4.1. Nội dung sáng kiến: Sáng kiến “Nâng cao hiệu quả học tập và phát triển năng lực cho học sinh thông qua dạy học rèn kỹ năng khai thác kiến thức từ Tập bản đồ địa lí trường THCS ...............” được viết với 4 phần chính: Phần I. Mở đầu I. Lí do chọn đề tài II. Mục đích nghiên cứu III. Nhiệm vụ nghiên cứu IV. Phương pháp nghiên cứu
Trang 1PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI TỪ
TRƯỜNG THCS
ĐƠN YÊU CẦU CÔNG NHẬN SÁNG KIẾN
“NÂNG CAO HIỆU QUẢ HỌC TẬP VÀ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CHO HỌC SINH THÔNG QUA DẠY HỌC RÈN KĨ NĂNG KHAI THÁC KIẾN THỨC TỪ TẬP BẢN ĐỒ ĐỊA LÍ TRƯỜNG TRUNG
HỌC CƠ SỞ ”
Thuộc lĩnh vực: Địa lí
Người thực hiện: ……….
Chức vụ: Giáo viên Đơn vị: Trường THCS
Đại Từ, tháng 4 năm 2022
Trang 2CỘNG HOÀ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập - Tự do - Hạnh phúc ĐƠN YÊU CẦU CÔNG NHẬN SÁNG KIẾN
Kính gửi: Hội đồng sáng kiến huyện ……….
Tôi ghi tên dưới đây:
STT Họ và tên
Ngày tháng năm sinh
Nơi công tác
Chức danh
Trình độ chuyên môn
Tỷ lệ (%) đóng góp vào việc tạo ra sáng kiến
…
THCS
Giáo
Là tác giả đề nghị xét công nhận sáng kiến: “Nâng cao hiệu quả học tập
và phát triển năng lực cho học sinh thông qua dạy học rèn kỹ năng khai thác kiến thức từ Tập bản đồ địa lí trường THCS ”.
1 Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến: ……….
2 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Địa lí
3 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu hoặc áp dụng thử: 28/9/……
4 Mô tả bản chất của sáng kiến:
4.1 Nội dung sáng kiến:
* Sáng kiến “Nâng cao hiệu quả học tập và phát triển năng lực cho học sinh thông qua dạy học rèn kỹ năng khai thác kiến thức từ Tập bản đồ địa lí trường THCS ” được viết với 4 phần chính:
- Phần I Mở đầu
I Lí do chọn đề tài
II Mục đích nghiên cứu III Nhiệm vụ nghiên cứu
Trang 3IV Phương pháp nghiên cứu
- Phần II Nội dung
I Cơ sở lí luận
II Cơ sở thực tiễn III Biện pháp giải quyết vấn đề
IV Đánh giá kết quả
- Phần III Kết luận và kiến nghị
I Kết luận
II Kiến nghị
Dưới đây là các giải pháp “Nâng cao hiệu quả học tập và phát triển năng lực cho học sinh thông qua dạy học rèn kỹ năng khai thác kiến thức từ Tập bản đồ địa lí trường THCS ”.
4.1.1 Cơ sở đề xuất các giải pháp:
- Từ thực tế giảng dạy môn Địa lí trường Trung học cơ sở trong nhiều năm;
- Từ nhu cầu học tập của học sinh;
- Từ mục đích, yêu cầu của môn học và tinh thần, trách nhiệm của giáo viên đối với mỗi học sinh do mình giảng dạy;
- Từ hiệu quả của việc dạy học và rèn kĩ năng khai thác kiến thức từ bản đồ cho học sinh;
Tôi đưa ra các giải pháp “Nâng cao hiệu quả học tập và phát triển năng lực cho học sinh thông qua dạy học rèn kỹ năng khai thác kiến thức từ Tập bản đồ địa lí trường THCS ”.
4.1.2 Các giải pháp chủ yếu:
Để việc khai thác kiến thức địa lí từ tập bản đồ đạt hiệu quả tốt, trước tiên giáo viên và học sinh phải nhận thức được vai trò của bản đồ trong học tập cũng như các ứng dụng của bản đồ trong thực tế cuộc sống
* Vai trò của bản đồ.
