Để tận dụng quyển tập bản đồ Địa lí các lớp 6, 7, 8 vào việc rèn năng lực sử dụng bản đồ cho học sinh. Bắt đầu từ năm học ……, tôi đã đề xuất và thực hiện: “Biện pháp nâng cao hiệu quả học tập và phát triển năng lực cho học sinh thông qua dạy học rèn kỹ năng khai thác kiến thức từ tập bản đồ địa lí tại trường trung học cơ sở ……”.
Trang 1A MỞ ĐẦU
Mục tiêu Giáo dục Việt Nam đang đổi mới từ “dạy học tiếp cận nội dung” chuyển sang “dạy học tiếp cận năng lực”, chuyển từ học sinh “học được gì?” sang học xong học sinh “làm được gì?” Vì vậy nhiệm vụ đặt ra đó là người giáo viên phải đổi mới phương pháp dạy học để nâng cao hứng thú học tập cho học sinh, nâng cao chất lượng dạy học, phát triển được các năng lực chung và năng lực đặc thù các môn học cho học sinh Đối với môn Địa lí là các năng lực Địa lí trong đó có năng lực sử dụng công cụ Địa lí như: bản đồ, năng lực sử dụng ảnh, hình vẽ, video, mô hình, năng lực sử dụng số liệu thống kê…
Dạy học môn Địa lí ở trường trung học cơ sở muốn đạt được chất lượng cao thì
đi đôi với lý thuyết, việc sử dụng các công cụ, phương tiện trực quan (tranh ảnh, bản
đồ địa lí…) có tác dụng lớn trong việc phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh trong quá trình học tập Tuy nhiên, việc sử dụng bản đồ, tranh ảnh địa lí trong việc dạy học vẫn còn nhiều hạn chế Trong đa phần các giờ học, giáo viên đều sử dụng bản đồ treo tường hoặc chụp bản đồ trong sách giáo khoa để trình chiếu cho học sinh quan sát và khai thác một số nội dung kiến thức đơn giản Việc rèn luyện năng lực sử dụng bản đồ, tranh ảnh địa lí chỉ diễn ra trong thời gian rất ngắn trong các tiết học nên chưa đạt hiệu quả cao
Cùng với việc sử dụng bản đồ, tranh ảnh địa lí trong các giờ học, trong thời gian gần đây, để đạt hiệu quả cao hơn trong việc rèn luyện năng lực sử dụng bản đồ cho học sinh, Át lát Địa lí Việt Nam đã trở thành tài liệu chính thức được sử dụng trong quá trình học tập, kiểm tra, thi cử đối với lớp 8 (phần Địa lí tự nhiên Việt Nam) và lớp 9, đem lại hiệu quả tốt Đối với các lớp 6, 7, 8 trong bộ sách giáo khoa đều có sách Tập bản đồ địa lí có thể sử dụng giống như Át lát địa lí Việt Nam tuy nhiên lại chưa được khai thác và sử dụng nhiều
Để tận dụng quyển tập bản đồ Địa lí các lớp 6, 7, 8 vào việc rèn năng lực sử dụng bản đồ cho học sinh Bắt đầu từ năm học 2018- 2019, tôi đã đề xuất và thực
hiện: “Biện pháp nâng cao hiệu quả học tập và phát triển năng lực cho học sinh thông qua dạy học rèn kỹ năng khai thác kiến thức từ tập bản đồ địa lí tại trường trung học cơ sở ……”.
