Tiểu Luận - Văn Hóa Dân Gian - Đề tài - Hệ Thống Các Chùa Khu Vực Hà Nội Và Phụ Cận Chùa Đồng Quang - Chùa Bộc - Chùa Kim Mã – Chùa Nôm

VIỆN ĐẠI HỌC MỞ HÀ NỘI KHOA DU LỊCH *** HỌC PHẦN VĂN HÓA DÂN GIAN CHỦ ĐỀ HỆ THỐNG CÁC CHÙA KHU VỰC HÀ NỘI VÀ PHỤ CẬN CHÙA ĐỒNG QUANG CHÙA BỘC CHÙA KIM MÃ – CHÙA NÔM MỤC LỤC I CHÙA KIM MÃ 1 Lịch sử 2 C[.]

VIỆN ĐẠI HỌC MỞ HÀ NỘI

3 Sơ đồ tổng quát chùa Kim Mã

Sơ đồ tượng phật trong chùa

a Gian Thượng Điện

b Gian thờ Mẫu

c Gian thờ vua Quang Trung

II CHÙA ĐỒNG QUANG

1 Lộ trình

2 Các giá trị văn hóa đặc trưng

a Lịch sử

b Kiến trúc

3 Sơ đồ tổng quát chù Đồng Quang

Sơ đồ tượng phật trong chùa

a Gian Thượng Điện

3 Sơ đồ tổng quát chùa Bộc

Sơ đồ tượng phật trong chùa

a Gian Thượng Điện

3 Sơ đồ tổng quát chùa Nôm

Sơ đồ tượng phật trong chùa

BẢNG PHÂN CHIA CÔNG VIỆC

1 Vũ Khánh Ly Thông tin về Chùa Nôm và Chùa Kim

4 Bùi Thị Thu Sơ đồ chùa Bộc

5 Nguyễn Thị Thanh Tâm Sơ đồ chùa Đồng Quang

6 Nguyễn Thị Vân Thông tin về chùa Đồng Quang và

Chùa Bộc

2 Các giá trị văn hóa đặc trưng.

a Lịch sử

Chùa Kim Sơn ngày xưa thuộc trại Kim Mã trong vùng Thập Tam Trại, nằm ởphía Tây thành Thăng Long, vùng này từng là bãi chiến trường trong chiến thắng NgọcHồi – Đống Đa lịch sử năm 1789, hàng ngàn liệt sĩ Tây Sơn được an táng tại đây Trướckia cứ đến mồng 5 tháng Giêng ngày giỗ trận, chùa Kim Sơn đều tổ chức tế vong hồntướng sĩ Tây Sơn chết trong trận Đống Đa

Theo tương truyền của các vị sư trụ trì chùa Kim Sơn, thì trong trận chiến mùaxuân Kỷ Dậu cách đây hơn 212 năm, hàng ngàn nghĩa quân Tây Sơn hy sinh trên khắpThăng Long đã được quy tập về chôn ở khu đất này Sau đó, nhân dân đã xây chùa cạnhkhu nghĩa địa này, lấy tên là Tây Sơn tự để ngày đêm hương khói, cầu siêu thoát cho anhlinh những quân sĩ Tây Sơn trận vong Sau khi triều Tây Sơn đổ, tránh những hệ lụyngười cầm quyền mới - cũ, nên nhân dân đã đổi tên Tây Sơn tự thành Kim Sơn tự, tên gọinày tồn tại cho đến hôm nay Đến năm 1881, triều vua Tự Đức, do chùa bị đổ, nên dânbản thôn dựng lại bằng gạch ngói, tô tượng Phật để thờ, thường gọi là chùa Tàu Ngựa.Năm 1898, chùa trùng tu, đổi tên là Kim Mã Đến năm 1932 chùa được trùng tu, bêncạnh tòa Tam bảo, dựng thêm đền thờ Mẫu và đàn Vạn Linh Năm 1953, tam quan được

xây dựng Vào năm 1967, các tượng Phật của chùa Linh Sơn tại phố Nguyễn Trường Tộ

bị ném bom nên được chuyển cả lên chùa Kim Sơn ở phố Kim Mã

Chùa Kim Sơn đã được công nhận là di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia vào năm1985

