Tài liệu gdđp thanh hóa lớp 11 thẩm định sở lần 1 (1)

Thanh Hoá vừa là hậu phương, vừa là tiền tuyến, cùng đồng bào cả nước hoàn thành vai trò lịch sử trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước Ngay sau khi hoà bình lập lại, đảng bộ, chính q

UỶ BAN NHÂN DÂN TỈNH THANH HOÁ

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGUYỄN PHÚ TUẤN (Tổng Chủ biên)

LÊ THỊ BÍCH HỒNG (Chủ biên)

TRẦN VIẾT LƯU

Tài liệu giáo dục địa phương

THANH HOÁ TỈNH

11

Khởi động

Khám phá Luyện tập

Vận dụng

Đề cập những nội dung học sinh sẽ tìm hiểu trong chủ đề, kết nối những điều học sinh đã biết, tạo hứng thú cho các em trước khi vào bài học mới

Cung cấp cho học sinh kiến thức mới, giúp các em có thêm hiểu biết về quê hương mình

Gồm các câu hỏi, bài tập thực hành để củng

cố những kiến thức vừa học và rèn luyện các kĩ năng

Sử dụng những kiến thức, kĩ năng đã học để giải quyết các tình huống, vấn đề trong thực tiễn

Mỗi chủ đề gồm 4 hoạt động chính:

Các em học sinh thân mến!

Trên tay các em là cuốn Tài liệu giáo dục địa phương tỉnh Thanh Hoá lớp 11 dành

riêng cho học sinh Thanh Hoá Thanh Hoá, vùng đất “địa linh nhân kiệt” – nơi phát tích của nhiều đời vua, chúa Việt Nam; là cầu nối, chuyển tiếp, giao thoa giữa hai vùng văn hoá Bắc Bộ và Trung Bộ; nơi vừa giao lưu, vừa lĩnh hội để hình thành và tiếp biến bản sắc riêng cho văn hoá và con người xứ Thanh; góp phần làm giàu truyền thống lịch sử, văn hoá, dân tộc Việt Nam

Cuốn tài liệu này gồm 8 chủ đề, với nội dung xoay quanh những nét đặc trưng

về văn hoá, lịch sử, địa lí, xã hội, kinh tế, môi trường,… của Thanh Hoá Ở mỗi chủ

đề, từ mục tiêu bài học, các em sẽ được tìm hiểu, khám phá những nội dung bổ ích,

lí thú về văn hoá, lịch sử, con người xứ Thanh,… Trên cơ sở tri thức mới lĩnh hội được ở phần khám phá, phần luyện tập và vận dụng sẽ giúp các em có thêm trải nghiệm quý, hoàn thành những sản phẩm, bài tập mới, biết vận dụng vào các tình huống có liên quan thường gặp trong cuộc sống Ngoài ra, các em sẽ có thêm kĩ năng

tự tìm hiểu, tự khám phá để làm phong phú vốn tri thức cho bản thân Từ đó, các em càng thêm trân trọng, tự hào về quê hương, đất nước mình

Cuốn sách này sẽ là người bạn đồng hành với các em trong suốt năm học Chúc các em học tốt và có những trải nghiệm thú vị!

Sở Giáo dục và Đào tạo Thanh Hoá

Chủ đề 1 THANH HOÁ TRONG CUỘC KHÁNG CHIẾN CHỐNG MỸ

Chủ đề 5 THANH HOÁ VỚI VIỆC XÂY DỰNG BIÊN GIỚI HOÀ BÌNH,

Chủ đề 6 GIÁO DỤC PHỔ THÔNG TỈNH THANH HOÁ

Hình ảnh bên gợi cho em suy nghĩ gì

về quê hương Thanh Hoá trong cuộc

kháng chiến chống Mỹ cứu nước?

Hình 1.1 Tượng đài Thanh niên xung phong tại phường Hàm Rồng, thành phố Thanh Hoá

Bối cảnh và vai trò lịch sử của Thanh Hoá trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước

a) Bối cảnh lịch sử

Sau Hiệp định Genève, đồng bào Thanh Hoá cùng đồng bào miền Bắc hăng hái bắt tay vào việc khôi phục và phát triển kinh tế, xây dựng tiền đề của chế độ xã hội chủ nghĩa và chờ mong ngày tổng tuyển cử thống nhất đất nước Song, đế quốc Mỹ

đã thay thế thực dân Pháp, đưa Ngô Đình Diệm lên làm Tổng thống nguỵ quyền, lập

ra chính phủ Cộng hoà miền Nam Việt Nam, âm mưu lấy vĩ tuyến 17 làm ranh giới chia cắt lâu dài lãnh thổ của nước Việt Nam, hòng biến miền Nam Việt Nam thành chốt chặn phong trào giải phóng dân tộc và xu hướng đi theo mô hình xã hội chủ nghĩa ở châu Á – Thái Bình dương

b) Vai trò của Thanh Hoá trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước

Trong bối cảnh nước nhà bị quân địch chia cắt, đế quốc Mỹ từng bước leo thang đánh phá miền Bắc, Thanh Hoá là nơi cung cấp sức người sức của cho tiền tuyến lớn;

1

EM CÓ BIẾT?

Theo Hiệp định Genève đã kí kết, nước Việt Nam bị tạm thời chia cắt thành hai miền qua vĩ tuyến 17 Tuy nhiên các bên tham gia Hội nghị đã nhấn mạnh rằng: “Dù bất cứ trường hợp nào, không thể coi đó là biên giới chính trị hay lãnh thổ” Sự chia cắt đó chỉ là tạm thời Hai miền phải thống nhất trước tháng

7 năm 1956 bằng tổng tuyển cử “tự do và dân chủ” Quân Pháp phải rút quân khỏi miền Bắc và Việt Minh rút khỏi miền Nam trong thời hạn 300 ngày; người dân có quyền lựa chọn ở miền Bắc hay miền Nam, trong thời gian đó,

họ được tự do đi lại Nghiêm cấm quân đội nước ngoài xâm nhập lãnh thổ Việt Nam

đón nhận con em đồng bào miền Nam ra Bắc tập kết, là huyết mạch giao thông trên tuyến đường Bắc – Nam Đặc biệt, khi đế quốc Mỹ leo thang chiến tranh ra miền Bắc, Thanh Hoá là địa bàn chịu nhiều đánh phá bằng không quân, hải quân, biệt kích Vì vậy, Thanh Hoá thực sự là điểm tựa tinh thần quyết đánh và quyết thắng giặc Mỹ xâm lược cho đồng bào hai miền Nam – Bắc

Chỉ ra một số điểm chứng tỏ Thanh Hoá có vị trí, vai trò quan trọng trong cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ xâm lược (1954 – 1975)

Thanh Hoá vừa là hậu phương, vừa là tiền tuyến, cùng đồng bào cả nước hoàn thành vai trò lịch sử trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước

Ngay sau khi hoà bình lập lại, đảng bộ, chính quyền và đồng bào các dân tộc trên địa bàn tỉnh Thanh Hoá đã chung sức, đồng lòng, hăng hái thực hiện công cuộc hàn gắn hậu quả tàn phá của chiến tranh, khôi phục và phát triển sản xuất, ổn định đời sống nhân dân Nhiệm vụ trước tiên là thực hiện chủ trương cải cách ruộng đất, cải tạo công thương

nghiệp, xây dựng

hợp tác xã nông

nghiệp, tiểu thủ

công nghiệp, gắn

với phong trào diệt

giặc đói, giặc dốt ở

? Ngay sau hoà bình lập lại, đảng bộ, chính quyền và nhân dân Thanh Hoá đã làm gì để khôi phục và phát triển kinh tế? Nêu ý nghĩa của những việc làm đó

Hình 1.2 Bác Hồ nói chuyện với đại diện cán bộ, chiến sĩ và đồng

bào tỉnh Thanh Hoá, ngày 13 tháng 6 năm 1957

2

Khi đế quốc Mỹ trực tiếp đổ quân vào miền Nam, leo thang bắn phá miền Bắc, thì cũng là thời điểm mà người dân Thanh Hoá nêu cao ý chí bất khuất, trở thành điểm sáng của chủ nghĩa anh hùng cách mạng Các phong trào “Thanh niên ba sẵn sàng”,

“Phụ nữ ba đảm đang”, “Tiếng hát át tiếng bom”, các khẩu hiệu “Thóc không thiếu một cân, quân không thiếu một người”, “Tất cả để đánh thắng giặc Mỹ xâm lược”,

đã lan toả khắp các vùng miền tạo nên khí thế hào hùng trong xưởng máy, công trường, đồng ruộng, trường học, trận địa,… Ở các trường học, các em thơ vẫn đội mũ rơm đến trường để học tập, đồng thời tham gia phong trào “Nghìn việc tốt” Các nhà máy, xí nghiệp vẫn duy trì sản xuất những đồ dùng thiết yếu cho sản xuất, sinh hoạt của người dân, cung cấp lương thực, thực phẩm ra chiến trường, chi viện cho miền Nam thân yêu Qua hoạt động của các phong trào, nhiều mô hình điển hình đã được nhân rộng trên toàn miền Bắc, tiêu biểu là hoạt động của các HTX như: Ðông Phương Hồng, Xuân Thành, Yên Trường, Ðịnh Công, cơ khí Thành Công, và được Chủ tịch

Hồ Chí Minh bốn lần vào thăm, trò chuyện với cán bộ, nhân dân Thanh Hoá hoặc gửi thư khen, động viên đồng bào, chiến sĩ hăng hái tăng gia sản xuất, chắc tay súng bảo vệ thành quả Chủ nghĩa xã hội, chi viện sức người, sức của cho chiến trường miền Nam

EM CÓ BIẾT?