Trang 2B MÔ TẢ BIỆN PHÁP
I Thực trạng vấn đề trình bày
1 Thuận lợi
- Tập bản đồ địa lí trình bày đẹp, khoa học sát với nội dung sách giáo khoa thuận lợi cho việc thiết kế các hoạt động học và phát huy được tính tích cực chủ động của học sinh
- Giáo viên dạy Địa lí có chuyên môn khá vững, có kinh nghiệm giảng dạy môn Địa lí nhiều năm, thường xuyên được học hỏi kinh nghiệm giảng dạy từ đồng nghiệp qua các chuyên đề, các đợt tập huấn và trong quá trình giảng dạy tại trường
- Đa số học sinh trong nhà trường chăm ngoan, có ý thức tự giác, có nhiều em yêu thích tìm hiểu kiến thức môn địa lí
2 Khó khăn
- Ý thức học của một số học sinh chưa cao, theo quan niệm của một số phụ huynh và học sinh nhận thức sai về tầm quan trọng của môn Địa lí, nên đa số các em
có xu hướng chọn học môn Toán, Văn, Tiếng Anh,… Từ đó việc học tập môn Địa lí chưa được đầu tư đúng mức
- Học sinh chưa có thói quen sử dụng tập bản đồ Địa lí để khai thác kiến thức môn học và rèn kĩ năng sử dụng bản đồ
Từ những thực trạng đó, đầu năm học 2018-2019 sau một vài tuần học tôi đã tiến hành khảo sát về khả năng phát huy năng lực làm việc với Tập bản đồ Địa lý ở khối 6 bằng phiếu khảo sát:
PHIẾU KHẢO SÁT
Sự đóng góp ý kiến nghiêm túc của các em là căn cứ thiết thực giúp nội dung nghiên cứu của tác giả mang tính khách quan và có ý nghĩa thực tế
Em hãy cho biết ý kiến, quan điểm của mình về một số vấn đề dưới đây bằng cách đánh dấu X vào ô trống trước mỗi lựa chọn
1 Em có thường xuyên sử dụng Tập bản đồ Địa lí trong học tập không?
Trang 3□ Có
□ Không
2 Em có muốn được sử dụng Tập bản đồ trong các bài học
không?
□ Có
□ Không
3 Nếu không sử dụng Tập bản đồ Địa lí trong học tập, lí do của
em là gì?
□ Không biết cách sử dụng
□ Không cần sử dụng vì học thuộc lý thuyết là đủ
□ Gặp khó khăn trong việc khai thác các trang bản đồ
□ Không biết sử dụng Tập bản đồ để làm gì
TỔNG HỢP KẾT QUẢ KHẢO SÁT
Tổng số
HS
g
g
184
46
(25
%)
138
(75
%)
78
(42, 4%)
106
(57, 6%)
81
(58, 7%)
12
(8,7
%)
37
(26, 8%)
8
(5,8
%) Qua kết quả tổng hợp phiếu khảo sát tôi nhận thấy, đa phần học sinh khối 6 đều chưa thường xuyên sử dụng tập bản đồ, chưa có mong muốn sử dụng tập bản đồ trong quá trình học môn địa lí Điều này dẫn đến việc năng lực sử dụng bản đồ của các em còn hạn chế (58,7% học sinh trong số 138 học sinh không sử dụng tập bản đồ là
do không biết cách sử dụng, 26,8% học sinh gặp khó khăn trong việc khai thác các trang bản đồ)
Việc học sinh chưa sử dụng Tập bản đồ, chưa có mong muốn sử dụng tập bản đồ trong học tập đa phần do giáo viên chưa hướng dẫn và yêu cầu các em làm việc với tập bản đồ một cách thường xuyên
II Biện pháp giải quyết thực trạng của vấn đề:
Trang 41 Mô tả nội dung biện pháp.
Tôi tiến hành thực hiện biện pháp từ học kì I năm học 2018-2019 Đầu mỗi năm học tôi giới thiệu cho học sinh biết về vai trò của quyển Tập bản đồ Địa lí, ý nghĩa của việc học tập thường xuyên với tập bản đồ và hướng dẫn học sinh cách sử dụng Tập bản đồ Địa lí
Lồng ghép trong các nội dung bài học, tôi rèn luyện năng lực sử dụng bản đồ cho học sinh, giúp học sinh biết cách khai thác kiến thức từ tập bản đồ, biết cách sử dụng tập bản đồ và sử dụng một cách thường xuyên trong học tập, kiểm tra, thi cử
