tác phẩm nổi tiếng như: Cánh đồng bất tận, Khói trời lộng lẫy,

Mộ gió, Đặc biệt bằng ngòi bút của mình truyện ngắn Cánh đồng

bất tận chính là minh chứng cho thành công của Nguyễn Ngọc Tư khi

đã khắc họa được thân phận của những người dàn bà vùng sôngnước Hạnh phúc của những người đàn bà này thật quá xa vời, họkhông biết khi nào họ sẽ bị bỏ rơi khi không con giá trị sử dụng Đối

với họ, “Sống một đời mục đồng, chúng tôi buộc mình đừng yêu thương, quyến luyến bất kì ai, để khỏi ngậm ngùi, để khỏi dửng dưng khi cuốn lều, nhổ sào đi sang đồng khác, dòng kinh khác” Truyện Đầy tớ mẹ xin nghỉ phép là một tiếng nói phản kháng và thức

tỉnh những người khác giới để hiểu thêm về cuộc sống của người Mẹ.Quá trính mang thai người mẹ luôn phải “gồng mình” lên để bảo vệ

đứa con của mình “Giống cái khi sinh đẻ thường hay hung dữ ! Vì đó

là lúc yếu đuối nhất cần phải mạnh mẽ nhất” Làm mẹ là một hành

trình dài đầy sự kiên nhẫn để bản thân luôn hướng về con: “Đó làmột nhiệm vụ theo ta hết cuộc đời NHững cái tôi to lớn, những niềmkhao khát tự do mãnh liệt, tất cả sẽ phải gói lại càng nhỏ càng tốt,cho vừa cái khung mới Trong cái khung này sẽ có tất cả những việcnhỏ nhặt mà ta phải làm, phải làm hàng ngày hàng giờ và khôngmột giây nào được lơ là”

Trong những giai đoạn của lịch sử và hiện tại của xã hội, ngườiphụ nữ đang dần tạo được những giá trị cho riêng bản thân mình Ýthức nữ quyền trong văn học Việt Nam càng được thể hiện rõ thôngqua những hình tượng của người phụ nữ cụ thể trong văn thơ truyềnthống cho đến hiện đại Các nhà văn nữ bằng sự hiểu biết của mình

đã đồng cảm cũng như ngòi bút ấy đã hóa thân tinh tế vào từngnhân vật, từng cuộc đời, từng hoàn cảnh câu chuyện để từ đó chothấy chiều sâu trong tư tưởng nhân văn của mỗi tác phẩm

PHÊ BÌNH SINH THÁI

Mở bài

Thân bài

Phê bình sinh thái là một khuynh hướng văn học phê bình ra đời trong bối cảnh giới học thuật phản ứng trước nguy cơ môi trường bị hủy hoại do chính con người, với mục đích thông qua văn học để

thẩm định lại toàn bộ nền văn hóa nhân loại tiến hành phê phán những thái độ, hành động đối với tự nhiên làm cho môi trường rơi vào tình trạng suy thoái Trong các định nghĩa về phê bình sinh thái, định nghĩa của Cheryll Glotfelty được xem là ngắn gọn và dễ hiểu

hơn cả: “Nói đơn giản phê bình sinh thái là nghiên cứu mối quan hệ giữa văn học và môi trường tự nhiên Cũng giống như phê bình nữ quyền xem xét ngôn ngữ và văn học từ góc độ giới tính, phê bình Marxit mang lại ý thức của phương thức sản xuất và thành phần kinh tế để đọc văn bản, phê bình sinh thái mang đến phương pháp tiếp cận Trái đất là trung tâm để nghiên cứu văn học” Để giải quyết

vấn đề sinh thái đòi hỏi con người phải nhìn nhận các phương diện sống của mình, đây được xem như là cuộc cách mạng để nhận thức con người được đúng đắn hơn đối với thiên nhiên

Nguyễn Ngọc Tư – người con của vùng đất Nam Bộ, vùng đất đang chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu, triểu cường, sạt lỡ, xâm nhập mặn, Trước tình trạng môi trường đang ngày một tồi tệ

