Bài giảng Lịch sử triết học Trung Quốc - Vũ Tình

Triếếtt họhọcc NhoNho giagia đêđề ̀ ccậậpp đếđếnn nhinhiềềuu nnộộii dung qua:dung qua:-- ThuyThuyếếtt ThiênThiên mmệệnhnh;; -- ThuyThuyếếtt ChíChínhnh danhdanh;; -- QuanQuan điđiểểmm vv

VIETNAM NATIONAL UNIVERSITY HCM CITY

UNIVERSITY

OF SOCIAL SCIENCES

AND HUMANITIES

Assos.Prof.Dr Vũ Tình

TRIẾ ẾT T HỌ HỌC C

Chương Chương trì trình nh dù dùng ng cho cho họ

học c viên viên cao cao họ học c va và ̀ nghiên nghiên c cứ ứu u sinh sinh không

không thu thuộ ộc c chuyên chuyên ngà ngành nh Tri Triế ếtt họ học c

Khá Kháii llượ ược c LỊ

Phầ ần n th thư ứ ́ nh nhấ ấtt

NHỮ ỮNG V NG VẤ ẤN N ĐỀ

CHUNG

II PHÂN PHÂN KỲ KỲ LSTH TRUNG QU LSTH TRUNG QUỐ ỐC C

CỔ Ổ TRUNG Đ TRUNG ĐẠ ẠI I

2 TTưừ ̀ ththờờii nhanhà ̀ TTầầnn đếđếnn ththờờii ThThậậpp QuQuốốcc

((TTưừ ̀ 221 221 TCN TCN –– nămnăm 960960).)

3

3 TTưừ ̀ ththờờii TTốốngng đếđếnn ccậậnn đđạạii

((TTưừ ̀ nămnăm 960 960 –– TK XIX).TK XIX)

1 THTHỜỜI I KỲ KỲ THTHỨ Ứ NHNHẤẤTT

Tưừ ̀ Tam Tam ĐĐạạii nhanhà ̀ TTầầnn (XXI TCN (XXI TCN –– 221 221 TCN)TCN)

Thờờii nhanhà Hạ̀ Hạ, , nhnhữữngng tưtư ttưởưởngng vvêề ̀ ÂmÂm –– DươngDương, , NguNgũ ̃ hà

hànhnh, , ThThượượngng ĐĐêế́, v.v đđaã ̃ xuxuấấtt hihiệệnn

Nhà ̀ Chu Chu chiachia thàthànhnh: : TâyTây Chu Chu vavà ̀ ĐôngĐông Chu.Chu

Nhu ccầầuu giảgiảii quyquyếếtt nhnhữữngng vvấấnn đêđề ̀ vvêề ̀ bìbìnhnh, , loạloạnn, , trị nướướcc, , mmẫẫuu hìhìnhnh con con ngngườườii lylý ́ ttưởưởngng, , mmẫẫuu hìhìnhnh xaxã ̃

hộộii lylý ́ ttưởưởngng, v.v , v.v đđượượcc đđặặtt rara

Nhiềềuu họhọcc thuythuyếếtt đđaã ̃ rara đđờờii nhnhằằmm giảgiảii quyquyếếtt nhnhữữngng

vấấnn đêđề ̀ nànàyy, , tạtạoo nênnên hihiệệnn ttượượngng ““BáBáchch giagia chưchư ttưử̉”.”

Tuy nhinhiềềuu song song cácácc họhọcc

thuyếếtt chiachia thàthànhnh 6 6 phá

pháii llớớnn, , gọgọii là là ““LụLụcc

giagia”, ”, ggồồmm

Triếếtt họhọcc NhoNho giagia đêđề ̀ ccậậpp đếđếnn nhinhiềềuu nnộộii dung qua:dung qua:

ThuyThuyếếtt ThiênThiên mmệệnhnh;;

ThuyThuyếếtt ChíChínhnh danhdanh;;

QuanQuan điđiểểmm vvêề ̀ nhânnhân trịtrị, , đđứứcc trịtrị, , llêễ trị̃ trị;;

QuanQuan điđiểểmm vvêề ̀ quânquân ttưử ̉ vvớớii tưtư cácáchch là là mmẫẫuungườườii lylý ́ ttưởưởngng