Quyết tâm thư viết bằng máu của chiến sĩ Nguyễn Trường Sơn (B4–Đại đội I) – người con của quê hương Thanh Hoá đã viết: “Là người thanh niên, đoàn viên trong sự nghiệp chống Mỹ cứu nước Đã nhận rõ được trách nhiệm, chức năng của mình đối với Tổ quốc nói chung và đối với miền Nam nói riêng Trước nhiệm vụ nặng nề này chúng tôi nguyện: Quyết tâm đem hết sức lực, tài năng và nhận thức của mình ra sức học tập để không ngừng nâng cao trình độ kĩ thuật, chiến thuật và trau dồi đạo đức, tác phong trong quân đội… sau này nhận bất cứ nhiệm vụ gì Đảng và Chính Phủ giao cho cũng hoàn thành nhanh chóng để đáp ứng lời kêu gọi của Bác: “ Hễ còn một tên xâm lược nào trên đất nước, ta còn chiến đấu quét sạch nó đi” đồng thời thực hiện hoài bão lớn lao của Người: “Xây dựng một nước Việt Nam hoà bình, thống nhất, độc lập, dân chủ và giàu mạnh”

Em hãy đọc và phát biểu cảm nghĩ của mình về những dòng Quyết tâm thư của chiến sĩ Nguyễn Trường Sơn

Với địa thế là cầu nối giữa Bắc bộ và Trung bộ, Thanh Hoá là huyết mạch giao thông quan trọng trên tuyến đường chi viện của miền Bắc đối với miền Nam Vì thế, giặc Mỹ đã chọn hơn 60 mục tiêu đánh phá hòng làm tê liệt hoạt động giao thông của

ta Tuy nhiên với quyết tâm cao, quân và dân Thanh Hoá đã chủ động sáng tạo lập 4 đường ra, 3 đường vào, mở nhiều điểm vượt sông, nhiều đường tránh rẽ, làm cầu phao luồng, cầu phao liên hợp, huy động sức mạnh tổng hợp của mọi lực lượng để những đoàn xe, đoàn thuyền nối đuôi nhau chở hàng hoá, vũ khí phục vụ chiến trường Trong đó tiêu biểu là Công ty vận tải thuyền nan và đoàn vận tải Lam Sơn, Công ty xe đạp thồ và đoàn vận tải Điện Biên hăng hái tham gia vận tải cùng các đoàn vận tải cơ giới Trong gần 10 năm chống Mỹ, Thanh Hoá đã vận chuyển 15 triệu tấn hàng hoá đáp ứng chi viện cho chiến trường, phục vụ chiến đấu, sản xuất và làm tròn nghĩa vụ quốc tế với nước bạn Lào

Hình 1.3 Nữ dân quân Yên Vực (xã Hoàng Long, huyện Hoằng Hoá)

tiếp đạn cho bộ đội

Tại các địa phương, phong trào “Đánh cho Mỹ cút, đánh cho nguỵ nhào” đã có nhiều chiến công của các Trung đội lão dân quân xã Hoằng Trường, Trung đội dân quân gái Hoa Lộc, các dũng sĩ làng Yên Vực cùng lực lượng vũ trang Nổi bật là chiến thắng Nam Ngạn – Hàm Rồng các ngày 3, 4/ 4/1965 đã bắn rơi, bắn cháy 31 máy bay

Mỹ Trong kháng chiến chống Mỹ, toàn tỉnh đã có hàng ngàn gia đình cả ba thế hệ

ông bà, cha mẹ, con cháu cùng chung một chiến hào diệt giặc, hàng vạn gia đình có

từ 3 đến 5 con cùng tòng quân nhập ngũ; 250 ngàn thanh niên ưu tú và hàng vạn cán

bộ, đảng viên, nam nữ tham gia bộ đội và thanh niên xung phong Tỉnh cũng xây dựng và huấn luyện 78 tiểu đoàn bộ đội bổ sung cho các chiến trường

Những đóng góp vô cùng to lớn về sức người, sức của, những chiến công oanh liệt, lẫy lừng của quân, dân Thanh Hoá cũng như những mất mát, hy sinh trong 21 năm kháng chiến chống Mỹ, cứu nước được Đảng, Nhà nước, Chính phủ ghi nhận Nhiều cá nhân, tập thể có thành tích tiêu biểu, xuất sắc đã được tặng nhiều phần thưởng cao quý Toàn tỉnh có 25 đơn vị được tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng

vũ trang nhân dân, 16 đơn vị và cá nhân là Anh hùng Lao động, 71 cá nhân là Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, hàng nghìn Bà mẹ Việt Nam Anh hùng, 56.559 liệt sĩ, 32.146 thương binh,

Một số sự kiện tiêu biểu cho chủ nghĩa anh hùng cách mạng thời kì kháng chiến chống Mỹ trên quê hương Thanh Hoá

a) Cuộc tiếp đón đồng bào miền Nam ra Bắc tập kết (1954 – 1955)

Hình 1.4 Nhân dân tỉnh Thanh Hoá đón tiếp đồng bào miền Nam

Một trong những điều khoản trong Hiệp định Genève là bộ đội và cán bộ miền Nam từ vĩ tuyến 17 trở vào phải tập kết ra Bắc Chủ tịch Hồ Chí Minh và Trung ương Đảng đã có quyết định mang tầm chiến lược là đưa một số lượng lớn con em cán bộ,

3

chiến sĩ, đồng bào miền Nam tập kết ra Bắc để tiếp tục học tập, nhằm đào tạo lực lượng cán bộ cho sự nghiệp cách mạng lâu dài của Đảng Thực hiện chủ trương của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh; Đảng bộ, chính quyền tỉnh Thanh Hoá đã lãnh đạo, chỉ đạo việc xây dựng các lán trại, nhà điều dưỡng, nhà đón tiếp để tiến hành tổ chức trao trả tù binh cho đối phương và tiếp đón cán bộ, chiến sĩ đồng bào bị địch bắt Đồng thời đón tiếp cán bộ, chiến sĩ, thương, bệnh binh, học sinh, sinh viên miền Nam tập kết ra Bắc Cuộc tiếp đón chính thức bắt đầu từ tháng 10/1954 cho đến hết năm

1955 Địa điểm đầu tiên tập kết là cảng Lạch Hới, xã Quảng Tiến, thị xã Sầm Sơn (nay

là Thành phố Sầm Sơn)

Trong bối cảnh đất nước vừa trải qua gần 10 năm kháng chiến vệ quốc, đời sống nhân dân miền Bắc nói chung và đồng bào Sầm Sơn, Thanh Hoá nói riêng hết sức khó khăn Nhưng với tình đoàn kết dân tộc, sự gắn bó máu thịt Bắc – Nam một nhà, đồng bào Thanh Hoá, trước hết là Sầm Sơn đã khắc phục khó khăn, ra sức chuẩn bị

cơ sở vật chất, lương thực, thực phẩm, nhu yếu phẩm cần thiết, tốt nhất để đón tiếp cán bộ, chiến sĩ, học sinh cùng nhiều gia đình cách mạng miền Nam tập kết như đón những người thân Sự đón tiếp chu đáo, tận tình, tình cảm đằm thắm của đồng bào Sầm Sơn đã làm ấm lòng những người con miền Nam trên đất Bắc Từ 15 tháng 10 năm 1954 đến 01 tháng 5 năm 1955 Thanh Hoá đã đón nhận 1.869 thương binh, bệnh binh, 47.346 cán bộ, 5.922 học sinh và 1.443 gia đình cán bộ tập kết ra Bắc

Hãy chỉ ra những việc làm thể hiện tình cảm ruột thịt mà đồng bào Thanh Hoá dành cho đồng bào miền Nam sau Hiệp định Genève

b) Chiến thắng Hàm Rồng (ngày 3 – 4/4/1965)

Cầu Hàm Rồng được đế quốc Mỹ xác định là “điểm tắc lý tưởng” trên con đường huyết mạch thiên lý Bắc – Nam nên chúng đã không kích bằng bom hạng nặng nhằm khoá chặt tuyến giao thông huyết mạch, cắt đứt sự chi viện từ miền Bắc cho chiến trường miền Nam Chiều ngày 3/4/1965, đế quốc Mỹ huy động số lượng lớn máy bay phản lực và bom đạn hướng vào mục tiêu là cầu Hàm Rồng Chỉ trong phút chốc, tiếng gầm rú của hàng trăm máy bay phản lực kéo vào oanh tạc cầu Hàm Rồng đã xé tan bầu trời yên bình xứ Thanh Mỗi ngọn núi, dòng sông, công trường, nhà máy đều

là mục tiêu đánh phá ác liệt của địch

Trong những giờ phút một mất, một còn với quân thù, quân và dân Hàm Rồng vẫn bình tĩnh, tự tin, thể hiện rõ quyết tâm sắt đá “sống bám cầu, bám đường – chết kiên cường dũng cảm” và “tim có thể ngừng đập nhưng đường không thể tắc” Quyết tâm ấy của quân, dân Hàm Rồng và quân, dân Thanh Hoá đã lần lượt đánh bại mọi mưu đồ đen tối của kẻ thù, lập nên nhiều chiến công hiển hách như: bắn rơi 47 máy bay Mỹ, bắt sống nhiều giặc lái, Cầu Hàm Rồng vẫn sừng sững, hiên ngang nối đôi

bờ sông Mã như thách thức đối với kẻ thù xâm lược Đế quốc Mỹ phải cay đắng thú nhận: “Đó là 2 ngày đen tối của không lực Hoa Kỳ” Chiến thắng Hàm Rồng thể hiện

ý chí sắt đá, là niềm tự hào to lớn của quê hương Thanh Hoá, tạo động lực cho quân

và dân cả nước quyết đánh Mỹ và quyết thắng Mỹ Chiến thắng Hàm Rồng còn khiến cho dư luận nước Mỹ xôn xao, bạn bè yêu chuộng công lý và hoà bình trên thế giới khâm phục

1 Thảo luận nhóm về các nội dung sau:

– Vị trí chiến lược của Thanh Hoá trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước – Thanh Hoá vừa đảm đương nhiệm vụ hậu phương lớn đối với đồng bào miền Nam, vừa hoàn thành nhiệm vụ tiền tuyến lớn góp phần đánh bại chiến tranh leo thang bằng không quân của đế quốc Mỹ ra miền Bắc

EM CÓ BIẾT?