đi bởi những tác động của con người cũng như tệ nhiên vấn đề cấp thiết được đặt ra ở đây là lời cảnh báo về sự hủy hoại của môi trường

tự nhiên, sự biến đổi của môi trường sinh thái Vấn đề thời sự này đã được nhiều tác giả đề cập như Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Quang Thiều, Sương Nguyệt Minh Nhưng đến với Nguyễn Ngọc Tư tác giả

đã phản ánh một cách trực diện với một tấm lòng thiết tha trĩu nặng

ưu tư Rất khác với Đoàn giỏi trong Đất rừng phương Nam chọn một cậu bé thành phố lưu lạc về miền sông nước làm nhân vật chính, lấy đôi mắt của người thành phố để ngắm và chiêm ngưỡng những vẻ đẹp của miền sông nước Nguyễn Ngọc Tư lớn lên và gắn bó suốt khoảng thời gian dài với mảnh đất Nam Bộ nhìn thấy được quá trình đổi thay từng ngày nên càng cảm thấy đau khổ và xót xa nhiều hơn Người nông dân từng ngày đối diện với bờ kênh, con rạch, mảnh ruộng, nên việc đối mặt với những vấn đề như hạn hán, thiên tai,

lũ lụt, xâm nhập mặn, với những chi tiết cụ thể và cảm xúc chân

thực Cánh đồng bất tận được hiện lên với một bức tranh khô hạn:

“mùa hạn hung hãn dường như cũng gom hết nắng đổ xuống nơi này”, “mùa mưa vẫn còn xa lắm”, “nắng giữa trưa nóng rát”, “nắng như tát lửa” Hạn hán là thảm họa đối với người nông dân: “13 tháng nắng hạn liên tiếp”, “hơn 400 ngày nắng như thêu như rang” Tình cảnh thiếu nước sạch trong Cánh đồng bất tận thật tội nghiệp: “Họ

đi mua nước ngọt bằng xuồng chèo, , nín thở để nước khỏi sánh ra ngoài tụt xuống ao tắm táp thứ nước chua lét vì phèn, rồi xối lại đúng hai gào Nước vo cơm dùng để rửa rau, nước rửa rau xong dành rửa cá”

QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI

Tạ Duy Anh là một trong số những nhà văn sáng tác ở nhiều thể loại văn xuôi, thu hút bạn đọc và tạo ra sự quan tâm của giới phê bình trẻ Những tranh luận về tác phẩm của Tạ Duy Anh sẽ chưa dừng lại,không chỉ vì sự khác biệt trong quan niệm nghệ thuật, mà còn vì tác giả cho thấy năng lực sáng tác rất dồi dào với hàng loạt tiểu thuyết

đã ra đời cũng như nhiều tác phẩm đang chờ công bố Với khối lượngtác phẩm phong phú, những sáng tác của Tạ Duy Anh rất đáng được nghiên cứu, khám phá

Tạ Duy Anh khẳng định: “Tôi là người thích đi mấp mé ở bên bờ vực của cái ác và cái thiện với hi vọng có thể soi rọi vào đó những phần khuất lấp ít người chạm tới và sau đó, nếu có thể là chiếm lĩnh bờ bên kia của cái thiện và cái ác như tưởng tượng của Nietzsche