b Kiến trúc

Ngày nay, chùa Kim Sơn còn lưu giữ được nhiều dấu ấn kiến trúc thời Tự Đức vàcuối thời Nguyễn Tam quan trước chùa rộng tới 50m có 5 cửa nên còn gọi là giải ngũmôn Trong ngũ môn có treo 1 quả chuông dồng khá lớn và có đặt 1 pho tượng Phật Mặttrước vấu ngũ môn đều có câu đối viết chữ quốc ngữ Lại có cả 1 bia khắc bằng chữ quốcngữ tên những người cúng tiền Qua ngũ môn là 1 khu vườn trong có bể non bộ, 2 ngọntháp và nhiều cây cau Sau đó đến 1 sân gạch rồi đến chùa chính được bố cục 3 phầntương đối độc lập Chính giữa là tòa tam bảo thờ Phật, bên phải là Vạn Linh đàn bên trái

là đền thở Mẫu Tòa tam Bảo được xây cao hẳn lên thông sang Vạn Linh đàn và đền thờMẫu bằng 2 cửa ngách Nóc đền thờ Mẫu và nóc Vạn Linh được đắp hình Lưỡng Longchầu nguyệt Nóc tam bảo thì chính giữa có đắp bảng bia ghi 3 chữ: Ki Sơn Tự, 2 bênbảng là 2 con rồng Trong tam bảo đắp nhiều bệ thờ thấp dần xuống

Nằm ngay ở phố Kim Mã mới mở rộng và khu dân cư đông đúc, chùa Kim Sơnvới một kiến trúc bề thế, vững chắc và một khuôn viên thoáng đãng, là một cảnh quanđẹp, hài hoà với môi trường xung quanh Ngoài ý nghĩa thờ Phật, ngôi chùa còn là dấu ấncủa một vùng đất lâu đời ở Thăng Long xưa, đồng thời cũng có thể xem như một đài kỉniệm trong tâm tưởng của người Hà Nội đối với một chiến thắng lớn trong lịch sử chiếnđấu chống ngoại xâm của dân tộc ta

3 Sơ đồ tổng quát chùa Kim Mã

Nơi nghỉ của các

sư trụ trì

Cổngsau

Vườn

tháp

VườnthápCổng tam quan

Ao chùaBức Bình phong

Sân

Thờ vua QuangTrung

Thượng điện

Thờ mẫu

Nơinghỉcủacác sưtrụ trì

* Sơ đồ tượng Phật trong chùa

Gian thượng điện

1

4

5 6 9

3

2

Gian thờ Mẫu Gian thờ vua Quang Trung

II CHÙA ĐỒNG QUANG

Toàn bộ nhóm chúng tôi di chuyển bằng phương tiện là xe máy

2 Các giá trị văn hóa đặc trưng.

và Thịnh Quang để đặt tên cho chùa là chùa Đồng Quang Năm Đồng Khánh 2 (1887),Nhà nước lại cấp tiền cho chùa để chôn cất những mồ mả vô thừa nhận và trùng tuchùa Nhiều tư liệu hiện nay đã căn cứ vào bài văn của Tiến sĩ Lê Huy Trung trên tấmbia dựng năm Tự Đức thứ 9 (1856) Theo văn bia thì khu đất xây dựng chùa xưa là nơigiao chiến giữa quân Tây Sơn và quân địch Mãn Thanh Thời Thiệu Trị, quan Tổngđốc Hà Nội là Đặng Hầu đã cho thu táng những thi hài chết trong trận Đống Đa ở đầuđường cuối ngòi thành 12 gò, lấy nhân công và tiền của hai trại Thịnh Quang và NamĐồng để làm mộ điện tế lễ vong hồn những người tử trận Đến năm Tự Đức thứ 4(1851), quan Kinh lược Nguyễn Văn Giai khi cho mở đường, mở chợ ở vùng này lạithấy có nhiều xương khô nên cho đắp thêm một gò mộ nữa (tức gò Đống Đa ngàynay) Ông kêu gọi các nhà hảo tâm góp tiền dựng thêm 5 gian nhà nữa để tế lễ Đây

chính là tiền thân của chùa Đồng Quang Thượng tọa Thích Bảo Nghiêm trong sách

Hà Nội danh lam cổ tự (NXB Văn hóa Thông tin, Hà Nội, 2003) cho biết vào thờigian này Hà Nội bị vỡ đê, có mấy pho tượng Phật trôi dạt đến, moi người cho rằng ứngvới việc làm chùa mới, sau đó sư các chùa cúng thêm 6 pho tượng nữa, dân làng đặttượng thờ và gọi là chùa Đồng Quang (chùa của hai trại Nam Đồng và Thịnh Quang)