Trong dạy học địa lí trong nhà trường phổ thông nói chung và đối với học sinh các lớp nói riêng, bản đồ có một vai trò và ý nghĩa vô cùng quan trọng, nó
Trang 4là những cơ sở thuận lợi cho việc truyền tải kiến thức và tiếp nhận kiến thức địa
lí, rèn luyện các kỹ năng địa lí
Đặc biệt trong việc dạy và học địa lí hiện nay nhằm phát huy tính tích cực,
tự giác, chủ động trong học tập của học sinh thì bản đồ càng có vai trò và ý nghĩa to lớn hơn
- Đối với học sinh:
Bản đồ có vai trò đắc lực trong việc học tập, là phương tiện để học sinh học tập và rèn luyện các kỹ năng địa lí tại lớp, ở nhà và trả lời các câu hỏi kiểm tra
về lý thuyết cũng như kỹ năng sử dụng bản đồ
- Đối với giáo viên:
Bản đồ có vai trò rất quan trọng trong việc dạy địa lí Nó vừa là phương tiện minh họa vừa làm nguồn khai thác tri thức Nhưng quan trọng và có ý nghĩa nhất vẫn là chức năng: Làm nguồn khai thác tri thức
* Biện pháp và cách thực hiện.
a, Hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức từ Tập bản đồ.
Nội dung của Tập bản đồ Địa lí được sắp xếp theo trình tự các bài trong sách giáo khoa Địa lí Các trang trong Tập bản đồ được thành lập theo một mục tiêu chung, có quan hệ mật thiết với nhau, bổ sung và giải thích cho nhau, nên khi sử dụng mỗi trang trong tập bản đồ cần được xem xét trong mối quan hệ với các trang bản đồ khác trong toàn tập
Ở trường trung học cơ sở, lớp 6 các em mới làm quen dần với việc học tập
và làm việc với bản đồ, vai trò của giáo viên vô cùng quan trọng trong việc hướng dẫn học sinh đọc bản đồ ra sao, khai thác như thế nào? Nếu giáo viên không hướng dẫn kỹ thì đối với học sinh những trang bản đồ chỉ là những trang hình ảnh màu mè, không chứa đựng nội dung và ý nghĩa Nhưng khi có sự hướng dẫn của giáo viên các em mới biết những ô màu sắc, những ký hiệu… được thể hiện trên bản đồ đó đều chứa đựng kiến thức địa lí Các em biết khai thác một trang bản đồ sẽ bắt đầu với việc đọc tên bản đồ, sau đó đọc chú thích
để hiểu được các ký hiệu và sự phân bố chúng trên bản đồ…
Trang 5Sang lớp 7, lớp 8, lớp 9 các em tiếp tục làm việc với Tập bản đồ nhiều hơn,
ở mức độ cao hơn
Nên ngay từ khi học sinh tập học tập với Tập bản đồ, giáo viên cần hướng dẫn cho học sinh tìm hiểu và nắm vững các quy ước ở mục chú giải để có thể đọc nhanh, đúng bản đồ và từ đó phân tích chính xác hơn
Về mặt phương pháp, bản đồ được coi là phương tiện trực quan, giúp học sinh khai khác, củng cố tri thức và phát triển tư duy trong quá trình dạy học địa
lí Để khai thác được những tri thức trên bản đồ, trước hết học sinh phải hiểu bản đồ, đọc được bản đồ, nghĩa là phải nắm được những kiến thức lí thuyết về bản đồ, trên cơ sở đó có được những kỹ năng làm việc với bản đồ
Vì bản đồ không phải là một môn học riêng ở trường trung học cơ sở, nên những kiến thức về bản đồ phải dạy lồng vào các kiến thức địa lí trong tất cả các bài học ở các lớp Để hiểu được bản đồ địa lí, trong mỗi bài dạy giáo viên phải hướng dẫn học sinh làm việc với bản đồ, chú trọng đến từng đối tượng học sinh
để có những biện pháp riêng cho phù hợp với từng đối tượng Học sinh phải chú
ý, nắm được các bước cơ bản khi khai thác bản đồ
- Đọc bản đồ có nhiều mức độ khác nhau:
+ Mức đơn giản nhất thể hiện ở chỗ đọc được vị trí của các đối tượng địa lí,
có được biểu tượng về các đối tượng đó thông qua hệ thống các kí hiệu trong bảng chú giải
+ Mức cao hơn, đòi hỏi học sinh phải biết dựa vào những hiểu biết về bản
đồ, kết hợp với kiến thức địa lí để tìm ra được những đặc điểm tương đối rõ ràng của những đối tượng địa lí biểu hiện trên bản đồ Học sinh còn phải biết kết hợp những kiến thức bản đồ với những kiến thức địa lí sâu hơn để so sánh, phân tích,
tìm ra được các mối liên hệ giữa các đối tượng đó.