Những gì tôi mô tả có thể xem như kết quả của quá trình khám phá đó” [5, tr.180] Như vậy, xu hướng đi sâu khám phá những góc khuấttối, tìm hiểu sâu những dục vọng thấp kém của con người trong ngòibút Tạ Duy Anh có ảnh hưởng từ tư tưởng hiện sinh của Nietzsche Cái ác trong quan niệm của Tạ Duy Anh bao gồm cả sự tối tăm, thù hận, ngu dốt, thú tính… Vì vậy, đặt vấn đề nhận thức lại quá khứ, nhà văn không có ý định dựng lại bức tranh quá khứ đau khổ, đầy lầm lẫn; cái mà ông hướng tới chính là những số phận khốn khổ, tămtối và nguồn cội của nó Các nhân vật trong sáng tác về nông thôn của ông đều là những con người mang nhiều thù hận Họ sống trong vòng vây luẩn quẩn của thù hận, tự đày đọa mình và người khác bằng khát vọng trả thù Nếu Nguyễn Khắc Trường, Dương Hướng, Đoàn Lê… thường nhìn nguyên nhân dẫn đến thù hận là lập trường giai cấp xơ cứng, giáo điều, thì trong những tác phẩm của mình, Tạ Duy Anh chỉ ra rằng phía sau cái bất ổn của một thiết chế quyền lực,của những tàn dư văn hoá xã hội, phía sau những khái niệm bị đánh tráo, những điều giả danh là ác tính của con người Xa lạ với cảm hứng ngợi ca, vuốt ve, chiều nịnh, mỗi trang viết của Tạ Duy Anh là một sự khiêu khích, một lời chất vấn tư cách làm người Có một nỗi buồn, một lời trách cứ sâu sắc phía sau những chi tiết tàn nhẫn, khinh bạc Nỗi buồn trước sự tha hoá của con người, nỗi lo về thân phận con người, về sự biến mất của cá nhân là một chủ đề ám ảnh trong tác phẩm của Tạ Duy Anh Ông băn khoăn đi tìm nguồn gốc những nỗi khổ ải của con người Trong hành trình đó, ông nghiệm ra rằng từ ánh sáng, con người bước vào bóng tối với khát vọng quằn quại đi tìm ánh sáng Khởi thuỷ của bi kịch, tình yêu, niềm đam mê

tự do, của nỗi khổ… bắt đầu từ đấy Cách nhìn này hoá thân vào những nhân vật luôn sống trong trạng thái tinh thần căng thẳng, bị

dằn vặt và muốn chuộc lỗi, những kiếp người đầy đau khổ và niềm trắc ẩn

Con người độc ác, phi nhân tính Một trong những lí do mà sáng tác của Tạ Duy Anh gây phản ứng đa chiều ở người đọc và giới phê bình, đó là vì trong tác phẩm của ông, sự thật nghiệt ngã về con người độc ác, phi nhân tính được lạnh lùng phơi bày Trong các

truyện ngắn và tiểu thuyết của ông, người ta bắt gặp đầy rẫy những cái ác, cái xấu Dường như viết về cái ác, cái xấu đã trở thành sở trường của nhà văn, nó xuất hiện nhiều đến mức trở nên phổ biến

Tạ Duy Anh chỉ ra rằng phía sau cái bất ổn của một thiết chế quyền lực, của những tàn dư văn hoá xã hội, phía sau những khái niệm bị đánh tráo, những điều giả danh là ác tính sát của đám đông chôn sống một em bé gái chỉ vì cha mẹ của em mắc bệnh hủi (Ánh sáng nàng), đến cái ác ở từng cá nhân, một người cha đánh con đến mức

bị thần kinh (Gã thọt), một khách làng chơi quăng cái ghế đôn để giết người nhân viên chỉ vì đã làm cho anh ta xấu hổ và tức giận (Rỗng) Trong tác phẩm Tạ Duy Anh, người ta nhiều khi vô tình gây nên tội ác mà không ý thức hết việc mình đã làm.Người trong gia đình hãm hại lẫn nhau: bà ngoại nhân vật “tôi” trong Vô

ngônngoại tình, lập mưu hãm hại người chồng để đưa chồng vào tùcòn mình tự do đi theo cuộc tình mới Ba anh em thông đồng giết người bố đã ốm yếu vì tội lỗi của người bố này trong quá khứ là đã giết mẹ của họ để tìm đến với người đàn bà khác, hay người chồng trong Dưới đáy vực đang đêm từng bóp cổ vợ vì trong mơ người vợ

nhắc đến một cái tên lạ nào đó Anh ta nhủ thầm: “Phải rạch lên khuôn mặt kia một nhát mới được và trong đầu nghĩ ngay đến con dao cạo” Trong Thiên thần sám hối, những mảnh đời thoáng

qua không gương mặt, không cá tính cụ thể, nét nổi bật và đọng lại chính là những hành động phi nhân tính của họ.Thử làm một phép liệt kê về các nhân vật xuất hiện trong Thiên thần sám hối mà

bào thai nghe ngóng được:-Một cô gái “bị thằng chó họ Sở nó lừa

em Nó có vợ ở quê rồi mà em thì cả tin Khi bụng em ễnh ra nó khuyên đi nạo Nó ra ngày nào em hết nợ ngày ấy”