2 Cách thực hiện biện pháp.
2.1 Giới thiệu và hướng dẫn học sinh sử dụng Tập bản đồ Địa lí
Tập bản đồ Địa lí bao gồm phần mục lục đặt ở trang đầu hoặc trang cuối của quyển sách Từ trang mục lục học sinh có thể nhanh chóng tìm đến các trang bản đồ cần khai thác
Trang kí hiệu chung để thể hiện các kí hiệu bản đồ có trong nội dung của trang bản đồ nhưng không có trong phần chú giải riêng của trang bản đồ đó
Nội dung các trang của Tập bản đồ Địa lí được sắp xếp theo trình tự các bài trong sách giáo khoa Địa lí Các trang trong Tập bản đồ được thành lập theo một mục tiêu chung, có quan hệ mật thiết với nhau, bổ sung và giải thích cho nhau, nên khi sử dụng mỗi trang trong tập bản đồ cần được xem xét trong mối quan hệ với các trang bản đồ khác trong toàn tập Khi khai thác một nội dung kiến thức từ tập bản đồ, học sinh có thể khai thác kết hợp nhiều trang bản đồ để đạt hiệu quả học tập cao nhất Việc khai thác các trang bản đồ có thể thực hiện ở nhiều mức độ khác nhau tùy vào yêu cầu bài học:
+ Ở mức đơn giản học sinh cần đọc được vị trí của các đối tượng Địa lí, có được biểu tượng về các đối tượng địa lí thông qua các kí hiệu trong bảng chú giải
+ Ở mức cao hơn, học sinh cần tìm ra được những đặc điểm tương đối rõ ràng của đối tượng Địa lí biểu hiện trên bản đồ Biết kết hợp những kiến thức bản đồ với
những kiến thức Địa lí sâu hơn để so sánh, phân tích, tìm ra được các mối liên hệ
giữa các đối tượng Địa lí
Khi khai thác Tập bản đồ Địa lí, học sinh cần đọc bản đồ theo các bước sau:
Trang 5Bước 1: Xác định trang bản đồ cần khai thác kiến thức phù hợp với nội dung bài
học, với các câu hỏi yêu cầu khai thác kiến thức từ bản đồ (Ở bước 1: Ban đầu giáo viên có thể xác định giúp học sinh, khi học sinh đã quen với việc sử dụng tập bản đồ, học sinh có thể tự xác định)
Bước 2: Đọc tên bản đồ hoặc hình ảnh để biết được nội dung trang biều đồ thể
hiện, đọc phần chú giải để hiểu hệ thống kí hiệu của bản đồ
Bước 3: Xác định nội dung kiến thức liên quan đến bài học được thể hiện trên
bản đồ, biểu đồ trong Tập bản đồ Từ đó khai thác kiến thức cần thiết phục vụ cho bài học
VÍ DỤ : Bài 6: Trái đất trong hệ Mặt trời (Sách giáo khoa Lịch sử và Địa lí
6 trang 116)
Khi học bài này, học sinh đã học xong chương I: Bản đồ - Phương tiện thể hiện
bề mặt Trái đất Học sinh đã có kiến thức và kĩ năng làm việc với bản đồ, đã bước đầu làm quen và khai thác kiến thức trong Tập bản đồ Lịch sử và Địa lí 6 Giáo viên cần hướng dẫn các bước để học sinh có thể thực hiện và biết khai thác kiến thức từ hình ảnh, bảng số liệu
Bước 1: Giáo viên yêu cầu học sinh giở Tập bản đồ Lịch sử và Địa lí 6 Phần Địa
lí trang 10
Bước 2: Giáo viên yêu cầu học sinh đọc tên trang bản đồ: “Hệ Mặt trời” Quan
sát các thông tin có trong trang bản đồ bao gồm: Hình ảnh 1 Hệ Mặt trời; Hình ảnh 2: Khoảng cách từ các hành tinh đến Mặt trời và bảng số liệu về các hành tinh trong
hệ Mặt trời trong đó chú ý đặc biệt đến cột Bán kính đường xích đạo và cột diện tích
bề mặt các hành tinh
Bước 3: Giáo viên đặt câu hỏi, yêu cầu học sinh dựa vào tập bản đồ để trả lời.
- Hệ Mặt Trời gồm mấy hành tinh Kể tên các hành tinh theo thứ tự xa dần Mặt trời, Trái đất nằm ở vị trí thứ mấy?
- Khoảng cách từ Trái đất đến Mặt trời là bao nhiêu Km?