Những chiến công của quân và dân Hàm Rồng được Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư khen Bác viết: “Giỏi lắm! Nhân dân Hàm Rồng giỏi Công nhân Hàm Rồng giỏi Nông dân Hàm Rồng cũng giỏi Cả bộ đội, dân quân Hàm Rồng đều giỏi

Cố gắng sản xuất và chiến đấu giỏi hơn nữa đánh thắng giặc Mỹ xâm lược” Quân và dân Hàm Rồng đã vinh dự được Đảng, Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang Nhân dân

2 Thuật lại một số sự kiện lịch sử tiêu biểu thể hiện chí khí kiên trung của con người

Thanh Hoá trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước (liên hệ cụ thể với địa phương của mình)

3 Quan sát hình ảnh dưới đây và trả lời câu hỏi:

– Hai chữ có trong hình ảnh trên ra đời trong hoàn cảnh nào?

– Ý nghĩa và tác động của hai chữ đó đối với quê hương Thanh Hoá?

– Việc lưu giữ hai chữ đó ngày nay có cần thiết không, vì sao?

1 Sưu tầm thông tin liên quan đến những đóng góp sức người sức của của quê hương

Thanh Hoá trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước (ghi rõ nguồn từ đâu, trích dẫn thông tin, nêu cảm nghĩ)

2 Nêu những việc làm thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn, đền ơn, đáp nghĩa,

bảo tồn các di tích lịch sử thời chống Mỹ” trên quê hương Thanh Hoá

3 Kể một số hoạt động có tính giáo dục ở nhà trường hoặc của đoàn thanh niên mang

tính giáo dục truyền thống quê hương trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước

– Đoạn thơ:

Chiều hành quân

Qua những đồi hoa sim

Những đồi hoa sim

những đồi hoa sim dài trong chiều

không hết

Màu tím hoa sim

tím chiều hoang biền biệt

(Màu tím hoa sim – Hữu Loan)

Hình 2.1 Tranh sơn dầu Bác Hồ nói chuyện với cán bộ kháng chiến ở Rừng Thông năm 1947

(Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Thanh Hoá) biểu diễn tại Lễ hội Bà Triệu năm 2023

• Biết và trình bày được khái niệm văn học nghệ thuật (VHNT), diện mạo VHNT Thanh Hoá sau Cách mạng tháng Tám

• Trình bày được những đóng góp của văn nghệ sĩ xứ Thanh cho nền VHNT

• Trân trọng, tự hào về những đóng góp của các văn, nghệ sĩ cho nền VHNT

xứ Thanh và nước nhà

Chủ đề 2

Em cho biết những hình ảnh, tác phẩm trên thuộc loại hình nào: văn học, nhiếp ảnh, sân khấu, mĩ thuật, âm nhạc, múa?

Khái niệm văn học nghệ thuật

Văn học nghệ thuật là lĩnh vực tinh tế của văn hoá; là sản phẩm sáng tạo thể hiện trí tuệ, tài năng của văn nghệ sĩ VHNT gồm các loại hình: văn học, sân khấu, điện ảnh, âm nhạc, mĩ thuật, nhiếp ảnh, múa, kiến trúc

Hình 2.4 Đại hội Hội VHNT Thanh Hoá lần thứ X

(nhiệm kì 2022 – 2027)

Hình 2.5 Tượng đài thanh niên xung phong Hàm Rồng

Diện mạo văn học nghệ thuật xứ Thanh

Thanh Hoá là vùng “địa linh nhân kiệt”, là khu vực trung tâm của nền văn hoá Đông Sơn, nơi phát tích của các triều đại phong kiến Việt Nam; là nền văn minh lúa nước tiêu biểu Mảnh đất này lưu giữ những tinh hoa văn hoá đặc sắc, chứa đựng

cả một kho tàng VHNT phong phú, đa dạng, hội tụ những giá trị văn hoá của các dân tộc anh em và đã được thể hiện đậm nét trong các tác phẩm như: sắc thái Việt – Mường trong bóng dáng sử thi “Đẻ đất đẻ nước”; sắc thái văn minh lúa nước trong

âm nhạc dân gian;…

Từ sau Cách mạng tháng Tám đến nay, VHNT xứ Thanh luôn tạo nên dấu ấn riêng đặc sắc Làm nên diện mạo này chính là nhờ sự đóng góp của đội ngũ sáng tạo được dung dưỡng từ quê hương Thanh Hoá Họ là những văn nghệ sĩ, nhà nghiên cứu tiêu biểu với những đóng góp quan trọng cho nền VHNT cả nước, trong đó có

2

1

a) Thanh Hoá là “cái nôi” văn nghệ Việt Nam từ ngày đầu kháng chiến

Cách mạng tháng Tám là cuộc hồi sinh vĩ đại của dân tộc, mở ra một kỉ nguyên mới cho lịch sử đất nước; đã khơi nguồn, làm thay đổi nền VHNT nước nhà Đến cuộc kháng chiến chống Pháp (1946 – 1954), Thanh Hoá trở thành vùng tự do, là hậu phương, là căn cứ địa kháng chiến; là đất tản cư của từ phía Bắc vào, từ xứ Huế ra Các địa điểm Cầu Bố, Rừng Thông, Hậu Hiền, trở thành nơi tản cư, hội tụ các trí thức, văn nghệ sĩ nổi tiếng của cả nước VHNT xứ Thanh sớm được tiếp xúc với nền VHNT chuyên nghiệp và điều đó đã mang đến cho Thanh Hoá một luồng gió mới Căn cứ địa Thanh Hoá vì thế đã quy tụ nhiều văn nghệ sĩ tài năng của cả nước: Lĩnh vực văn học có Nguyễn Tuân, Chế Lan Viên, Lưu Trọng Lư, Nguyễn Xuân Sanh,

Vũ Ngọc Phan, ; lĩnh vực sân khấu: Bửu Tiến, Chu Ngọc, Lộng Chương, Hà Văn Cầu, Đình Quang ; lĩnh vực âm nhạc: Nguyễn Văn Thương, Văn Chung, Phạm Sĩ Sáu ; lĩnh vực mĩ thuật: Phạm Văn Đôn, Nguyễn Thị Kim, Bùi Xuân Phái, Một lớp nghệ sĩ mới được hình thành từ cuộc kháng chiến Học viên của lớp văn nghệ kháng chiến sau này đều trở thành các nhà văn, nghệ sĩ có tên tuổi

b) Vài nét khái quát về các loại hình VHNT xứ Thanh

Diện mạo VHNT xứ Thanh được thể hiện qua các loại hình sau:

* Văn học

Văn học đã trở thành phong trào phục vụ tích cực cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (1946 – 1954) Các tác phẩm của nhà thơ xứ Thanh đã ra đời đánh dấu chặng đường đầu của nền văn học dân tộc Đó là những bài thơ tiêu biểu như: “Nhớ máu” (1946) của Trần Mai Ninh; “Lời cô lái đò” (1948) của Thôi Hữu; “Đèo cả” (1946), “Màu tím hoa sim” (1949) của Hữu Loan;

Ngoài thế mạnh thơ, từ năm 1950 văn học Thanh Hoá đã xuất hiện thêm ca dao,

hò vè Những tác phẩm đó đã góp phần cổ vũ lao động, sản xuất, phục vụ kháng chiến “Ca dao dân công Thanh Hoá” được xem là một hiện tượng văn học quan trọng với nội dung nổi bật là chất tráng ca sôi nổi, hừng hực ngọn lửa cách mạng, kháng chiến và đậm chất trữ tình Theo dòng chảy, ca dao kháng chiến còn tiếp tục phát

triển trong thời kì kháng chiến chống Mỹ cứu nước

Tiếp nối văn học giai đoạn trước, văn học xứ Thanh thực hiện sứ mệnh lịch sử phản ánh bối cảnh xây dựng Chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, đấu tranh giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (1955 – 1975) Thơ vẫn là thế mạnh với những tác phẩm tiêu biểu như: “Nhớ vợ” (Bạc Văn Ùi); “Núi Mường Hung, dòng sông Mã”, “Mộ ven đường” (Cầm Giang); “Hoa lúa” (Hữu Loan),… các bài thơ thiếu nhi của Định Hải, Ngoài thơ, văn xuôi (kí, truyện, tiểu thuyết) cũng đã xuất hiện Tiểu thuyết chưa phải

là thế mạnh, nhưng từ 1955 – 1965 đã xuất hiện những cây bút như: Hồ DZếnh, Nguyễn Trinh Cơ, Nguyễn Thế Phương, Nguyễn Đức Hiền, Xuân Sách Cây bút văn xuôi đầu tiên của Thanh Hoá có Thạch Giản, Hoàng Tuấn Phổ Thời kì 1966 – 1975 mới xuất hiện những cây bút gây được ấn tượng mạnh, định hình giai đoạn sau này như: Triệu Bôn, Trịnh Thanh Sơn, Đặng Ái, Lê Sĩ Oanh, Lê Xuân Giang, Hà Thị Cẩm Anh, Phùng Gia Lộc, Tuy nhiên, cách viết của các cây bút văn xuôi còn đơn giản, chưa thoát ra khỏi những chi tiết thông thường, thường thiên về ghi chép

Thể kí ra đời muộn, chủ yếu được viết theo lối miêu tả, tường thuật Đến giữa những năm 60 của thế kỉ trước, thể kí vẫn chưa xuất hiện Từ năm 1966 trở đi, Thanh Hoá mới có các bút kí đậm chất văn học, phản ánh tập trung về chủ đề đất và người Thanh Hoá trong sản xuất và chiến đấu Trong thời kì văn học chống Mỹ, thể kí đã xông xáo, đảm nhận vai trò xung kích nên đã phát triển và khẳng định được thế mạnh Như vậy, ở chặng đầu tiên (1955 – 1964), văn học địa phương Thanh Hoá chưa

có phong trào, cũng chưa có “cây bút định hình”1 Một đội ngũ văn nghệ sĩ đã trưởng thành từ cuộc kháng chiến chống Pháp và tiếp tục khẳng định mình trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước

Đội ngũ tác giả tham gia sáng tác văn học Thanh Hoá từ sau năm 1975 đến nay

có hai lực lượng chính Một đội ngũ tác giả tại quê hương và một đội ngũ sinh sống, làm việc ở ngoài quê hương với những tên tuổi nổi tiếng trong cả nước: Hồ Dzếnh,

Lê Đại Thanh, Nguyễn Thế Phương, Cầm Giang, Triệu Bôn, Nguyễn Trần Thiết, Trần

Vũ Mai, Nguyễn Bao, Phạm Hoa, Từ Nguyên Tĩnh, Định Hải, Nguyễn Bảo, Lê Ngọc Minh Những nhà nghiên cứu lí luận quen thuộc với giới học thuật cả nước đều hoạt

1 Địa chí Thanh Hoá (2004), tập 2, tr.253

động ở ngoài Thanh Hoá, như: Hà Minh Đức, Mã Giang Lân, Ninh Viết Giao, Hoàng Tiến Tựu, La Khắc Hoà

VHNT dân tộc thiểu số Thanh Hoá cũng mang lại dấu ấn riêng Làm nên diện mạo này phải kể đến các nhà văn: Hà Thị Cẩm Anh, Vương Anh, Hà Văn Ban, Vi Công Lập, Cao Sơn Hải, Cầm Bá Lai, Bùi Nhị Lê, Bùi Tiên,

Văn học xứ Thanh nghiêng về phản ánh cuộc sống lao động, chiến đấu của nhân dân; tự biểu hiện phẩm chất công dân – chiến sĩ Từ 1975 đến nay, văn học Thanh Hoá tiếp tục phát huy vai trò, nâng cao, định hình tính chuyên nghiệp, làm nền tảng vững chắc cho sự phát triển Văn học Thanh Hoá dần trưởng thành, ổn định và là một bộ phận quan trọng của nền VHNT Việt Nam

Trong kháng chiến, phong trào sáng tác tập trung chủ yếu là tranh vẽ theo hai loại hình: tranh tuyên truyền cổ động và tranh nghệ thuật Tranh tuyên truyền cùng khẩu hiệu xuất hiện kịp thời, có tính thời sự, phản ánh các phong trào tăng gia sản xuất, hũ gạo tiết kiệm, diệt giặc dốt, góp quỹ vàng, công phiếu kháng chiến, dân công tiếp vận, Người sáng tác tranh tuyên truyền đa số là cán bộ tuyên truyền nghiệp

dư, chưa qua trường lớp đào tạo Số hoạ sĩ tản cư đã hoà nhập nhanh với kháng chiến, tích cực tham gia vẽ tranh tuyên truyền Vì thế, tranh tuyên truyền xuất hiện nhanh, kịp thời trên các bảng tin, được quần chúng nhân dân quan tâm, hưởng ứng

Hoà bình lập lại, Xưởng Mĩ thuật Thanh Hoá được thành lập Xưởng Mĩ thuật là hình thức tập thể hoá đội ngũ hoạ sĩ được đào tạo chính quy, bài bản trong và ngoài nước: làm pano, áp phích, trang trí, điêu khắc, hội hoạ, trang trí sân khấu, Trong cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước, các hoạ sĩ: Lại Đăng Bạch, Lê Quỳ, Xuân Hùng,

Lê Cậy, Phan Bảo, tham gia tổ sáng tác xung kích, có mặt tại các điểm nóng chiến đấu như: Hàm Rồng, Đò Lèn, Lạch Trường, Phà Ghép, kẻ vẽ khẩu hiệu, vẽ tranh cổ

động, động viên quân và dân ta Năm 1980, Xưởng Mĩ thuật Thanh Hoá cải tổ thành Công ty Mĩ thuật Thanh Hoá

Có thể nói, Thanh Hoá có một nền mĩ thuật hoàn chỉnh, phát triển hài hoà trong

sự phát triển chung của đất nước trên xu hướng hiện đại hoá, được ghi nhận tại các triển lãm khu vực và toàn quốc

* Sân khấu

Các đơn vị nghệ thuật ở Thanh Hoá hiện nay gồm: Nhà hát Ca múa kịch Lam Sơn và Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Thanh Hoá Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Thanh Hoá được thành lập theo Quyết định số 592/QĐ–UBND, ngày 27 – 2 –

2017 của Chủ tịch Uỷ ban nhân dân tỉnh Thanh Hoá, trên cơ sở hợp nhất, tổ chức lại

ba đoàn nghệ thuật chèo, tuồng, cải lương và bổ sung thêm đoàn Dân ca dân vũ – một loại hình nghệ thuật mang đậm sắc thái văn hoá xứ Thanh

Nghệ thuật hát bội, tuồng Thanh Hoá được tiếp thu từ các nguồn cung đình, tuồng Bắc, tuồng Nam Tuy không có nguồn gốc bản địa, song tuồng Thanh Hoá đã tiếp thu, sáng tạo từ các yếu tố diễn xướng truyền thống trong đời sống làng quê, hội làng tạo nên đặc trưng riêng Sau Cách mạng tháng Tám, các phường bội, rạp tuồng

ở Thanh Hoá tạm ngừng hoạt động Từ ngày hoà bình lập lại đến năm 1962, hai tỉnh Thanh Hoá và Quảng Nam kết nghĩa và Đoàn tuồng Thanh Quảng ra đời Diễn viên của Đoàn là học sinh khoá I, Khoa hát Tuồng, Trường Sân khấu Việt Nam

Năm 1959, Đội chèo Thanh Hoá được thành lập (năm 1963, đổi tên thành Đoàn) Đoàn chèo đã lưu diễn từ Bắc vào Nam phục vụ nhân dân, bộ đội; đạt nhiều thành tích tại các hội diễn, liên hoan sân khấu chèo toàn quốc và được đánh giá là lá cờ đầu của khối nghệ thuật

Nghệ thuật cải lương Thanh Hoá bắt đầu phát triển vào khoảng năm 1939 – 1940

và đã được người dân xứ Thanh đón nhận Chỉ sau thời gian ngắn, các rạp hát tuồng đều biến thành sân khấu cải lương; một số diễn viên chèo, tuồng chuyển sang hát cải lương Gánh cải lương Thanh Hoá tập hợp được các nghệ sĩ cải lương Thanh Hoá và các diễn viên cải lương về tản cư Các đêm diễn được tổ chức trong không khí kháng chiến với đề tài cách mạng, kháng chiến thu hút người dân đến thưởng thức Sở

đoàn ca kịch cải lương Liên khu IV từ đó, sân khấu cải lương được chấn chỉnh lại trật tự; có rạp hát cải lương tại Rừng Thông; có sự phân phối các đoàn lưu diễn; Hoà bình lập lại, các đoàn cải lương trở về Hà Nội, Hải Phòng Sân khấu cải lương Thanh Hoá ngừng hoạt động Năm 1956, Công ty Kinh doanh Thanh Bình dựng rạp Thanh Bình tại phố Hàng Than diễn cải lương là chính Năm 1957, xây thêm rạp Văn Hoa (phố Cao Thắng) và sau đó hai rạp tư nhân được ghép lại thành Đoàn Ca kịch cải lương dân doanh Thanh Bình Năm 1965, trước nguy cơ đoàn tan rã, Uỷ ban nhân dân tỉnh ra quyết định thành lập Đoàn Sân khấu Cải lương (nay là Đoàn Cải lương Thanh Hoá) thuộc biên chế Nhà nước; được kiện toàn lại theo tiêu chuẩn đoàn văn công chuyên nghiệp do Ty Văn hoá quản lí Sau năm 1975, Đoàn được đầu tư từ trang thiết bị, đào tạo diễn viên, mở lớp cải lương, xây dựng nhiều vở mới Dù xuất hiện muộn hơn so với sân khấu chèo – bội – tuồng, song cải lương đến với khán giả nhanh,

* Điện ảnh và nhiếp ảnh

Trước năm 1945, xem phim chỉ giới hạn trong giới trí thức thượng lưu Sau Cách mạng tháng Tám, nền điện ảnh Thanh Hoá dần chững lại Đến năm 1953, địa bàn

Thanh Hoá có Đội chiếu bóng số 14 của Liên khu III và Liên khu IV hoạt động Năm

1954 – 1955, Quốc doanh chiếu bóng Trung ương tăng cường cho Thanh Hoá đội chiếu bóng số 23, số 30 Các đội chiếu bóng chiếu phim lưu động dưới sự điều động của Ty Văn hoá Phim được đặt ở vị trí mũi nhọn trong công tác tuyên truyền Cuối năm 1956, Ty Văn hoá thành lập Phòng Chiếu bóng Từ đó, mỗi năm bổ sung 3 – 4 đội cho phòng Đội chiếu bóng ngày càng phát triển nhanh Năm 1964, số đội chiếu bóng đã lên tới 70 và Quốc doanh chiếu bóng Thanh Hoá ra đời So với các loại hình nghệ thuật khác, điện ảnh trở thành một loại hình VHNT quan trọng bậc nhất Từ đó, phong trào “Học và làm theo phim” phát triển Trong thời kì chống chiến tranh của

đế quốc Mỹ, các đội chiếu phim hoạt động tích cực Sau năm 1975, rạp Lam Sơn được xây dựng với quy mô lớn Rạp Văn Hoa được đổi tên thành rạp Hội An, được xây dựng quy mô hơn để chiếu phim Điện ảnh Thanh Hoá đã đạt được nhiều thành tích trong phục vụ chiến đấu, sản xuất và thưởng thức văn hoá tinh thần cho nhân dân Nhiếp ảnh Thanh Hoá sau Cách mạng tháng Tám chủ yếu là loại hình chụp chân dung, sinh hoạt và một số ít chụp ảnh nghệ thuật Trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước, được tiếp xúc với tình hình sản xuất, chiến đấu; lớp nhiếp ảnh trẻ Thanh Hoá