b Kiến trúc

Năm 1915, vị sư trụ trì làm thêm nhà hữu vu và xây cổng Chùa chính có kiếntrúc chữ đinh gồm tiền đường và thượng điện Nhà tiền đường 5 gian, bờ nóc đắp hổphù đội toà sen, có rồng chầu hai bên Kiến trúc vì mái kiểu chồng rường, giá chiêng,

hạ kẻ, phần trên của hai vì hồi theo kiểu kẻ chuyển Nền chùa lát gạch vuông Thượngđiện ba gian chạy dọc, vì kèo chồng rường giá chiêng, xây bệ cao dần để bài trí tượngPhật Hiện chùa có 37 pho tượng, 14 pho tượng mẫu và bốn pho tượng ở gian thờ vuaQuang Trung Nghệ thuật trang trí thể hiện ở các cốn rường, kẻ, câu đầu theo các đề tài

hổ phù, rồng lá, mây lá, vân mây, riềm mái có hoa giấy, mai lão, trúc lão Hai cốn nách

vì giữa chạm nổi rồng ẩn trong mây, thuộc nghệ thuật điêu khắc gỗ thế kỉ XX Chùa có

14 bia đá và hai quả chuông Những năm sau đó như 1956 và 1999, chùa tiếp tục đượctrùng tu, xây dựng để có quy mô như ngày nay

Chùa có kiến trúc hình chữ Đinh gồm tiền đường và thượng điện, nhà Tổ, nhàMẫu và ngôi đền thờ vua Quang Trung cùng các tướng sĩ tử trận năm xưa Nghệ thuậttrang trí ở chùa được tập trung ở bộ khung nhà, chủ yếu là bề mặt các cốn giường, kẻ

và câu đầu… với các hình hổ phù, rồng lá, mây lá, vân mây được chạm bong kênh Hệthống tượng thờ và các di vật khác như cửa võng, hoành phi, bia đá, đại hồng chung…đều có giá trị mỹ thuật cao

Chùa đã được Bộ Văn hóa – Thông tin công nhận là Di tích lịch sử – văn hóaquốc gia năm 1990

3 Sơ đồ tổng quát chùa Đồng Quang

Ban thờĐịa Tạng Vương

Bồ Tát

TượngPhổHiền

TượngVănThù

ĐềnthờQuangTrung

VườnTháp

Gian Thượng điệnCổng

mới

Cổng cũ

a Sơ đồ tượng Phật trong chùa

Gian Thượng Điện:

3 2

1

B

2 1

6 5

4

C

8 7

Chú thích:

1,2,3: Bộ Di đà Tam tôn 9 Ban Cô 16 Thích ca trưởng thành4.Quán thế âm bồ tát 11 Bồ tát chuẩn đề 17 Đức Ông

5 Phật A di đà 13 Đế Thích 18,19 Đức hộ pháp

6.Đại thế chí bồ tát 14 Thích ca sơ sinh 20 Thánh Hiền

8.Quan Âm Bồ Tát

III CHÙA BỘC

1 Lộ trình

 Địa điểm: Chùa Bộc thuộc phường Khương Thượng, quận Đống Đa, Hà Nội

 Về lộ trình di chuyển: Xuất phát từ Bờ Hồ thì sẽ mất khoảng 15 phút di chuyểntới chùa Kim Mã tức là khoảng 4.3km

Toàn bộ nhóm chúng tôi di chuyển bằng phương tiện là xe máy

2 Các giá trị văn hóa đặc trưng.

a Lịch sử

Chùa Bộc còn có tên là Sùng Phúc tự (hoặc Thiên Phúc tự) thuộc phườngKhương Thượng, quận Đống Đa, Hà Nội Chùa có tên chùa Bộc là để nhắc tới việc cónhiều xác quân Thanh xâm lược sau chiến thắng Đống Đa Từ trung tâm thành phố tớiVăn Miếu - Quốc Tử Giám, theo các con phố Tôn Đức Thắng, Nguyễn Lương Bằng,Tây Sơn, qua Gò Đống Đa sẽ thấy phố chùa Bộc ở bên trái