- Nêu độ dài bán kính đường Xích đạo của Trái đất? So sánh độ dài bán kính Xích đạo của Trái đất với bán kính Xích đạo của các hành tinh trong Hệ Mặt trời? Thực hiện xong các bước trên, từ trang 10 của Tập bản đồ Lịch sử và Địa lí 6 học sinh đã có những hình dung đơn giản về Hệ Mặt Trời, biết được vị trí của Trái
Trang 6Đất, khoảng cách từ Trái đất đến Mặt Trời, kích thước của Trái đất và các hành tinh trong Hệ Mặt Trời Một số học sinh tò mò, ham học hỏi sẽ tự tìm hiểu thêm các nội dung khác trong bảng số liệu trang 10 Cùng với việc khai thác kiến thức từ trang bản
đồ trên, học sinh cũng bước đầu hình thành được kỹ năng làm việc với bản đồ, giúp học sinh hứng thú hơn trong học tập và đặc biệt nhiều học sinh sẽ có mong muốn tự tìm tòi và khai thác kiến thức từ Tập bản đồ để có thể lĩnh hội thêm kiến thức môn học một cách dễ dàng
2.2 Sử dụng Tập bản đồ trong dạy và học bài mới.
Muốn học sinh sử dụng thành thạo Tập bản đồ, ngay từ bài học đầu tiên giáo viên phải định hướng cho học sinh, hướng dẫn các em tìm hiểu cấu trúc và cách sử dụng Tập bản đồ, yêu cầu các em nắm và đọc kĩ bảng chú giải chung ở trang đầu để nắm chắc các kí hiệu, ước hiệu…vì nó rất cần thiết để học sinh sử dụng Tập bản đồ nhanh, đúng hướng Trên lớp trong tiết học nhắc học sinh luôn mang và sử dụng Tập bản đồ để khai thác kiến thức Giáo viên yêu cầu sử dụng tập bản đồ từ phần khởi động bài học để tạo hứng thú học tập cho học sinh, cũng có thể cho học sinh sử dụng Tập bản đồ trong quá trình học tập để khai thác hoặc khắc sâu kiến thức
VÍ DỤ: Dạy bài 41 – Địa lí 7: Thiên nhiên Trung và Nam Mĩ
Giáo viên có thể thông qua việc hướng dẫn học sinh khai thác Tập bản đồ Địa lí
7 trang 16 để khắc sâu kiến thức về đặc điểm địa hình Khu vực Nam Mĩ thông qua các bước:
Bước 1: Giáo viên yêu cầu học sinh quan sát Tập bản đồ Địa lí 7 trang 16
Bước 2: Giáo viên yêu cầu học sinh đọc tên trang bản đồ: “Trung và Nam Mĩ –
Phần Địa lí tự nhiên” Xác định nội dung bản đồ cần khai thác là bản đồ Khu vực Nam Mĩ
Bước 3: Học sinh làm việc với bản đồ trang 16, xác định nội dung cần làm là
tìm vị trí của dãy An-Đét, các đồng bằng, các sơn nguyên ở Khu vực Nam mĩ và thực hiện yêu cầu của giáo viên
Giáo viên có thể thông qua việc quan sát toàn bộ quá trình làm việc với bản đồ của học sinh để đánh giá kết quả học tập của học sinh, hướng dẫn học sinh khai thác bản đồ khi học sinh thực hiện kĩ năng khai thác bản đồ chưa đúng
Trang 7Như vậy qua việc hướng dẫn của giáo viên trong việc kết hợp kiến thức sách giáo khoa và kiến thức từ Tập bản đồ địa lí Học sinh được khai thác kiến thức và rèn
kỹ năng sử dụng bản đồ một cách thường xuyên
Hình ảnh
Hướng dẫn học sinh làm việc với Tập bản đồ Địa lí 7
2.3 Sử dụng Tập bản đồ để luyện tập, củng cố:
Cuối tiết học, trong phần củng cố đánh giá, tôi thường vận dụng đa dạng các phương pháp để học sinh không nhàm chán (thuyết trình, trắc nghiệm, trả lời ngắn, trò chơi ô chữ, du lịch trên lược đồ…), giúp các em khắc sâu kiến thức (tái hiện có cơ sở) Đồng thời giúp học sinh rèn kĩ năng khai thác thông tin từ Tập bản đồ sẵn có, dần hình thành ở các em có thói quen trong giờ địa lí phải có Tập bản đồ
VÍ DỤ: Sau khi dạy xong bài 3 – Địa lí 6: Tỉ lệ bản đồ Tính khoảng cách thực tế dựa vào tỉ lệ bản đồ
Để học sinh nắm rõ hơn cách xác định tỉ lệ bản đồ, ý nghĩa của tỉ lệ bản đồ và cách tính khoảng cách thực tế dựa vào tỉ lệ bản đồ:
Bước 1: Giáo viên yêu cầu học sinh làm việc với Tập bản đồ Lịch sử và Địa lí 6
phần Địa lí trang 8
Bước 2: Giáo viên yêu cầu học sinh dựa vào tập bản đồ trang 8 để: Hướng dẫn
đo tính độ dài trên thực tế của đường Nam Kì Khởi Nghĩa đoạn từ đường Lí Tự Trọng đến đường Nguyễn Công Trứ?