đã ghi lại được những khoảnh khắc chân thực, sinh động của quê hương Tham gia Hội VHNT Thanh Hoá, nghệ thuật nhiếp ảnh được đầu tư Các nghệ sĩ đã trang bị máy móc hiện đại góp phần nâng cao kĩ thuật và nghệ thuật nhiếp ảnh Doanh nghiệp nhà ảnh Phú Thang thành lập năm 1998 đã đi đầu trong đổi mới công nghệ làm ảnh, đáp ứng nhu cầu làm ảnh trong tỉnh Nhiều nghệ sĩ nhiếp ảnh đã khẳng định được tên tuổi tham gia triển lãm khu vực và toàn quốc, như: Quốc Lập, Nguyễn San, Phú Thang, Trần Đàm, Hoàng Cao Đại, Vũ Lâm Thảo,

* Âm nhạc

Âm nhạc Thanh Hoá có truyền thống lâu đời, có xu hướng hoà nhập tích cực vào nền âm nhạc dân tộc Nhìn từ thể loại, tiếng hát xứ Thanh gồm hò và hát; nhìn từ hai miền thì có miền núi và miền xuôi Ở miền núi, các dân tộc Mường, Thái chủ yếu là hát Tiếng hát có sự tiếp thu, du nhập với các địa phương Các dân tộc thiểu số như dân tộc Thái, Dao đã mang các điệu “khặp”, điệu hát “hồ la miên” và đã hoà vào tiếng hát lời ca Thanh Hoá hiện đại Những làn điệu riêng của ca hát xứ Thanh đã có nhiều đóng góp vào âm nhạc dân tộc

Trong các thể loại hò, hò miền xuôi gắn bó trực tiếp với lao động nông nghiệp; phổ biến hơn cả là hò trên sông biển, như: hò sông Mã, hò kéo chài, hò kéo thuyền,

hò giật chì,…

Đất và người xứ Thanh được thể hiện trong nhiều ca khúc Có thể kể đến những

ca khúc được nhạc sĩ sáng tác thừa kế từ âm nhạc dân gian xứ Thanh như: “Cây lúa Hàm Rồng” (tác giả: Đôn Truyền), “Thanh Hoá anh hùng” (tác giả: Hoàng Đạm),

“Chào sông Mã anh hùng” (tác giả: Xuân Giao), “Nguyễn Bá Ngọc – người thiếu niên dũng cảm” (tác giả Mộng Lân) Hiện hội viên trong Ban âm nhạc của Hội VHNT tỉnh đã sáng tác hơn một nghìn ca khúc

Thanh Hoá là chiếc nôi của nhiều ca sĩ ở lĩnh vực biểu diễn như: ca sĩ Trọng Tấn, Anh Thơ, Lê Anh Dũng, Phương Thanh,

* Múa

Trước Cách mạng tháng Tám, Thanh Hoá hầu như chỉ có múa dân gian Múa dân gian đa dạng và phong phú Theo thống kê, múa ở Thanh Hoá có 15 hình thức trò diễn chứa đựng các tiết mục múa hát tiêu biểu; có 5 điệu múa trong hệ thống Trò Bôn (Đông Thanh)

Sau Cách mạng tháng Tám, múa dân gian hầu như lắng lại vì không còn không gian hội làng và nghi lễ thờ cúng Năm 1953, nhân dịp phát động “Tháng Việt – Trung – Xô đoàn kết”, điệu múa “Yêu hoà bình Tổ quốc chúng ta” đã lôi cuốn cả cộng đồng cùng tham gia, biểu thị ý chí toàn dân quyết tâm chiến đấu giữ gìn hoà bình, độc lập

Từ đó, phong trào múa trong thanh thiếu niên phát triển rất mạnh với các điệu múa như: múa cờ, múa dâng ảnh Bác, múa yêu hoà bình, múa hò kéo pháo, Múa sạp ở Tây Bắc nhanh chóng xuất hiện Thanh Hoá đã gợi lên ý thức khai thác múa dân gian vốn là thế mạnh của tỉnh nhà Trong các cuộc liên hoan, các địa phương còn thể hiện các điệu múa võ như: múa kiếm, múa côn, múa quyền Nhiều nơi biểu diễn múa đèn, múa chèo đò

Năm 1960, Đoàn Ca múa nhạc miền núi (tiền thân của Đoàn Ca múa nhạc Thanh Hoá) được thành lập và từ đó nghệ thuật múa đi vào chuyên nghiệp Từ khi thành lập đến nay, đoàn đã xây dựng trên 60 tác phẩm múa, gồm có múa dân gian, kịch thơ múa, ca vũ kịch, múa tình tiết, Nhiều tiết mục được khai thác từ múa dân gian,

hoặc dùng chất liệu múa dân gian để xây dựng tác phẩm Đoàn còn mở rộng tiếp thu các điệu múa trong và ngoài nước để làm phong phú, đa dạng các tiết mục múa của Thanh Hoá Lực lượng biên đạo múa ngày càng phát triển về số lượng và chất lượng Năm 1999, Chi hội Múa Việt Nam tại Thanh Hoá được thành lập Múa nghệ thuật

xứ Thanh đã khẳng định bản sắc riêng tại các hội diễn, liên hoan Ca múa nhạc chuyên nghiệp toàn quốc

VHNT Thanh Hoá xuất phát từ nguồn lớn của lịch sử, nguồn nhỏ của một số tên tuổi thành một phong trào, một sinh thể, một dòng sông để hoà vào biển lớn VHNT nước nhà Phong trào ấy đi từ nghiệp dư lên chính quy – chuyên nghiệp Những tác phẩm VHNT làm nổi bật truyền thống lịch sử văn hoá của đất và người xứ Thanh; cổ

vũ động viên các tầng lớp nhân dân thi đua xây dựng quê hương đất nước VHNT

xứ Thanh đã đóng góp một mạch nguồn trong dòng chảy VHNT Việt Nam, tạo một dấu ấn mạnh mẽ và ấn tượng của vùng đất “địa linh nhân kiệt”

c) Thành tựu của VHNT Thanh Hoá

Ghi nhận đóng góp của nền VHNT Thanh Hoá là những giải thưởng địa phương

và Trung ương, giải thưởng trong và ngoài nước, Đặc biệt, 25 văn nghệ sĩ Thanh Hoá (trong đó có 8 văn nghệ sĩ sống, sáng tác tại Thanh Hoá) đã được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh, Giải thưởng Nhà nước về VHNT và khoa học công nghệ Năm

2007, NSND Hải Ninh được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về VHNT cho cụm tác phẩm điện ảnh kinh điển: “Người chiến sĩ trẻ”, “Vĩ tuyến 17 ngày và đêm”, “Em bé

Hà Nội”, “Mối tình đầu”, “Thành

phố lúc rạng đông”,… Ông là một

trong những đạo diễn đầu tiên đưa

điện ảnh Việt Nam ra thế giới Năm

1969, tiết mục “Cô hàng giải khát”

của NSND Tâm Chính đoạt giải nhất

tại Hội diễn Xiếc châu Á và bà được

tặng Huân chương Sao đỏ hữu nghị

Mông Cổ

Hình 2.6 NSND Hoàng Hải biên đạo hoà tấu

nhạc “Hội làng”

Hình 2.7 NSND Hải Ninh và NSND Trà Giang

khi quay phim “Vĩ tuyến 17 ngày và đêm”

Hình 2.8 NSND Tâm Chính biểu diễn tiết mục “Cô hàng giải khát”

Nhà nước đã phong tặng nhiều danh hiệu cao quý cho văn nghệ sĩ, nghệ nhân Thanh Hoá Hiện Thanh Hoá có hơn 10 nghệ sĩ được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân, hơn 50 nghệ sĩ được phong danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú Tiêu biểu là các Nghệ sĩ Nhân dân đã có đóng góp lớn cho nền VHNT nước nhà như: NSND Hải Ninh (Điện ảnh); Lê Tiến Thọ, Hương Thơm, Nguyễn Thị Mai Lan, Nguyễn Ngọc Quyền (Tuồng); Tâm Chính (Xiếc); Lê Ngọc Cường, Nguyễn Văn Quang (Múa); Mai Tư, Hàn Văn Hải, Nguyễn Thị Thanh Tâm, Trương Hải Thọ, Hoàng Ngọc Hải (Sân khấu), Năm 2022, Nhà nước đã trao danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân cho ba nghệ nhân: Phạm Thị Tắng, Phạm Văn Bảo, Đỗ Đình Tạ

Phát huy truyền thống văn học nghệ thuật xứ Thanh

Hội VHNT tỉnh Thanh Hoá được thành lập 27/6/1974 với chức năng, nhiệm vụ tập hợp các văn nghệ sĩ, động viên và bồi dưỡng cho những người làm công tác VHNT chuyên nghiệp và không chuyên nghiệp trong tỉnh; xây dựng, phát triển đội ngũ văn nghệ sĩ vững vàng về chính trị, thành thạo về chuyên môn, nghiệp vụ, phục

vụ đắc lực các nhiệm vụ chính trị, góp phần phát triển kinh tế, nâng cao đời sống văn hoá tinh thần cho nhân dân Năm 2023, Hội có 11 Ban chuyên ngành, với tổng số hội viên là 627 Các thế hệ văn nghệ sĩ Thanh Hoá đã lao động, cống hiến không mệt mỏi tạo ra một vùng VHNT vừa mang đặc trưng chung của cả nước, vừa có sắc thái riêng của xứ Thanh

3

Hoạt động sáng tác, nghiên cứu, phê bình VHNT có bước phát triển mới, sức sáng tạo phong phú, phong cách đa dạng, tính chuyên nghiệp được nâng cao, các nghệ sĩ đã cống hiến nhiều công trình, tác phẩm có giá trị, góp phần nâng cao đời sống văn hoá tinh thần của nhân dân, xây dựng nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc và rõ nét sắc thái xứ Thanh