V.v.V.v

1 22 TưTư ttưởưởngng cơcơ bảbảnn củcủaa MMặặcc giagia

Mặặcc giagia đđượượcc sásángng llậậpp bbởởii MMặặcc TTưử ̉ ((479 479 TCN TCN –– 381 381 TCN) TưTư ttưởưởngng cơcơ bảbảnn củcủaa MMặặcc giagia ththêể ̉ hihiệệnn qua:qua:

ThuyThuyếếtt Phi Phi ThiênThiên mmệệnhnh;;

ThuyThuyếếtt KiêmKiêm ááii;;

ThuyThuyếếtt Tam Tam bibiểểuu;;

QuanQuan điđiểểmm ththượượngng đđồồngng, , titiếếtt dụdụngng,,tiếếtt tátángng, v.v., v.v

Trang TTưử ̉ ((369 369 TCN TCN –– 286 286

TCN) TCN) pháphátt tritriểểnn

1 44 TưTư ttưởưởngng cơcơ bảbảnn củcủaa

DanhDanh giagia

Danh giagia tuyệệtt đđốốii hóhóaa títínhnhtương

tương đđốốii củcủaa vạvạnn vvậậtt vavà ̀ llậậpp luluậậnn dạdạngng ngụngụyy bibiệệnn

hànhnh Cả Cả 2 2 thuythuyếếtt đềđềuu

xuấấtt hihiệệnn vàvàoo ththờờii nhanhà Hạ̀ Hạ

Thuyếếtt ÂmÂm –– Dương

chủ ̉ yyếếuu đêđề ̀ ccậậpp đếđếnn ssưự ̣ vvậậnn

hà

hànhnh củcủaa vũ vũ trutrụ̣ Theo thuyếếtt nànàyy, , ttưừ ̀ VôVô ccựựcc đếđếnnThá

Tháii ccựựcc vavà ̀ mọmọii bibiếếnn đđổổiitrong

trong vũ vũ trutrụ ̣ đềđềuu bbắắtt đđầầuu ttưừ ̀

sưự ̣ tươngtương tátácc gigiữữaa 2 2 ththêế ́ llựựcc

vừừaa đđốốii llậậpp, , vvừừaa khôngkhông tátáchchrrờờii nhaunhau là là ÂmÂm vavà ̀ DươngDương

Thuyếếtt NguNgũ ̃ hàhànhnh

chủ ̉ yyếếuu đêđề ̀ ccậậpp đếđếnn cơcơ ccấấuucủ

củaa vũ vũ trutrụ̣ Theo Theo thuythuyếếtt nànàyy, , Ngũ ̃ hàhànhnh ((5 5 chchấấtt đđầầuu tiêntiêncủ

củaa vũ vũ trutrụ̣) ) là là Kim, Kim, MMộộcc, ,

hànhnh tươngtương sinhsinh, , tương

thắắngng tạtạoo rara quá quá trìtrìnhnh sinhsinhthà

thànhnh, , chuychuyểểnn hóhóaa, , hủhủyy didiệệtt

1 66 TưTư ttưởưởngng cơcơ bảbảnn củcủaa

PháPhápp giagia

Ngườườii khkhởởii xxướướngng raraPhá

Phápp giagia là là QuảQuảnn TrọTrọngng(TK VI TCN) nhưngnhưng đđạạiidiệệnn tiêutiêu bibiểểuu chocho phápháiinà

nàyy là là HàHànn Phi Phi TTư ((280 280

TCN TCN –– 233 233 TCN) TCN)

Tư ttưởưởngng cơcơ bảbảnn củcủaa PháPhápp giagia là là dùdùngng hìhìnhnh phápháppđê

để trị ̉ trị nnướướcc

Theo HàHànn Phi Phi TTưử̉, , pháphápp trị là trị là ssưự ̣ ttổổngng hhợợpp gigiữữaa

2 THTHỜỜI I KỲ KỲ THTHỨ Ứ HAIHAI

Tưừ ̀ nhanhà ̀ TTầầnn đếđếnn hhếếtt ththờờii

Ngũ ̃ ĐĐạạii((TTưừ ̀ 221 221 TCN TCN –– 960960))