+ Bước 3: Trên trang 8 tập bản đồ, học sinh xác định nội dung nhiệm vụ và thực
hiện nhiệm vụ theo yêu cầu của giáo viên
Học sinh vừa đo tính độ dài thực tế đường Nam Kì Khởi Nghĩa đoạn từ đường
Lí Tự Trọng đến đường Nguyễn Công Trứ vừa hướng dẫn các bước thực hiện
Bước 1: Học sinh xác định tỉ lệ bản đồ: 1:15000
Bước 2: Đo độ dài đường Nam Kì Khởi Nghĩa đoạn từ đường Lí Tự Trọng đến đường Nguyễn Công Trứ trên bản đồ: 5,4 cm
Bước 3: Tính độ dài thực tế đường Nam Kì Khởi Nghĩa đoạn từ đường Lí Tự Trọng đến đường Nguyễn Công Trứ: 5,4 x 15000 = 81000 cm = 810m
Trang 8+ Bước 4: Giáo viên quan sát toàn bộ quá trình thực hiện của học sinh, hướng
dẫn những học sinh chưa làm tốt cách xác định tỉ lệ bản đồ, cách đo độ dài của đường Nam Kì Khởi Nghĩa trên bản đồ thế nào cho chính xác, …
Hình ảnh
Hình ảnh học sinh thực hành đo tính khoảng cách thực tế dựa vào tỉ lệ bản đồ Qua việc củng cố kiến thức cũng như việc khai thác kiến thức từ Tập bản đồ tôi nhận thấy học sinh khá thích thú, các em muốn được tìm hiểu, và khám phá, tìm tòi
ra những kiến thức mới từ Tập bản đồ
2.4 Sử dụng Tập bản đồ trong kiểm tra đánh giá.
2.4.1 Sử dụng Tập bản đồ trong kiểm tra thường xuyên.
- Đối với kiểm tra thường xuyên tôi thường yêu cầu học sinh làm việc với Tập bản đồ Địa lí để vừa đánh giá mức độ lĩnh hội kiến thức, vừa đánh giá năng lực làm việc với bản đồ của học sinh Việc kiểm tra thường xuyên có thể thực hiện đầu giờ học, trong quá trình học hoặc cuối các giờ học
VÍ DỤ: Sau khi học bài Thiên nhiên châu Phi - Địa lí lớp 7 Giáo viên yêu cầu
học sinh dựa vào tập bản đồ trang 10: Châu Phi để nêu tên các biển và đại dương
tiếp giáp với Châu Phi Kể tên các bồn địa, sơn nguyên, dãy núi và các sông lớn của châu Phi?
Để thực hiện yêu cầu của giáo viên học sinh phải thực hiện các bước
Bước 1: Tìm đến trang 10 – Tập bản đồ Địa lí
Bước 2: Xác định đối tượng cần tìm là các Đại dương, biển tiếp giáp với châu
Phi, tên các sơn nguyên, bồn địa, dãy núi và các sông lớn ở châu Phi
Bước 3: Học sinh đọc nhanh phần chú giải thấy được kí hiệu liên quan đến nội
dung cần khai thác là kí hiệu Sông, thác Sau đó học sinh quan sát vào nội dung bản
đồ để xác định các đối tượng địa lí theo yêu cầu và trả lời câu hỏi của giáo viên
Từ việc thực hiện đầy đủ các bước trên, học sinh vừa khắc sâu được kiến thức, vừa rèn năng lực sử dụng Tập bản đồ
Kết quả: Nếu như không sử dụng Tập bản đồ, để nắm được vị trí của Châu Phi, học sinh bắt buộc phải ghi nhớ tên các biển và đại dương tiếp giáp với châu Phi, tên các bồn địa, sơn nguyên, dãy núi và các sông lớn của châu Phi Việc ghi nhớ kiến thức làm cho việc học của học sinh trở nên nặng nề, làm giảm hứng thú học tập của
Trang 9học sinh Sử dụng Tập bản đồ khiến cho việc nắm vững và nêu được vị trí của châu Phi trở trực quan và dễ dàng hơn Học sinh sẽ không còn lo lắng khi học tập môn Địa