Đối với giáo viên, hướng dẫn học sinh khai thác tri thức trên bản đồ, chủ yếu là hướng dẫn học sinh đọc được bản đồ ở các mức độ trên Khi sử dụng bản
đồ phải chú ý phát triển tư duy, rèn luyện các kĩ năng cho học sinh một cách thành thạo bằng cách đặt câu hỏi nêu vấn đề, quan sát… từ đó rút ra những kết luận về kiến thức theo mục tiêu bài học đã đặt ra
Trang 6Khi khai thác Tập bản đồ địa lí, giáo viên cần hướng dẫn cho học sinh đọc bản đồ theo các bước sau:
Bước 1: Xác định trang bản đồ cần khai thác kiến thức phù hợp với nội
dung bài học, câu hỏi để khai thác kiến thức từ bản đồ (có thể phải sử dụng kết hợp nhiều trang bản đồ cho một nội dung bài học)
Bước 2: Đọc tên bản đồ hoặc hình ảnh để biết được nội dung trang biều đồ
thể hiện, đọc phần chú giải để hiểu hệ thống kí hiệu của bản đồ (Lưu ý: Phần chú giải có thể có ở trang “Kí hiệu chung” – Để khai thác tốt Tập bản đồ Địa lí,
học sinh cần đọc và nắm được các kí hiệu trong phần kí hiệu chung) Xác định
nội dung kiến thức liên quan đến bài học được thể hiện trên bản đồ, biểu đồ trong Tập bản đồ
Bước 3: Khai thác kiến thức cần thiết phục vụ cho bài học.
Khi phân tích bản đồ cần phải chú ý đọc đúng các ký hiệu, màu sắc và kích thước kí hiệu Cần quan sát kĩ, tìm tòi các chi tiết, không bỏ sót một dữ kiện nào trên bản đồ, cần chú ý nghiên cứu kỹ các biểu đồ, và các chú thích kèm theo để nắm bắt được cả những chi tiết nhỏ nhất thì việc khai thác kiến thức từ bản đồ mới đảm bảo tính đầy đủ, chính xác, khoa học…
VÍ DỤ 1: Bài 6: Trái đất trong hệ Mặt trời (Sách giáo khoa Lịch sử và Địa lí 6 trang 116)
Khi học bài này, học sinh đã học xong chương I: Bản đồ - Phương tiện thể hiện bề mặt Trái đất Học sinh đã có kiến thức và kĩ năng làm việc với bản đồ,
đã bước đầu làm quen và khai thác kiến thức trong Tập bản đồ Lịch sử và Địa lí
6 Giáo viên cần hướng dẫn các bước để học sinh có thể thực hiện và biết khai thác kiến thức từ hình ảnh, bảng số liệu
+ Bước 1: Yêu cầu học sinh giở Tập bản đồ Lịch sử và Địa lí 6 Phần Địa lí
trang 10 Đọc tên trang bản đồ: Hệ Mặt trời
+ Bước 2: Yêu cầu học sinh quan sát các thông tin có trong trang bản đồ
bao gồm: Hình ảnh 1 Hệ Mặt trời; Hình ảnh 2: Khoảng cách từ các hành tinh đến Mặt trời và bảng số liệu về các hành tinh trong hệ Mặt trời trong đó chú ý đặc biệt đến cột Bán kính đường xích đạo và cột diện tích bề mặt các hành tinh
Trang 7+ Bước 3: Giáo viên đặt câu hỏi, yêu cầu học sinh dựa vào tập bản đồ để
trả lời
- Hệ Mặt Trời gồm mấy hành tinh Kể tên các hành tinh theo thứ tự xa dần Mặt trời, Trái đất nằm ở vị trí thứ mấy?
- Khoảng cách từ Trái đất đến Mặt trời là bao nhiêu Km?