Một thanh niên bị đâm nhưng “có trời mà biết vì lão bố vung vãi con khắp nơi Hình như đám con chính thức của lão nghiện hút cả, thằng nào mặt cũng hầm hố, giọng rặt mùi máu Trước sau bọn chúng giết bố” Trong tiểu thuyết Lão Khổ, làng quê Việt Nam

không còn cảnh thanh bình, êm ả thuở nào mà ngột ngạt bởi những

sự thanh trừng đẫm máu “Lão bắt đầu lục lọi kí ức, lôi ra cả dây những thằng ăn cháo đá bát, những thằng phản thầy, những thằng ngậm máu phunngười, những thằng tàn hại cuộc sinh nhai của lão, những thằng khẩu phật tâm xà Sao cái giống hại nhân nó nhiều đến

thế” Các tác phẩm của Tạ Duy Anh, từ Lão Khổđến Giã biệt bóng tối

đều đào sâu vực thẳm của tội lỗi, tìm hiểu những biến thể của tội ác,thăm dò từng nguồn phát sinh tội ác và lí giải tội ác của con người Điều đáng chú ý ở các sáng tác của ông chính là cách giải thích nguyên nhân tội ác Đôi khi tội ác do những nguyên nhân khách quan ngẫu nhiên bên ngoài, nhưng cũng lắm khi con người phạm tội một cách có ý đồ và hoàn toàn chủ động Đó là những tâm hồn “vĩnhviễn bị dìm trong bóng tối” hay những tâm hồn “thích bóng tối” ũng cần phân biệt đối tượng nhà văn phản ánh và tư tưởng của nhà văn Sự hiện diện của cái xấu, cái ác trong tác phẩm vừa là phản ánh của hiện thực vừa là phản ánh đối với hiện thực Thực ra,tái hiệncái ác cũng là một hình thức chống lại cái ác Văn chương Tạ Duy Anh nói nhiều đến cái ác nhưng nhà văn lại là người tích cực chống lại cái ác dưới mọi hình thức Chỉ có thể làm được điều đó khi tìm ra chân tướng của cái ác và “cái cách tôi tâm đắc nhất là mô tả

kĩlưỡng, sống động về nó để mọi người dễ bề nhận ra Cái đẹp chỉ biểu lộ rực rỡ nhất khi nó đối lập với cái xấu”

Con người sợ hãi, hoài nghi Trong các tác phẩm văn học đương đại thường hiện lên hình ảnh con người sợ hãi và hoài nghi Không còn gì là niềm tin tuyệt đối vào chân lí độc tôn để bám víu, con người trở thành những mẩu, mảnh, lẻ loi cô độc, đáng thương Đi sâuvào tiểu thuyết Tạ Duy Anh, ta thấy ấn tượng về con người sợ hãi, hoài nghi thật đậm nét Ở Thiên thần sám hốilà nỗi lo sợ của những người mẹ trót bỏ con mình một cách tàn nhẫn, sợ bị báo ứng, nỗi lo

sợ của chính nhân vậtbào thai khi sắp sửa phải đối mặt với cõi đời

“như một lò sát sinh” Trong Lão Khổ, những con người trong cái làng Đồng ma ám ấy phải sống chui nhủi vì sợ hãi bị báo thù bởi những thế lực đối lập Đôi khi nỗi sợ chính là sợ những bóng ma, những lũ âm binhđòi mạng trong giấc mơ Nhưng đến Đi tìm nhân vậtthì nỗi sợ thật đậm đặc Cuốn sách được bắt đầu từ một câunói của Thánh Pôn: “Nỗi sợ giống như cái gai đâm sâu vào da thịt ta” Tạ Duy Anh đã nói về quá trình thai nghén cuốn sách như sau:

“Cuốn sách viết về nỗi sợ Thực ra, nỗi sợ ập đến ngay từ khi con người chui ra khỏi bụng mẹ, đối mặt với cái thế giới tươi đẹp nhưng cũng đầy tai họa Rồi có vô số điều không lường trước Rồi chiến tranh, sự phô diễn man rợ của các loại quyền lực, đủ thứ biến

cố khủng khiếp, những bóng ma tinh thần cứ ngày một đè nặng lênđời sống con người khiến nó bị đè bẹp, dị dạng, tha hoá về nhân cách và phẩm giá Điều đầu tiên tôi cảm nhận về hậu quả ghê gớm của nỗi sợ là không còn ai dám sống với chính mình và thay vì kiến tạo, họ tìm cách tàn phá Tôi nghĩ liên miên về điều này suốt nhiều năm cho đến khi tìm được sự đồng cảm trong cuốn sách có tên là

Siêu cá nhâncủa một tác giả người Ý thì phải? Trong cuốn sách

đó có một chương nói những nhận xét của Thánh Pôn về nỗi sợ Đó

là những nhậnxét làm sáng lên trong tôi những gì còn mù mờ, nhất làc ảm giác về sự chạy trốn của con người trước những thứ cứ luôn treo lơ lửng trên đầu mình Khi đó, con người hoảng loạn và khôn kiểm soát được hành động của nó Nó sẵn sàng tham gia vào bất cứ việc gì mang tính huỷ diệt để tạo ra ảo tưởng thoát được nỗi sợ Kết quả là nó tạo ra những nỗi sợ khủng khiếp hơn Cứ thế con người bị cuốn vào vòng xoáy của cái ác Trong cuốn sách của mình,tôi đã cố gắng để thể hiện điều đó Xã hội được miêu tả trong Đi tìm nhân vậtchỉ tiếp tục đẻ ra tai họa khi tinh thần của nó bị suy nhược, cạn kiệt trong nỗi sợ triền miên” Như vậy, sợ hãi vừa chính là nguyên nhân,vừa chính là hậu quả của sự phi nhân tính trong con người Chúng tác động, chuyển hoá lẫn nhau, đó là một vòng tròn luẩn quẩn mà con người bị bao vây, khó có thể thoát ra được Con người

bị ám ảnh bởi một quyền uy nào đó Nhân vật “tôi” luôn luôn sợ

“một cái gì đó sẽ hút mình vào”,cảm giác bị rình rập, bị theo dõi bủa vây thường trực bởi “nỗi sợ con thú nào đó nhảy xổ ra”.Tác giả không chỉ khẳng định nhân vật sợ hãi như một hiện tượng có tính chất phổ quát, mà còn truy tìm căn nguyên của nó Nỗi sợ ấy chỉ có thể có khi con người luôn thấy mình nhỏ bé, bất lực thậm chí cả sự tàn phế Con người phế nhân trong Đi tìm nhân vậtcó những khuyết tật, què quặt về thể xác lẫn tâm hồn “Tôi” trong quá khứ thiếu tự tin vì “niềm kiêu hãnh đàn ông bị đánh cắp”, cảm giác tàn phế khiếnanh ta xấu hổ và căm giận trước hành động bất ngờ của cô gái câm Hành động giết con chim và cưỡng bức cô gái một cách đầy bản năng và thú tính chứng tỏ những dị tật và tàn phế về tâm hồn