lí nữa
2.4.2 Sử dụng Tập bản đồ trong kiểm tra định kỳ.
Để giảm thiểu lượng kiến thức cần ghi nhớ cho học sinh, Trong các đợt kiểm tra giữa kì, cuối kì của môn Địa lí trường trung học cơ sở , tôi luôn đưa những câu hỏi khai thác Tập bản đồ vào đề kiểm tra
VÍ DỤ: Đề kiểm tra cuối kì môn Địa lí 7 năm học 2019 – 2020
Đề bài:
Câu 1 (3 điểm): Dựa vào Tập bản đồ Địa lí 7 (trang 7) và kiến thức đã học, em
hãy nhận xét và giải thích sự gia tăng dân số thế giới từ công nguyên đến năm 2010
Câu 2 (2 điểm): Dựa vào Tập bản đồ Địa lí 7 (trang 8, 9) và kiến thức đã học,
em hãy:
a Trình bày đặc điểm khí hậu đới ôn hòa?
b Kể tên các môi trường địa lí trong đới ôn hòa?
Câu 3 (3 điểm): Trình bày đặc điểm vị trí địa lí châu Phi Vị trí châu Phi có ảnh
hưởng đến khí hậu châu Phi như thế nào?
Câu 4 (2 điểm): Dựa vào Tập bản đồ Địa lí 7 (trang 13) và kiến thức đã học, em
hãy:
a Trình bày đặc điểm dân cư châu Phi?
b Kể tên các đô thị trên 8 triệu dân và các đô thị từ 5 đến 8 triệu dân ở châu Phi?
(Học sinh được sử dụng Tập bản đồ Địa lí 7)
Với đề kiểm tra cuối kì môn Địa lí 7 năm học 2018 – 2019, những học sinh có kĩ năng khai thác bản đồ tốt có thể sử dụng bản đồ để trả lời phần kiến thức cơ bản trong tất cả các câu hỏi Từ đó việc học thuộc, ghi nhớ kiến thức một cách máy móc sẽ không còn Học sinh sẽ được học và rèn năng lực sử dụng bản đồ Địa lí một cách toàn diện hơn Áp lực học tập trong kiểm tra thi cử của học sinh sẽ không còn lớn nữa, từ đó tâm lí sợ môn học sẽ không còn tồn tại
III Kết quả
Sau một thời gian thực hiện biện pháp tôi nhận thấy:
Trang 10Học sinh tích cực hơn, chủ động hơn trong việc sử dụng Tập bản đồ Địa lí trong quá trình học tập
Học sinh không còn lo lắng, sợ hãi trong quá trình kiểm tra đánh giá do không phải học một lượng kiến thức lớn
Học sinh yêu thích môn học hơn Từ đó chất lượng môn học tăng lên đáng kể Kết quả cụ thể chất lượng bộ môn trước và sau những năm thực hiện biện pháp nâng cao chất lượng thông qua dạy học rèn kỹ năng khai thác kiến thức từ tập bản đồ địa lí tại trường trung học cơ sở :
1 Trước khi thực hiện biện pháp:
Năm 2017-2018
Khối
Tổn
g số
HS
2 Sau khi thực hiện biện pháp:
Năm học 2020-2021:
Khối
Tổn
g số
HS
Tổng 569 141 24,8 204 35,9 201 35,3 23 4,0 0 0
C KIẾN NGHỊ - ĐỀ XUẤT
Để làm tốt hơn nâng cao hiệu quả chất lượng dạy và học bộ môn bản thân giáo viên cần tự bồi dưỡng nâng cao kiến thức chuyên môn Vận dụng sáng tạo các phương pháp, phương tiện dạy học đồng thời tích cực dự giờ học hỏi đồng nghiệp để tạo sự hứng thú, tạo cho học sinh niềm đam mê đối với môn học