Xưa kia chùa thuộc thôn Khương Đình, huyện Thanh Trì, phủ Thường Tín, trấnSơn Nam, nay thuộc đường chùa Bộc, làng Khương Thượng, quận Đống Đa, thànhphố Hà Nội Chùa Bộc là một ngôi chùa lớn được xây dựng từ thời Hậu Lê nhưng đã

bị phá huỷ hoàn toàn trong trận Đống Đa lịch sử năm 1789 Năm 1792 (đời vua CảnhThịnh), nhà sư trụ trì cùng dân làng dựng lại chùa vừa để thờ Phật, vừa thờ nhữngvong hồn của tướng sĩ nhà Thanh bị phơi thây trong trận Đống Đa

Chùa còn bảo tồn ba tấm bia cổ: Vĩnh Trị thứ 1 (1676), Chính Hoà thứ 7(1686), Quang Trung thứ 5 (1792) và chuông Cảnh Thịnh Ngoài chùa chính, phía saucòn có nhà thờ Tổ, nhà Mẫu, nhà Tăng, nhà khách, khu phụ, cùng vườn cây, ao hồrộng lớn, thoáng đẹp

Chùa Bộc còn có Nhà trưng bày lưu niệm về Quang Trung với chiến thắng Đống Đalịch sử cùng nhiều di vật như Hịch của Quang Trung khi đem quân ra Bắc đánh đuổigiặc Thanh, sa bàn trận Đống Đa cùng các vũ khí thời Tây Sơn

Cùng với 13 gò chôn xác quân Thanh xung quanh như Gò Đống Đa, Gò TrungLiệt, Gò Đống Thiêng, Gò Đầu Lâu, Núi Cây Cờ, chùa Đồng Quang, Thanh Miếu ,

chùa Bộc là một địa danh lịch sử về chiến thắng của nghĩa quân Tây Sơn đánh bạiquân Thanh vào năm 1789.

b Kiến trúc

Từ ngoài vào có cổng tam quan, kiến trúc hai tầng cao 8m, bề thế, to đẹp, cómái lợp Qua tam quan vào trong sân chùa có ba nhà bia và hai ngọn tháp Phía bênphải sân có nhà trưng bày chiến thắng Đống Đa lịch sử Chùa chính được làm theokiểu chữ Đinh gồm tiền đường và hậu cung Hai bên cửa chính giữa tiền đường đượcđặt tượng voi bằng đá và tượng cá sấu bằng sứ Toà tiền đường giáp tường đầu hồi bêntrái có bệ đặt tượng năm vị Diêm Vương, một tượng Phật Bà Sau đến bệ tượng đứcÔng, có ý kiến cho đây là tượng Quang Trung vì sau lưng tượng có đề 6 chữ "BínhNgọ tạo Quang Trung tượng" Trong hậu cung còn bày trí nhiều tượng Phật như Thích

Ca, Di Lặc, Bồ Tát khá đầy đủ của một ngôi chùa Việt

Chùa Bộc còn có nhiều đồ thờ quý giá với nhiều hoành phi, câu đối Tại gianđặt tượng Đức Ông có tấm hoành phi đề 4 chữ "Uy phong lẫm liệt" và câu đối ghi:

Đổng lý vô trần đại địa sơn hà lưu đống vũ,Quang Trung hoá Phật tiểu thiên thế giới chuyển phongvân

3 Sơ đồ tổng quát chùa Bộc

Gia

Ban thờ MẫuBan thờ Tứ Ân

Ao chùa

Vườn tháp cũ

Cổng tam quan

* Sơ đồ tượng Phật trong chùa

Gian Thượng Điện

7 Quan âm Thị Kính 15 Quan Âm Bồ Tát

8 Phật bà Quan Âm 16,17,18: Bộ ba Di Đà Tam Tôn

9 Đế Thích 19 Thập điện Diêm Vương

IV CHÙA NÔM

1 Lộ trình

Địa điểm:Chùa Nôm thuộc địa phận xã Đại Đồng huyện Văn Lâm tỉnh Hưng Yên

Về lộ trình di chuyển: Điểm xuất phát từ Bờ Hồ thì sẽ mất khoảng 50 phút đếnchùa với khoảng cách là gần 40km Nhóm chúng tôi di chuyển bằng phương tiện xebuýt