Thờờii TTầầnn –– HáHánn đđấấtt nnướướccTrung

Trung QuQuốốcc ththốốngng nhnhấấtt Bá

Báchch giagia chưchư ttưử̉ tiếếpp tụtụcc pháphátttriểểnn nhưngnhưng đđaã có ̃ có ssưự ̣ dung dung

hợợpp vvớớii tưtư ttưởưởngng Phậậtt giágiáoo

ttưừ ̀ ẤẤnn ĐôĐộ ̣ du du nhnhậậpp vàvàoo

3 THTHỜỜI I KỲ KỲ THTHỨ Ứ BABA

Tưừ ̀ nhanhà ̀ TTốốngng ((960960) ) đếđếnn TK XIXTK XIX

Thờờii TTốốngng, , NhoNho giagia đđượượcc đêđề ̀ caocao TưTư ttưởưởngng NhoNho, , Phậậtt dung dung hhợợpp vvớớii nhaunhau tạtạoo thàthànhnh Lý Lý họhọcc

Thờờii ThanhThanh xuxuấấtt hihiệệnn Thựựcc họhọcc CáCácc nhanhà ̀ tưtư

ttưởưởngng titiếếnn hàhànhnh ttổổngng kkếếtt cucuộộcc tranhtranh cãcãii vvêề ̀ HưHư vavà ̀

Vô ((ĐộĐộngng vavà ̀ TĩTĩnhnh),), TâmTâm vavà ̀ VVậậtt (Tri (Tri vavà ̀ HàHànhnh).)

II M MỘ ỘT S T SỐ Ố NH NHẬ ẬN Đ N ĐỊỊNH V NH VỀ Ề TRI TRIẾ ẾT T HỌ HỌC C

TRUNG QUỐ ỐC C C CỔ Ổ TRUNG Đ TRUNG ĐẠ ẠII

Là

Là nnềềnn tritriếếtt họhọcc hhếếtt ssứứcc phongphong phuphú́

Mang

Mang títínhnh hướướngng nnộộii,, ttậậpp trungtrung nhinhiềềuu vàvàoo cácácc

vấấnn đêđề ̀ chíchínhnh trị trị –– xaxã ̃ hhộộii, , luânluân lylý́, đđạạoo đđứứcc

Sưử ̉ dụdụngng ngônngôn ngngưữ ̃ nhinhiềềuu títínhnh hìhìnhnh trtrượượngng, , ẩẩnn dụ đê

để ̉ didiễễnn đđạạtt tưtư ttưởưởngng

Phầ ần n th thư ứ ́ hai hai

NỘ ỘI DUNG CƠ I DUNG CƠ BẢ BẢN N

CỦ CỦA A TRIẾ ẾT T HỌ HỌC NHO C NHO GIA GIA

II THIÊN M THIÊN MỆ ỆNH NH

Có mệệnhnh TrTrờờii, , ý ý TrTrờờii VạVạnn vvậậtt trongtrong vũ vũ trutrụ ̣ vvậậnn

hà

hànhnh theotheo mmệệnhnh TrTrờờii, , ý ý TrTrờờii

Có Quỷ̉, , ThThầầnn Quỷ̉, , ThThầầnn do do khikhí ́ thiêngthiêng trongtrong trtrờờiiđ

đấấtt tạtạoo thàthànhnh QuyQuỷ ̉ ThThầầnn khôngkhông chi chi phphốốii cucuộộcc ssốốngngcủ

củaa con con ngngườườii

quan hhêệ ̣ nhnhấấtt đđịịnhnh

Mỗỗii danhdanh đềđềuu có có nhnhữữngng yêuyêu ccầầuu vvêề cả ̀ cả cácáii đđượượccvà ̀ cácáii phảphảii củcủaa nónó

CHÍNH DANH

Ngườườii nànàoo mangmang danhdanh nànàoo::

1

1) ) PhảPhảii đđượượcc ththựựcc hihiệệnn nhữữngng yêuyêu ccầầuu mà mà

danh ấấyy chocho phéphépp

2

2).) PhảPhảii thựựcc hihiệệnn bbằằngng đđượượcc nhữữngng yêuyêu ccầầuu mà mà

danh ấấyy đđòòii hỏhỏii; ; nnếếuu khôngkhông phảphảii chuychuyểểnn sang sang

mộộtt danhdanh khákhácc chocho tươngtương ứứngng vvớớii khakhả ̉ năngnăng, , tương