- Nêu độ dài bán kính đường Xích đạo của Trái đất? So sánh độ dài bán kính Xích đạo của Trái đất với bán kính Xích đạo của các hành tinh trong Hệ Mặt trời? Học sinh thực hiện các yêu cầu của giáo viên để nắm được các thông tin cơ bản về Hệ Mặt trời và vị trí của Trái đất trong Hệ Mặt trời
Như vậy chỉ qua trang 10 của Tập bản đồ Lịch sử và Địa lí 6 học sinh đã có những hình dung đơn giản về Hệ Mặt Trời, biết được vị trí của Trái Đất, khoảng cách từ Trái đất đến Mặt Trời, kích thước của Trái đất và các hành tinh trong Hệ Mặt Trời Một số học sinh tò mò, ham học hỏi sẽ tự tìm hiểu thêm các nội dung khác trong bảng số liệu trang 10 Cùng với việc khai thác kiến thức từ trang bản
đồ trên, học sinh cũng bước đầu hình thành được kỹ năng làm việc với bản đồ, giúp học sinh hứng thú hơn trong học tập và đặc biệt nhiều học sinh sẽ có mong muốn tự tìm tòi và khai thác kiến thức từ Tập bản đồ để có thể lĩnh hội thêm kiến thức môn học một cách dễ dàng
VÍ DỤ 2: Bài 5 Đới nóng Môi trường xích đạo ẩm (Sách giáo khoa Địa lí 7 trang 15)
Ở lớp 7, học sinh đã quen với việc khai thác Tập bản đồ, giáo viên sẽ chỉ cần giao nhiệm vụ, học sinh sẽ tự làm việc với Tập bản đồ và hoàn thành nhiệm
vụ được giao
Trong bài này giáo viên yêu cầu học sinh quan sát Lược đồ: Các môi trường Địa lí trong Tập bản đồ Địa lí 7, nêu tên và xác định vị trí các kiểu môi trường trong đới nóng Cho biết kiểu môi trường nào chiếm diện tích lớn nhất? Dựa vào Tập bản đồ để trả lời câu hỏi trên, học sinh phải thực hiện được các bước:
+ Bước 1: Xác định được bản đồ cần sử dụng để khai thác kiến thức Bản
đồ cần sử dụng là Bản đồ “Các môi trường địa lý” - Tập bản đồ Địa lí 7 Học
Trang 8sinh chỉ cần nhìn vào mục lục ở cuốn Tập bản đồ để lật đến trang bản đồ cần dùng (trang 8-9)
+ Bước 2: Học sinh quan sát kĩ trang bản đồ cần khai thác, xác định đối
tượng cần khai thác để thực hiện yêu cầu được giao
Đối tượng được nhắc đến trong câu hỏi này là các kiểu môi trường ở đới nóng Học sinh đọc bản chú giải, xác định các kiểu môi trường được thể hiện bằng phương pháp gì, biểu hiện như thế nào trên bản đồ
Trong Bản đồ “Các môi trường địa lí” - Tập bản đồ Địa lí 7, các môi
trường địa lý được thể hiện bằng những màu sắc khác nhau Mỗi màu sắc là một kiểu môi trường
+ Bước 3: Học sinh dựa vào nội dung lược đồ đề trả lời câu hỏi của đề bài.
Qua phân tích bản đồ, tôi đã rèn luyện cho học sinh kỹ năng về đọc, xác định được vị trí, màu sắc, phạm vi phân bố của từng kiểu môi trường Ở mức độ cao hơn học sinh có kỹ năng so sánh và liên hệ được thực tiễn Việt Nam nằm trong kiểu môi trường nào
b, Sử dụng Tập bản đồ trong kiểm tra đánh giá.
- Sử dụng Tập bản đồ trong kiểm tra thường xuyên.
Đối với kiểm tra thường xuyên tôi thường yêu cầu học sinh làm việc với Tập bản đồ Địa lí để vừa đánh giá mức độ lĩnh hội kiến thức, vừa đánh giá năng lực làm việc với bản đồ của học sinh
VÍ DỤ: Khi học xong bài Thiên nhiên châu Phi - Địa lí lớp 7 Tôi yêu cầu
học sinh dựa vào tập bản đồ trang 10: Châu Phi để nêu tên các biển và đại
dương tiếp giáp với Châu Phi Kể tên các bồn địa, sơn nguyên, dãy núi và các sông lớn của châu Phi? Học sinh sẽ theo hướng dẫn sử dụng tập bản đồ thực hiện các bước:
+ Bước 1: Để thực hiện yêu cầu của giáo viên, học sinh sẽ phải tìm đến
trang 10 – Tập bản đồ Địa lí
+ Bước 2: Xác định đối tượng cần tìm là các Đại dương, biển tiếp giáp với
châu Phi, tên các sơn nguyên, bồn địa, dãy núi và các sông lớn ở châu Phi Học
Trang 9sinh đọc nhanh phần chú giải thấy được kí hiệu liên quan đến nội dung cần khai thác là kí hiệu Sông, thác
+ Bước 3: Học sinh quan sát vào nội dung bản đồ để xác định các đối
tượng địa lí theo yêu cầu và trả lời câu hỏi của giáo viên
Trong quá trình học sinh dựa vào Tập bản đồ để trả lời câu hỏi, đồng thời với việc đánh giá kết quả học tập tôi có thể điều chỉnh, uốn nắn kỹ năng khai thác bản đồ cho học sinh
Kết quả: Nếu như không sử dụng Tập bản đồ, để nắm được vị trí của Châu Phi, học sinh bắt buộc phải ghi nhớ tên các biển và đại dương tiếp giáp với châu Phi, tên các bồn địa, sơn nguyên, dãy núi và các sông lớn của châu Phi Việc ghi nhớ kiến thức làm cho việc học của học sinh trở nên nặng nề, làm giảm hứng thú học tập của học sinh Sử dụng Tập bản đồ khiến cho việc nắm vững và nêu được
vị trí của châu Phi trở trực quan và dễ dàng hơn Học sinh sẽ không còn lo lắng khi học tập môn Địa lí nữa
- Sử dụng Tập bản đồ trong kiểm tra định kỳ.