Những ám ảnh về tội ác ấy đã giữ anh ta không lún sâu thêm vào sựtha hoá Tiến sĩ N cũng là một người tàn phế Chiến tranh khônglàm ông ta thương tật mà chính cuộc sống thuận lợi, xuôi chiều khiến ông phải hi sinh con người bản thể Và như thế, trong cái cuộc sống hiện đại vẫn không ngừng chảy trôi này, có biết bao sự tàn phế về mặt tâm hồn, đó mới là điều đáng sợ nhất Đây chính là một điểm riêng của nhà văn có tác dụng cảnh tỉnh con người.Mặt khác, nỗi sợ luôn bủa vây con người vì chung quanh ta lúc nào

kẻ địch cũng đông đúc và sãn sàng tiêu diệt ta không thương tiếc Trong Giã biệt bóng tối, Tạ Duy Anh đã viết rất kĩvề “kẻ địch”.Hàng loạt cái chết không rõ nguyên nhân xảy ra ở làng Thổ Ô một cách kìlạ, đáng sợ Vì sao vậy? Chẳng biết thực sự nguyên nhân củanhững cái chết ấy là vì đâu, nhưng hễ cái gì đáng sợ nhất thì chắc chắn đó chính là kẻ địch Trở lại với nhân vật “tôi” trong Đi tìm nhân vật, hắn luôn phải chạy trốn vì sợ sự trả thù đã được tiền định

trước Điều này đồng nghĩa với việc trốn chạy cái chết và cuộc đời mình trong quá khứ Nhưng nhân vật tự biết, sâu xa hơn, trong lời ông Bân, là sợ lịch sử phán lại chính mình.Từ sợ hãi, con người hoài nghi với cuộc sống xung quanh và dần dần đi đến hoài nghi chính bản thân mình Con người luôn ẩn nấp trong những chiếc mặt

nạ như lời lão Khổ, kẻ vừa là thủ phạm vừa là nạn nhân của nỗi hận

thù và nghi ngờ mình: “Cuộc sống này phải chăng tồn tại bằng sự vờ vĩnh Chao ôi, bao giờ con người mới gỡ được chiếc mặt nạ phải đeo vào kể cả khi ngủ với tình nhân? Nghi ngờ và sợ hãi chính là một

trong những đặc điểm của con người hậu hiện đại trước sự đỗ vỡ và tàn lụi của niềm tin vào một chân lí duy nhất Truy tìm những bí mậttrong tâm hồn con người, chỉ ra những yếu đuối lẻ loi mà do ảo tưởng, con người đã tự huyễn hoặc mình, đó cũng là một cách thể hiện tình yêu con người của Tạ Duy Anh

Con người cô đơn Có một nghịch lí là xã hội càng phát triển, cơ hội giao tiếp với thế giới bên ngoài càng rộng,con người lại càng cảm thấy cô đơn.Trong các tác phẩm Tạ Duy Anh tái hiện những biển người đông đúc, xô bồ, nhốn nháo Nhưng chính trong sự đông đúc ấy, mỗi người co mình lại thành một ốc đảo khép kín, hình ảnh con người cô đơn được chia làm hai loại: những nhân vật thánh thiện, lương thiện lạc loài giữa một xã hội ô trọc và phần thế gian tăm tối còn lại, cùng là những mảnh vỡ không thểhoà hợp được với nhau.Con người thánh thiện trong tác phẩm Tạ Duy Anh như từ một cõi khác đầy ngơ ngác và xa lạ Đó là Thảo Miên, “cô gái có cặp mắt rợp một nỗi u buồn và vì thế nó cũng khá bí ẩn, le lói tận nơi đáy sâuthứ ánh sáng của niềm cứu rỗi Tôi có cảm giác cho dù có dìm

cô xuống bùn đen thì tâm hồn cô vẫn toả hương trinh trắng” [4, tr.64].Đó là Tâm, “suốt đời chỉ sống bằng cách ăn hoa và lá nên cơ thể trong suốt, toả hương thơm ngào ngạt”[6, tr.100], lẻ loi giữa một làng Đồng,ngập chìm thù hận, giữa những bộ mặt “đờ đẫn như chuột say khói”, “bầy người nhếch nhác ghẻ lở đói khát và gian manh”.Đó là thằng Thượng, một thằng bé nghèo, mồ côi sống lương thiện, dù phải chịu đựng sự khinh miệt, cách đối xử tàn tệ của những con người tàn nhẫn xung quanh cũng không dám hérăng than thở lấy một lời Những con người ấy vụt qua trần gian như một ảo ảnh bởi ở đây không có chỗ cho sự trong trắng, thánh thiện