Hội nâng cao chuyên môn bằng các các hoạt động thiết thực: giao lưu, toạ đàm, trao đổi kinh nghiệm thông qua trại sáng tác, đi thực tế Coi trọng đào tạo, bồi dưỡng, phát hiện tài năng trẻ Tổ chức trưng bày, triển lãm các tác phẩm mĩ thuật, Nhiếp ảnh, Kiến trúc Tổ chức liên hoan, hội diễn, cuộc thi… góp phần quảng bá tác phẩm trên các phương tiện thông tin đại chúng

Trong nhiệm kì (2017 – 2022), Hội đã công bố hơn 5.000 tác phẩm của hội viên; phối hợp tổ chức 34 cuộc thi và triển lãm mĩ thuật; 33 cuộc thi và triển lãm nhiếp ảnh (có cuộc thi ảnh quốc tế); phát triển lực lượng trẻ, tài năng; tổ chức thành công 5 cuộc thi về sáng tác văn học, ảnh nghệ thuật

Hàng năm, công tác hỗ trợ hoạt động sáng tạo tác phẩm từ nguồn Quỹ Hỗ trợ sáng tác VHNT của Chính phủ được tổ chức công khai, nghiêm túc Trong nhiệm kì

IX đã có 185 tác phẩm, công trình VHNT được hỗ trợ, tài trợ

Văn nghệ sĩ đã phát huy sức sáng tạo, có những tác phẩm chất lượng cao về tư tưởng và nghệ thuật; khẳng định và tôn vinh những giá trị cao quý, truyền thống tốt đẹp của đất và người xứ Thanh; cổ vũ các tầng lớp nhân dân nêu cao tinh thần tự lực

tự cường, khát vọng vươn lên, phát huy truyền thống đoàn kết, chung sức xây dựng quê hương, đất nước ngày càng giàu đẹp, văn minh Tổ chức Hội ngày càng được củng cố lớn mạnh, có uy tín trong xã hội, thể hiện rõ vai trò, vị trí của mình trong đời sống văn hoá của tỉnh nhà

Hội VHNT Thanh Hoá là một trong những hội mạnh, có nhiều đổi mới trong hoạt động, có nhiều hội viên tên tuổi của các chuyên ngành Trung ương với tác phẩm

đã tạo nên tiếng vang trong và ngoài nước

1 Thảo luận nhóm về quá trình hình thành và phát triển của VHNT Thanh Hoá qua

các lĩnh vực (văn học, âm nhạc, mĩ thuật, sân khấu, điện ảnh, nhiếp ảnh, múa)

2 Bổ sung những địa điểm tản cư ở Thanh Hoá của các trí thức, văn nghệ sĩ của cả

nước thời kì kháng chiến chống thực dân Pháp theo mẫu dưới đây:

Cầu

Bố

Rừng Thông

Hậu Hiền

Neo Cổ

Định

Phố Mới

3 Lập bảng thống kê tác phẩm tiêu biểu của văn nghệ sĩ xứ Thanh VHNT với các

lĩnh vực (văn học, âm nhạc, mĩ thuật, sân khấu, điện ảnh, múa) theo gợi ý sau:

Lĩnh vực Văn nghệ sĩ Quê quán Tác phẩm tiêu biểu

Văn học Hữu Loan Nga Sơn Màu tím hoa sim, Đèo Cả

1 Sưu tầm một số tác phẩm VHNT tiêu biểu của xứ Thanh Hoá trong các lĩnh vực

2 Viết/vẽ giới thiệu 01 chân dung văn nghệ sĩ xứ Thanh mà em yêu quý

3 Xây dựng chương trình sân khấu hoá (phạm vi lớp/ trường) giới thiệu tác phẩm

của văn nghệ sĩ xứ Thanh (nếu có điều kiện)

Em hiểu như thế nào là ngành công nghiệp và xây dựng? Kể tên một số ngành

công nghiệp và xây dựng của tỉnh Thanh Hoá

Chủ đề 3

–

• Nêu được vai trò của ngành công nghiệp, xây dựng trong phát triển kinh tế –

xã hội của tỉnh Thanh Hoá

• Phân tích được những nguồn lực tự nhiên, kinh tế – xã hội để phát triển ngành công nghiệp, xây dựng của tỉnh Thanh Hoá

• Kể tên được một số ngành công nghiệp, khu công nghiệp và sản phẩm công nghiệp nổi bật của tỉnh

• Trình bày được thành tựu và định hướng phát triển ngành công nghiệp, xây dựng của tỉnh Thanh Hoá

Vai trò của ngành công nghiệp và xây dựng trong phát triển kinh tế – xã hội của tỉnh Thanh Hoá

a) Công nghiệp đóng vai trò chủ đạo trong sự tăng trưởng nền kinh tế của tỉnh

Công nghiệp là ngành có năng suất lao động cao, tốc độ tăng trưởng nhanh Chính tốc độ tăng trưởng nhanh của công nghiệp đã góp phần thúc đẩy tăng trưởng chung của nền kinh tế Thanh Hoá Trong quá trình công nghiệp hoá, ngành công nghiệp ngày càng chiếm tỉ trọng lớn trong cơ cấu ngành kinh tế của tỉnh (chiếm 46,7% GRDP năm 2021 của tỉnh Thanh Hoá)

b) Thúc đẩy công nghiệp hoá nông nghiệp nông thôn, góp phần giảm sự chênh lệch giữa các địa phương trong tỉnh

Nhờ có sự hỗ trợ, tác động của ngành công nghiệp, xây dựng, thủ công nghiệp

mà nông nghiệp tỉnh Thanh Hoá được đầu tư và trang bị nhiều máy móc, phương tiện, đưa công nghiệp chế biến vào sản xuất nông nghiệp làm tăng giá trị nông sản;

sử dụng hợp lí lao động, nâng cao năng suất nông nghiệp và cải thiện đời sống của người nông dân Sự phát triển của công nghiệp, xây dựng làm giảm bớt sự chênh lệch

về trình độ phát triển giữa các vùng miền trong tỉnh (giữa thành thị và nông thôn; giữa đồng bằng – miền núi – vùng ven biển) Nhờ đó, cơ sở vật chất và cơ sở hạ tầng nông thôn, miền núi Thanh Hoá đã thay đổi

c) Tạo điều kiện khai thác hiệu quả tài nguyên thiên nhiên

Hoạt động của công nghiệp, thủ công nghiệp, xây dựng của tỉnh Thanh Hoá tạo điều kiện để khai thác hợp lí, có hiệu quả hơn các nguồn nguyên liệu, khoáng sản phong phú đa dạng của tỉnh, giảm thiểu sự lãng phí trong khai thác tài nguyên

d) Công nghiệp, xây dựng góp phần mở rộng thị trường lao động, giải quyết việc làm, nâng cao đời sống nhân dân

Sự phát triển của ngành công nghiệp và xây dựng là điều kiện thuận lợi để thu hút người lao động, tạo thêm việc làm Nhờ phát triển công nghiệp và xây dựng, năng

1

suất lao động tăng lên góp phần cải thiện mức thu nhập của nhân dân, tăng thu nhập cho ngân sách của tỉnh

Bảng 3.1 Mức thu nhập bình quân đầu người của tỉnh Thanh Hoá

Đơn vị: USD/người

Nguồn: Niên giám thống kế tỉnh Thanh Hoá

Phát triển công nghiệp và xây dựng là điều kiện quyết định để thực hiện thắng lợi sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá nền kinh tế, xây dựng tỉnh Thanh Hoá ngày càng giàu mạnh, văn minh

Đọc đoạn thông tin trên, cho biết vai trò của ngành công nghiệp và xây dựng trong nền kinh tế – xã hội của tỉnh

Nguồn lực để phát triển ngành công nghiệp và xây dựng tỉnh Thanh Hoá

a) Vị trí địa lí

Thanh Hoá thuộc vùng Bắc Trung Bộ, nằm trên trục đường giao thông Bắc Nam,

ở vị trí trung chuyển giữa Bắc Bộ, Trung Bộ và Nam Bộ Phía đông là vùng biển vịnh Bắc Bộ thuộc Biển Đông, chiều dài bờ biển là 102 km Phía tây giáp tỉnh Hủa Phăn của nước Cộng hoà dân chủ nhân dân Lào, với đường biên giới 192 km Vị trí này tạo điều kiện thuận lợi cho việc cung ứng, tiếp nhận nguyên vật liệu, trang thiết bị và trao đổi hàng hoá, khoa học, công nghệ, liên kết kinh tế với các vùng trong nước và các nước bằng đường sắt, đường bộ, đường biển và hàng không

b) Nguồn lực tự nhiên

* Địa hình

Thanh Hoá có địa hình đa dạng như vùng núi, trung du, đồng bằng, vùng ven biển Đất đai rộng lớn là tiền đề để xây dựng các cơ sở sản xuất công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp xây dựng quy mô vừa và nhỏ

2

* Khoáng sản

Khoáng sản của tỉnh Thanh Hoá đa dạng, phong phú gồm các loại khoáng sản kim loại, phi kim loại, các loại đất đá làm vật liệu xây dựng, là nguyên liệu để phát triển các ngành như: sản xuất xi măng, đá ốp lát, vật liệu xây dựng,…

c) Nguồn lực kinh tế – xã hội

* Dân số và lao động

Năm 2020, toàn tỉnh có 2 225 500 người trong độ tuổi lao động từ 15 tuổi trở lên, trong đó, tỉ lệ lao động đã qua đào tạo là 25,1% Trình độ dân trí của người dân khá cao, 27/27 huyện thị, thành phố đã phổ cập giáo dục Tiểu học; hệ thống các trường phổ thông, trường chuyên nghiệp, cơ sở dạy nghề đa dạng Năm 1997, Trường Đại học Hồng Đức được thành lập góp phần đào tạo nguồn nhân lực có chất lượng cho quá trình thực hiện công nghiệp hoá, hiện đại hoá của tỉnh Vì vậy, Thanh Hoá luôn

có nguồn lao động dồi dào đáp ứng cho nhu cầu của ngành công nghiệp, xây dựng; đồng thời là thị trường tiêu thụ rộng lớn các sản phẩm của ngành