tương ứứngng vvớớii điđiềềuu kikiệệnn củcủaa mìmìnhnh

Nếếuu khôngkhông đđượượcc ththựựcc hihiệệnn hohoặặcc khôngkhông ththựựcc

hiệệnn đđượượcc nhnhữữngng yêuyêu ccầầuu danhdanh củcủaa mìmìnhnh đđòòii

2 Phụ ̣ Tư3

3 Phu Phụ̣

44 Huynh ĐĐêệ̣

55 Bằằngng hhữữuu

Tấấtt cả cả cácácc ““danhdanh” ” trongtrong ““ngungũ ̃ luânluân” ” đềđềuu nnằằmm trongtrong

mộộtt danhdanh chungchung là là nhânnhân

trung thàthànhnh tuytuyệệtt đđốốii

vớớii ThiênThiên ttư 忠

TAM TAM TÒTÒNGNG

TỨ ĐỨỨ ĐỨCC

4 đđứứcc cơcơ bảbảnn củcủaangườườii phuphụ ̣ nnưữ̃: : CôngCông

DungDung NgônNgôn HạHạnhnh

四德

rènn luyluyệệnn đêđể ̉ đđạạtt đđượượcc

Khổổngng TTưử̉, , MạMạnhnh TTưử̉, , TuânTuân TTưử ̉ đêđề ̀ ccậậpp nhinhiềềuu đếđếnn

nhữữngng phphẩẩmm chchấấtt mà mà con con ngngườườii ccầầnn cócó, , nhưnhư: : NhânNhân, , nghĩ

nghĩaa, , llêễ̃, , trítrí, , títínn, , trungtrung, , hihiếếuu, , dũdũngng, , đêđễ̃, v.v , v.v ĐĐếếnn đđờờiinhà ̀ HáHánn, , cùcùngng viviệệcc đưađưa Tam Tam cươngcương vàvàoo họhọcc thuythuyếếtt, , Đổ

Đổngng TrọTrọngng ThưThư đđaã ̃ khákháii quáquátt nhnhữữngng phphẩẩmm chchấấtt nànàyythà

thànhnh Ngũ ̃ ththườườngng làlà: : NhânNhân NghĩNghĩaa LLêễ ̃ Trí Trí TíTínn

là yêuyêu ngngườườii ((ááii nhânnhân).).

““NhânNhân” ” là là phphẩẩmm chchấấtt hàhàngng đđầầuu

“NghĩNghĩaa” ” cũcũngng mangmang nhinhiềềuu ý ý nghĩ

nghĩaa: : LàLàmm viviệệcc chíchínhnh đđạạii, , thuậậnn theotheo mmệệnhnh TrTrờờii, , kykỷ ̉ cương

cương, v.v , v.v KháKháii quáquátt nhnhấấtt, ,

““nghĩnghĩaa” ” là là ttưự ̣ kìkìmm chchêế ́ mìmìnhnh đêđể ̉ là

làmm theotheo nhnhữữngng điđiềềuu phảphảii làlàmm

mộộtt cácáchch hàhàoo hihiệệpp chocho hhợợpp

vớớii bbổổnn phphậậnn củcủaa mìmìnhnh

义

“

“LêLê”̃ ”̃ đđượượcc hihiểểuu là là hhêệ ̣ ththốốngng

nhữữngng quyquy ttắắcc, , chuchuẩẩnn mmựựcc

đ

đốốii vvớớii toàtoànn bbôộ ̣ cucuộộcc ssốốngng

củ

củaa con con ngngườườii nhnhằằmm duyduy trì trì

trậậtt ttưự ̣ cácácc quanquan hhêệ̣

“

“LLêễ̃” ” quanquan trọngtrọng thứthứ haihai,, sau

““nhânnhân” ” vì vì ““llêễ̃” ” làlà phươngphương titiệệnn

đêđể ̉ đạtđạt đếnđến đứcđức ““nhânnhân””

礼

““LLêễ̃”” đđượượcc chiachia thàthànhnh 5 5 loạloạii::

11) ) CáCátt llêễ̃

22) Hung ) Hung llêễ̃

33) ) TânTân llêễ̃

44) ) GiaGia llêễ̃

55) ) QuânQuân llêễ̃

Thư, , KinhKinh LLêễ̃, , KinhKinh NhạNhạcc

智

TÍTÍNN

đầầuu mmốốii củcủaa ssưự ̣ thàthànhnh côngcông, ,

rrườườngng ccộộtt củcủaa mọmọii quanquan hhêệ̣

III III TRỊ TRỊ N NƯỚ ƯỚC C

Nho

Nho giagia chuchủ ̉ trươngtrương::