Để giảm thiểu lượng kiến thức cần ghi nhớ cho học sinh, Trong các đợt kiểm tra giữa kì, cuối kì của môn Địa lí trường THCS , tôi luôn đưa những câu hỏi khai thác Tập bản đồ vào đề kiểm tra
VÍ DỤ 1: Đề kiểm tra cuối kì II môn Địa lí 7 năm học 2020 - 2021
Đề bài:
Câu 1 (3 điểm):
a Trình bày và giải thích sự phân bố dân cư thế giới?
b Tính mật độ dân số của các quốc gia và điền vào bảng sau:
LIÊN MINH CHÂU ÂU (năm 2017) Diện tích
(nghìn
km 2 )
Dân số
(triệu người)
Mật độ dân số
(người/km 2 )
GDP
(tỉ USD)
GDP bình quân đầu người
(USD/người)
4236,9 512,2 17367,4
Câu 2 (3 điểm):
a Trình bày đặc điểm khí hậu của môi trường nhiệt đới?
Trang 10b Giải thích tại sao môi trường nhiệt đới có nền nhiệt độ cao?
Câu 3 (1 điểm): Dựa vào Bản đồ: Dân cư và các đô thị lớn (Tập bản đồ Địa
lí 7 trang 6, 7), em hãy: Kể tên 5 đô thị trên 8 triệu dân ở châu Á?
Câu 4 (3 điểm): Dựa vào Tập bản đồ Địa lí 7 trang 8, 9 em hãy:
a Kể tên các môi trường địa lí trong đới nóng?
b Biểu đồ nhiệt độ và lượng mưa của Xingapo thuộc môi trường địa lí nào? Cho biết lí do chọn?
(Học sinh được sử dụng Tập bản đồ Địa lí 7)
Với đề kiểm tra trên, học sinh có thể dựa và Tập bản đồ Địa lí để hoàn thành các câu hỏi 1a, câu 3, câu 4 Những học sinh có kĩ năng khai thác Tập bản
đồ tốt hơn có thể dựa vào tập bản đồ để trả lời thêm một số ý của câu 1a, câu 2
VÍ DỤ 2: Đề kiểm giữa kì I môn Địa lí 7 năm học 2019 – 2020
Đề bài:
Câu 1 (3 điểm): Dựa vào Tập bản đồ Địa lí 7 (trang 7) và kiến thức đã học,
em hãy nhận xét và giải thích sự gia tăng dân số thế giới từ công nguyên đến năm 2010
Câu 2 (2 điểm): Dựa vào Tập bản đồ Địa lí 7 (trang 8, 9) và kiến thức đã
học, em hãy:
a Trình bày đặc điểm khí hậu đới ôn hòa?
b Kể tên các môi trường địa lí trong đới ôn hòa?
Câu 3 (3 điểm): Trình bày đặc điểm vị trí địa lí châu Phi Vị trí châu Phi có
ảnh hưởng đến khí hậu châu Phi như thế nào?
Câu 4 (2 điểm): Dựa vào Tập bản đồ Địa lí 7 (trang 13) và kiến thức đã
học, em hãy:
a Trình bày đặc điểm dân cư châu Phi?
b Kể tên các đô thị trên 8 triệu dân và các đô thị từ 5 đến 8 triệu dân ở châu Phi?
(Học sinh được sử dụng Tập bản đồ Địa lí 7)
Với đề kiểm tra cuối kì môn Địa lí 7 năm học 2019 – 2020, những học sinh
có kĩ năng khai thác bản đồ tốt có thể sử dụng bản đồ để trả lời phần kiến thức