* Đô thị và thị trường

Thanh Hoá có 2 thành phố và 25 đô thị được xếp loại, gần 100 thị trấn trung tâm cụm xã, là cơ sở cho sự phát triển mạnh mẽ của ngành công nghiệp, xây dựng của tỉnh Thanh Hoá có thị trường nội tỉnh lớn, tiếp giáp với các tỉnh Bắc Trung Bộ, Bắc

Bộ tạo ra môi trường đa dạng, phong phú trong phát triển kinh tế – xã hội nói chung

và ngành công nghiệp nói riêng

* Cơ sở hạ tầng, kĩ thuật

Mạng lưới điện quốc gia được phủ khắp 27/27 huyện thị, thành phố trong tỉnh Mạng lưới giao thông đường thuỷ, đường bộ, đường sắt, đặc biệt là cảng biển nước sâu Nghi Sơn, sân bay Thanh Hoá được xây dựng đảm bảo giao lưu hàng hoá, vận chuyển nguyên liệu, nhiên liệu giữa các vùng trong và ngoài tỉnh Mạng lưới bưu chính viễn thông nhanh chóng phát triển, hiện đại hoá, nâng cao khả năng cạnh tranh

và hội nhập của tỉnh

* Đường lối chính sách

Đảng bộ tỉnh Thanh Hoá qua các kì đại hội đã xác định công nghiệp hoá, hiện đại hoá làm nền tảng cho sự tăng trưởng nhanh chóng và bền vững của nền kinh tế toàn tỉnh, phù hợp với xu thế chung của đất nước

Đọc những thông tin trên, lựa chọn phân tích một trong các nguồn lực để phát triển ngành công nghiệp, xây dựng ở tỉnh Thanh Hoá

Một số ngành công nghiệp ở Thanh Hoá

a) Công nghiệp khai thác mỏ

Chiếm vị trí quan trọng trong cơ cấu ngành công nghiệp của tỉnh, năm 2005 chiếm 3,4% giá trị sản xuất công nghiệp, 9,3% tổng số lao động toàn ngành Đây là ngành có tốc độ tăng trưởng nhanh Ngành khai thác mỏ bao gồm: khai thác đá, quặng kim loại, các mỏ khác (than, quặng,…)

b) Công nghiệp vật liệu xây dựng

Ở Thanh Hoá, ngành xây dựng phát triển rất sớm do có lợi thế về nguồn vật liệu, khoáng sản như: đá vôi, đất sét, cát sỏi, các loại đá,…

Đây là ngành công nghiệp mũi nhọn của tỉnh Toàn tỉnh có 1 408 cơ sở sản xuất vật liệu xây dựng Các ngành sản xuất như: sản xuất đá, đá ốp lát, xi măng, sản xuất vật liệu xây dựng và lợp, Thanh Hoá có hai nhà máy xi măng lớn là Bỉm Sơn và Nghi Sơn với tổng sản lượng chiếm 17 % sản lượng xi măng cả nước

3

c) Công nghiệp chế biến lương thực, thực phẩm, đồ uống

Thanh Hoá có lợi thế rất lớn so với cả nước do nguồn nguyên liệu nông, lâm, thuỷ sản phong phú Năm 2005 ngành chế biến lương thực, thực phẩm, đồ uống chiếm 22,7% giá trị sản xuất toàn ngành công nghiệp của tỉnh (đứng thứ hai sau ngành vật liệu xây dựng) Các sản phẩm chủ yếu của ngành là: đường kết tinh, bánh kẹo, nước mắm, hải sản đông lạnh, rượu bia nước ngọt Thanh Hoá có Công ty đường Lam Sơn, Công ty đường Nông Cống, Công ty đường Việt Đài Vùng nguyên liệu (mía đường) của tỉnh Thanh Hoá chiếm 10,4% diện tích và 10,8% sản lượng mía cả nước

d) Công nghiệp luyện kim và cơ khí

Ngành luyện kim và cơ khí được quan tâm đặc biệt ở tỉnh Thanh Hoá từ thời kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược Ngày nay, ngành công nghiệp luyện kim và cơ khí đã trở thành một ngành kinh tế quan trọng và đang phát triển các doanh nghiệp lớn là: Nhà máy Cơ điện nông nghiệp và thuỷ lợi (huyện Thiệu Hoá), công nghiệp tàu thuỷ (thành phố Thanh Hoá), Công ty cơ khí Thanh Hoá, xí nghiệp liên doanh cán thép thành phố Thanh Hoá,…

e) Công nghiệp hoá chất

Thanh Hoá có nguồn nguyên liệu phong phú làm cơ sở cho ngành công nghiệp hoá chất phát triển như: than bùn, đá vôi, phosphorus, serpentine, barit, Các sản phẩm chủ yếu của ngành như: lốp xe đạp, các loại thuốc chữa bệnh, khí hoá lỏng, polypropylen, lưu huỳnh rắn, xăng các loại, dầu diesel, trong tương lai, sản phẩm của ngành hoá chất Thanh Hoá sẽ phong phú hơn nhờ các sản phẩm của nhà máy lọc hoá dầu số 2 tại Nghi Sơn

g) Công nghiệp dệt, sản xuất trang phục, các sản phẩm bằng da, giả da

Đây là nhóm ngành cung cấp hàng tiêu dùng cho nhân dân, tạo nguồn hàng để xuất khẩu Hiện nay, tỉnh đã có nhiều doanh nghiệp may mặc, sản xuất giày lớn như: Công ty may Thanh Hoá, xí nghiệp may Bỉm Sơn, xí nghiệp may Việt Thanh, xí nghiệp may 20B, nhà máy dệt kim nhuộm (khu công nghiệp Lễ Môn), nhà máy dệt khăn len (khu công nghiệp Đình Hưng), cơ sở sản xuất dép (khu công nghiệp Nghi Sơn),

Hình 3.5 Nhà máy nhiệt điện BOT

Nghi Sơn 2

Hình 3.6 Đường vào thành phố Thanh Hoá

h) Một số khu công nghiệp, khu kinh tế ở Thanh Hoá

Hình 3.7 Khu công nghiệp Nghi Sơn 2

Thanh Hoá là một trong những tỉnh có nhiều khu công nghiệp, khu kinh tế, là nền tảng để phát triển công nghiệp, xây dựng và đóng góp vào kinh tế toàn tỉnh Các khu công nghiệp tiêu biểu gồm: khu công nghiệp Lễ Môn; khu công nghiệp Bỉm Sơn; khu công nghiệp Lam Sơn; khu công nghiệp Đình Hương; khu công nghiệp Vân Du

và khu kinh tế Nghi Sơn

Một số thành tựu trong phát triển ngành công nghiệp và xây dựng tỉnh Thanh Hoá

a) Công nghiệp và xây dựng ngày càng chiếm tỉ trọng lớn trong cơ cấu kinh

4

Bảng 3.2 Tỉ trọng ngành công nghiệp, xây dựng trong cơ cấu kinh tế Thanh Hoá

giai đoạn 1900 – 2020

Đơn vị: %

Tỉ trọng ngành công nghiệp và xây dựng trong cơ cấu kinh tế của tỉnh Thanh Hoá

có xu hướng tăng dần theo thời gian

b) Ngành công nghiệp, xây dựng của tỉnh đang chuyển hoá theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá

Thời gian gần đây, tốc độ tăng trưởng của ngành công nghiệp và xây dựng đạt khá cao, phát triển ở các thành phần kinh tế, các vùng kinh tế trong tỉnh, hình thành các khu công nghiệp tập trung Các ngành công nghiệp chủ lực chiếm tỉ trọng cao trong cơ cấu ngành công nghiệp và đang được chú trọng đầu tư, phát triển như: ngành sản xuất sản phẩm phi kim loại (vật liệu xây dựng), khai thác quặng và đá các loại, sản xuất và chế biến lâm sản,… Về sản phẩm, Thanh Hoá có trên 50 sản phẩm công nghiệp chủ yếu, trong đó, một số loại có sản lượng cao, chất lượng tốt, được người tiêu dùng tín nhiệm như: xi măng Bỉm Sơn, Nghi Sơn; đường trắng của nhà máy đường Lam Sơn, Việt – Đài; bia, thuốc lá, đá ốp lát, bao bì,

c) Cơ cấu ngành công nghiệp theo thành phần kinh tế có sự chuyển dịch mạnh

Từ năm 1995 trở về trước, sản xuất công nghiệp, thủ công nghiệp ở Thanh Hoá tập trung hoàn toàn trong khu vực kinh tế trong nước Từ năm 1996 trở lại đây đã có

sự góp mặt của khu vực kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài và xu hướng ngày càng tăng Năm 1996, tỉ lệ đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Thanh Hoá là 0,3%; năm 2000 là 21,1%; năm 2005 là 26,5%

d) Cơ cấu công nghiệp theo lãnh thổ đang có sự điều chỉnh để đạt hiệu quả cao hơn về kinh tế – xã hội và môi trường

Hoạt động công nghiệp và xây dựng phát triển không đồng đều giữa ba vùng

đồng bằng, miền núi và vùng biển Tuy nhiên, tỉnh chủ trương lựa chọn và đầu tư để phát triển thế mạnh của từng vùng, phát triển công nghiệp theo hướng “cực tăng trưởng” nhằm tạo ra động lực phát triển kinh tế – xã hội toàn tỉnh