2 Các giá trị văn hóa đặc trưng

a Lịch sử

Chùa Nôm có tên tự là “ Linh thông cổ tự” Theo truyền thuyết, xưa kia chùa Nômnằm giữa 1 rừng thông cổ thụ, trên có 1 cái am nhỏ Chùa được xây dựng từ năm nàokhông ai rõ, duy có hai tấm bia lớn đặt sau hậu cung ghi lại những tư liệu quý: ThờiHậu Lê, đời Chính Hòa, năm Canh Thân (1680) sau khi lên ngôi, nhà vua đã cho xâydựng lại chùa này Tiếp theo vào các năm Nhâm Thân (1692), Giáp Tuất (1694), ĐinhSửu (1697), Mậu Dần (1698), Kỷ Mão (1699) tiếp tục tu sửa lại tiền đường, hậu cung

và hành lang Năm Chính Hòa thứ 21 (1700) chùa được sửa lại các cột trụ, tạo thêmtượng, mở rộng sân chùa Năm Cảnh Thịnh thứ 4 (1796) chùa xây thêm gác chuông và

mở rộng hai dãy hàng lang

Thời nhà Nguyễn, đời vua Thành Thái năm thứ 11 (1899) chùa Nôm lại được trùng

tu thêm một lần nữa Qua bao biến cố, chùa được trùng tu nhiều lần, trở thành ngôichùa khang trang ngày nay

chuông ấy, ngày ngày tiếng chuông được thỉnh lên như 1 âm vang trong trẻo điểmxuyết vào sự yên bình của ngôi chùa cổ.

Phía sau hồ nước là ngôi chùa cổ nằm ẩn mình dưới những tán cây cổ thụ lớn Hiệnnay, chùa Nôm còn lưu giữ được hơn 100 pho tượng Phật bằng đất tuyệt đẹp có tuổihằng trăm năm Các pho tượng được tạc ở nhiều trạng thái, tư thế và chủ đề khác nhau.Tuy nhiên, điều đáng ngạc nhiên không phải là số lượng đất mà là độ bền vững khôngtưởng của chúng Trải qua nhiều trận lụt lịch sử,các pho tượng vẫn còn nguyên vẹn vàhiện chúng vẫn là 1 ẩn số mafcacs nhà khoa học chưa giải thích được

Đặc điểm đặc biệt hấp dẫn du khách của chùa Nôm chính là khung cảnh thiênnhiên thoáng đãng, rộng rãi với nhiều công trình kiến trúc đặc sắc Ngoài hồ nước nằmbên cạnh lầu chuông, chùa Nôm còn có 1 hồ nước nữa Lầu Quan Âm của ngôi chùanằm ở giữa hồ nước này như 1 đài sen nguy nga, lộng lẫy Dẫn vào lầu quan âm là 1cây cầu đá hình cánh cung mô phỏng cây cầu Nôm cổ, phía trước cầu là 2 tháp Cửuphẩm liên hoa bằng đồng tạo thành 1 cụm kiến trúc thống nhất làm mãn nhãn ngườixem

Đến với chùa Nôm ta còn được chiêm ngưỡng khu vườn mộ tháp bằng đá ong nằmbên cạnh ngôi chùa cổ Đó là những tháp đá tuyệt đẹp và nguyên vẹn Trải qua baobiến đổi thăng trầm của lịch sử những tòa tháp vẫn còn đứng vững như thách thức vớithời gian

Đặc biệt chùa Nôm còn lưu giữ được 1 tòa tượng cổ bằng đồng cực kì quý hiếm cótên gọi “ Cửu Long Phật đản” Tòa tượng này miêu tả cuộc đời của đức Phật Tổ NhưLai Chính giữa tòa tượng là cảnh Phật Tổ từ khi mới chào đời, xung quanh là 9 cònrồng uốn lượn, trên mỗi con rồng là 1 hình người nhỏ tượng trưng cho từng giai đoạncuộc đời và tu hành của Đức Phật Ngoài ra tại đây còn có nhiều hiện vật quý khác nhưtháp đồng, chuông đồng, đỉnh đồng…

3 Sơ đồ tổng quát chùa Nôm

HànhLang

HànhLang

Tiền Đường

Cổng Tam quan

Lầu chuông

Lầu trống

Sơ đồ tượng Phật trong chùa

3332

3738

4041

42

2729

4748

Chú thích:

3 Ảnh chùa Bộc

4 Ảnh chùa Nôm