Để được hoà nhập vào cộng đồng, để không còn lạc loài ngơ ngác,

họ chỉ còn một cách là bán linh hồn cho quỷ dữ Trong biển người tốităm còn lại, tuy họ giống nhau ở chỗ đều sợ hãi, thù hận bé nhỏ, đáng thương nhưng đều không tìm được tiếng nói chung Trong suốt hành trình đi tìm nhân vật, “tôi” đã gặp rất nhiều người, nhưng hầu hết họ đều không biết về nhau và về “tôi” “Tôi chỉ cảm thấy

một sự trống rỗng Dòng người vẫn chảy miết, như một cảnh trong phim câm Bởi vì giữatôi vàhọ là một khoảng cách lạnh lùng

Họ là hàng trăm khuôn mặt, loa loá vụt qua trước mặt tôi Tôi tự hỏỉ:

“Không biết khi nhìn tôi, mỗi người trong số họ nghĩ gì nhỉ?”;

“Tôi cảm thấy mỗi cá nhân giống như một mã số, một kíhiệu luôn luôn có nguy cơ bị biến dạng, bị nhiễu, bị sai lạc về tín hiệu hoặc mất hút mà không ai cần biết lí do” Con người cô đơn không phải là mới nhưng ở Tạ Duy Anh hình ảnh con người lạc loài giữa cõi đời mênh mông mang hơi thở của con người trong xã hội hiện đại, một

xã hội thiếu tính liên kết, rã đám, nhốn nháo, đầy bất trắc

Có thể nói, con người trong tiểu thuyết Tạ Duy Anh được nhìn nhận khám phá trên nhiều mặt, từ lí trí đến bản năng, từ thánh thiện đến độc ác, bất lương Trong đó, đặc biệt nhà văn quan tâm,nhấn mạnh đến những góc khuất tối chưa hoàn thiện của con

người Theo nhà văn, con người có cả phần thánh thiện và ác quỷ Thế nhưngông luôn nhấn mạnh cái ác, cái xấu, cái lẻ loi, bi kịch, cô đơn, lạc loài, tội lỗi và thù hận của con người Đấy chính là một cái nhìn trung thực, dũng cảm, nói cho con người hiểu rõ về cái ác tiềm

ẩn nhằm mục đích lay thức con người tìm về cõi thiện Quan niệm nghệ thuật về con người trong tiểu thuyết Tạ Duy Anh nói riêng và văn học sau 1975 nói chung vừa kế thừa vừa mâu thuẫn so với truyền thống,vừa thể hiện một cái nhìn sâu sắc và hiện đại về con người, nhưng đồng thời cũng bộc lộ sự bi quan trong việc thể hiện con người quá nghiêng lệch về phần không hoàn thiện

KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN NGHỆ THUẬT

Truyện ngắn nữ đương đại ở Việt Nam thực sự là một hiện tượngđộc đáo cần nhiều lời giải mã, đã tạo dựng được một thế giới nghệthuật mang nét đặc trưng của phái nữ Trong hệ quy chiếu khônggian, thời gian nghệ thuật, những cặp tương quan không gian, nhữngcảm thức về thời gian đã cho thấy một chiều sâu cảm thụ luônhướng về gia đình, sự ổn định, nguồn cội, thấm đẫm cảm xúc, cảmgiác của chủ quan con người Thời gian nghệ thuật là “ý thức, cảmgiác về sự vận động, đổi thay của thế giới trong các hình thức đadạng của thời gian” (1) Không gian nghệ thuật “biểu hiện mô hìnhthế giới của con người, thể hiện quan niệm về trật tự thế giới, sự lựachọn của con người” (2) Được coi là sản phẩm sáng tạo của ngườinghệ sĩ, là một hình tượng nghệ thuật, phản ánh quan niệm của nhà