Vùng đồng bằng chiếm vị trí trọng yếu, những địa phương có sản xuất công nghiệp

tập trung là: thị xã Bỉm Sơn, thành phố Thanh Hoá, huyện Thọ Xuân, huyện Hà Trung, huyện Nông Cống, huyện Đông Sơn Hiện nay, vùng đồng bằng chiếm 39,0%

số cơ sở sản xuất công nghiệp và 52,7% tổng số lao động của toàn ngành công nghiệp

và xây dựng của tỉnh Thanh Hoá

Vùng ven biển có giá trị sản xuất công nghiệp ngày càng tăng, những ngành sản

xuất chủ yếu là chế biến thuỷ sản, nông sản, đóng thuyền, vật liệu xây dựng

Vùng núi có ngành công nghiệp chưa phát triển, chỉ chiếm 5,3% tổng giá trị toàn

tỉnh, 12,1% số cơ sở sản xuất công nghiệp của tỉnh Một số ngành có triển vọng phát triển như: sản xuất thủ công mĩ nghệ, chế biến nông lâm sản, khai thác khoáng sản

e) Ngành xây dựng có tốc độ phát triển nhanh

Trong thời kì đổi mới, ngành xây dựng có tốc độ phát triển nhanh chóng cả về các công trình dân dụng và các công trình kết cấu hạ tầng phục vụ sản xuất, giao thông vận tải Ngành xây dựng đã lập và trình Uỷ ban nhân dân tỉnh quy hoạch nhiều thị trấn, thị xã, huyện, khu công nghiệp,… Xây dựng, kiến trúc Thanh Hoá gần đây

có nhiều chuyển biến tích cực, nhiều công trình đã trở thành công trình kiến trúc tiêu biểu cho tỉnh

Nêu một số thành tựu trong phát triển công nghiệp và xây dựng của tỉnh Thanh Hoá

Định hướng phát triển công nghiệp và xây dựng tỉnh Thanh Hoá

Phát triển công nghiệp theo hướng kết hợp hài hoà cả chiều rộng, chiều sâu, chú trọng phát triển theo chiều sâu Phấn đấu đưa Thanh Hoá trở thành một trong những trung tâm của cả nước về công nghiệp năng lượng và chế biến, chế tạo

Phát triển ngành công nghiệp hoá dầu và sàn lọc dầu, công nghiệp phục vụ kinh

tế biển, sản xuất thiết bị điện, linh kiện và thiết bị điện tử, trang thiết bị y tế

Tiếp tục phát triển hợp lý các ngành công nghiệp sử dụng nhiều lao động ở khu

5

Thu hút đầu tư vào các dự án công nghiệp với quy mô lớn, tạo động lực mới cho tăng trưởng kinh tế của tỉnh như: Dự án lọc hoá dầu Nghi Sơn giai đoạn 2, Dự án tổng kho xăng dầu, dự án nhà máy điện khí và kho khí hoá lỏng,

Thu hút phát triển đồng bộ hệ thống kết cấu hạ tầng khu kinh tế, khu công nghiệp, cụm công nghiệp Từng bước hình thành một số cụm liên kết các ngành công nghiệp chủ lực của tỉnh Tiếp tục phát triển tiểu thủ công nghiệp gắn với khối phục

vụ của nghề truyền thống, nghề mới có thị trường tiêu thụ, sản xuất các sản phẩm phục vụ du lịch

Phát triển ngành xây dựng đạt trình độ cao trong các lĩnh vực thiết kế, xây dựng công trình, vật liệu xây dựng, phát triển khu đô thị và nhà ở Khuyến khích, tạo điều kiện thuận lợi để các thành phần kinh tế đầu tư phát triển thị trường bất động sản Huy động các nguồn vốn xã hội hoá phát triển nhà ở xã hội, cao ốc hiện đại, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế – xã hội và phát triển đô thị của tỉnh

1 Chứng minh vai trò quan trọng của ngành công nghiệp và xây dựng trong sự phát

triển kinh tế – xã hội của tỉnh

2 Thanh Hoá là tỉnh có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển ngành công nghiệp,

xây dựng Hãy chứng minh điều đó

1 Em hãy sưu tầm và thiết kế 1 album những hình ảnh về ngành công nghiệp và xây

dựng tỉnh Thanh Hoá

2 Qua album của mình, em hãy giới thiệu về sự đa dạng và phát triển mạnh mẽ của

ngành công nghiệp, xây dựng tỉnh Thanh Hoá

3 Thăm quan một nhà máy, khu công nghiệp (Nếu có điều kiện)

Hình 4.1 Cán bộ tuyên truyền đang làm

công tác dân số với đồng bào vùng cao

Thanh Hoá

Hình 4.2 Rác thải bừa bãi tại một địa phương ở Thanh Hoá

– Tại sao phải thực hiện tuyên truyền về công tác dân số?

– Việc thải rác bừa bãi sẽ gây ra hệ luỵ như thế nào đối với chất lượng dân số?

• Trình bày được mối quan hệ giữa dân số và môi trường ở Thanh Hoá, các giải pháp bảo vệ môi trường sinh thái tại địa phương

• Biết tìm kiếm các nguồn thông tin liên quan đến dân số và môi trường, thuyết trình và bảo vệ chính kiến của mình

• Có ý thức và hành động thiết thực, góp phần giải quyết vấn đề môi trường tại địa phương, định hướng lựa chọn nghề nghiệp gắn với việc bảo vệ môi trường

Chủ đề 4

Tình hình dân số trên địa bàn tỉnh Thanh Hoá hiện nay

Hình 4.3 Bản đồ dân số Việt Nam năm 2019

1

Theo thống kê năm 2019, Thanh Hoá có 3 640 128 người, xếp thứ ba sau Thành phố Hồ Chí Minh và thành phố Hà Nội Trong đó, tỉ lệ dân số nữ chiếm 50,11% So sánh dân số thời điểm 2019 với thời điểm 2009 thì quy mô dân số vẫn không thay đổi Theo nguồn từ Sở Lao động – Thương binh và Xã hội, tính đến thời điểm năm 2022, lao động từ 15 tuổi trở lên có trên 2,36 triệu người, chiếm 64,8% dân số của tỉnh; tỉ lệ lao động qua đào tạo đạt 71%, trong đó tỉ lệ lao động có bằng cấp, chứng chỉ là 28% Hằng năm, số người bước vào độ tuổi lao động, cùng với số bộ đội xuất ngũ, học sinh tốt nghiệp các cơ sở giáo dục nghề nghiệp, giáo dục đại học có nhu cầu tìm kiếm việc làm mới là rất lớn Sự biến đổi dân số của Thanh Hoá là tương đối ổn định, không có

sự đột biến Điều này phản ánh việc tuyên truyền, vận động thực hiện chính sách dân

số của tỉnh Thanh Hoá có hiệu quả, mặt khác cũng cho thấy Thanh Hoá ít bị ảnh hưởng tác động bởi di dân tự do như một số địa phương ở phía Nam

Thảo luận nhóm và nêu một số thông tin tích cực về tình hình dân số trên địa bàn tỉnh Thanh Hoá hiện nay

Đặc điểm dân số ở tỉnh Thanh Hoá

Đặc điểm dân số của Thanh Hoá là có đầy đủ cư dân các vùng miền: miền xuôi, miền núi, miền biển Cư dân từng vùng miền có những đặc điểm riêng theo điều kiện

tự nhiên, phong tục, tập quán Vì thế công tác dân số của Thanh Hoá có những thuận lợi, khó khăn riêng Mật độ dân số ở thành thị đông (ước khoảng 2,7 triệu người), trong khi đó ở miền núi lại thưa Toàn tỉnh có tới 11 huyện miền núi, với dân số gần

1 triệu người, giao thông đi lại khó khăn, mặt bằng dân trí còn thấp, nhưng những năm qua, công tác dân số vẫn đạt được một số kết quả khả quan như: từng bước khống chế được tốc độ gia tăng dân số; quy mô dân số gia đình hai con cơ bản được

xã hội chấp nhận; chuyển từ cơ cấu dân số trẻ sang cơ cấu dân số vàng, chất lượng dân số từng bước được nâng lên góp phần đáng kể vào việc đẩy mạnh phát triển kinh

tế – xã hội, xoá đói, giảm nghèo, nâng cao chất lượng cuộc sống người dân trên địa bàn Tỉ lệ tử vong mẹ giảm đều hằng năm Hoạt động sàng lọc trước sinh và sơ sinh được chú trọng, đến nay đã có 30% số bà mẹ mang thai và 60% số trẻ em sinh ra được tầm soát, chẩn đoán, can thiệp các bệnh bẩm sinh

2

Nhân dân ở các vùng miền trong tỉnh được tiếp cận và chăm sóc sức khoẻ ngày càng tốt hơn Nhiều chỉ tiêu về sức khoẻ của nhân dân không ngừng được nâng lên, trong đó một số chỉ tiêu cơ bản từ năm 2015 đến 2019 đã có sự thay đổi đáng kể, như

tỉ suất tử vong trẻ dưới 1 tuổi giảm từ 14% xuống còn 11,6%; tỉ lệ suy dinh dưỡng trẻ

em dưới 5 tuổi thể cân nặng theo tuổi giảm từ 18,2% xuống còn 15%; tỉ lệ tiêm chủng đầy đủ duy trì trên 95%; tỉ lệ trạm y tế có bác sĩ tăng từ 80,1% lên 89% Ngoài ra, hệ thống y tế liên tục có bước phát triển mạnh từ tỉnh đến cơ sở; nhiều dịch bệnh nguy hiểm được phát hiện, khống chế và ngăn chặn kịp thời; các dịch vụ y tế cao được ứng dụng thành công ở nhiều cơ sở y tế ; trình độ đội ngũ cán bộ y tế ở các tuyến ngày càng được nâng cao, đáp ứng nhu cầu khám, chữa bệnh và nâng cao chất lượng cung cấp dịch vụ y tế cho nhân dân

Hình 4.4 Bệnh viện đa khoa Thanh Hoá khám chữa bệnh,

chăm sóc sức khoẻ cho người dân

Nêu một số thành tựu quan trọng về thực hiện chính sách dân số của tỉnh Thanh Hoá trong thời gian qua

Một số vấn đề đặt ra đối với dân số tỉnh Thanh Hoá

Mặc dù dân số của Thanh Hoá ít phát sinh những vấn đề nổi cộm trên bình diện chung, song cũng không tránh khỏi phải đối diện với một số vấn đề có tính phổ quát trên bình diện quốc gia, toàn cầu, như:

– Đặc điểm hành chính (27 đơn vị huyện, thị xã, thành phố), thể hiện tiềm năng

to lớn về mặt xã hội của tỉnh, song cũng có không ít khó khăn, phức tạp cho việc quản

lý kinh tế – xã hội trên địa bàn

3