NhânNhân trịtrị, , đđứứcc trịtrị, , llêễ trị̃ trị

MộtMột quốcquốc giagia cầncần::

+ LươngLương ththựựcc ddồồii dàdàoo;;

+ + BinhBinh hùhùngng, , ttướướngng mạmạnhnh;;

+ + DânDân tin tin ở ở ngườingười ccầầmm quyquyềềnn V.v.V.v

IV GIÁ GIÁO O DỤ DỤC C

Nho

Nho giagia chuchủ ̉ trươngtrương::

““HHữữuu giágiáoo vôvô loàloàii”.”

SáSáchch đêđể ̉ khaikhai sásángng là là ““NguNgũ ̃ kinhkinh”.”. NguyênNguyên ttắắcc giágiáoo dụdụcc::

+ + LàLàmm gươnggương

+ + GGợợii mmơở̉

+ DạDạyy theotheo đđốốii ttượượngng

+ HọHọcc điđi đôiđôi vvớớii hàhànhnh

+ V.v

Phầ ần n th thư ứ ́ ba ba

NHO

NHO GIÁ GIÁO O

VỚ ỚI VI I VIỆ ỆT NAM T NAM

dân tata, , chocho ddựựngng trtrườườngng dạdạyy titiếếngng HáHánn vavà ̀ dạdạyy ““llêễ̃”,

““nghĩnghĩaa” ” theotheo nnộộii dung dung củcủaa NhoNho giagia

Thờờii Tam Tam QuQuốốcc ((220 220 –– 264264)), ở ở TrungTrung QuQuốốcc chichiếếnntranh

tranh tritriềềnn miênmiên nênnên nhinhiềềuu danhdanh sysỹ ̃ chạchạyy sang sang

nướướcc tata đêđể ̉ lálánhnh nạnạnn Họ Họ ddựựngng nhanhà ̀ bàbànn chuychuyệệnnthi

thi, , thưthư, , llêễ̃, nghĩnghĩa,v.va,v.v

Dân

Dân tata ththấấyy nhinhiềềuu nnộộii dung dung thuthuộộcc đđạạoo lylý ́ làlàmm

ngườườii nênnên cũcũngng ttưự ̣ ddựựngng trtrườườngng, , mmờờii cácácc danhdanhsỹ ̃ dạdạyy nhnhữữngng tưtư ttưởưởngng trêntrên chocho con con emem mìmìnhnh

Tuy vvậậyy, , ttưừ ̀ đđờờii nhanhà ̀ HáHánn chocho đếđếnn nhanhà ̀ ĐườĐườngng

((923 923 –– 935935), ), NguNgũ ̃ ĐĐạạii ((907 907 –– 960960), ), NhoNho giágiáoo vvẫẫnnchưa

chưa pháphátt tritriểểnn ở ở nnướướcc tata

quân”, ”, ĐinhĐinh BBôộ ̣ LĩLĩnhnh dẹdẹpp tan tan loạloạnn, , llấấyy têntên nnướướcc

là ĐĐạạii CCôồ ̀ ViViệệtt

Tư ttưởưởngng NhoNho giagia chíchínhnhthứứcc trtrơở ̉ thàthànhnh nnộộii dung dung giá

giáoo dụdụcc ở ở nnướướcc tata khikhi

1070

1070 Lý Lý TháThánhnh TôngTông

chocho xâyxây VănVăn MiMiếếuu

1075

1075 Lý Lý NhânNhân TôngTông ttôổ ̉

chứứcc thithi NhoNho họhọcc

1076

1076 xâyxây QuQuốốcc TTưử ̉ GiáGiámm

Sau khikhi lênlên ngôingôi,, GiaLong đđịịnhnh đôđô ở ở HuHuêế́, llấấyy NhoNho giágiáoo làlàmm ququốốccgiá

giáoo; ; llậậpp VănVăn MiMiếếuu ở cá

cácc tỉtỉnhnh, , VănVăn Chỉ ở Chỉ ở cácáccphủ ̉ đêđể ̉ suysuy tôntôn KhôngKhông

Tưử̉, , tạtạoo điđiềềuu kikiệệnn chochoNho họhọcc pháphátt tritriểểnn

Năm 19191919, , PháPhápp bãbãii bobỏ ̉ NhoNho họhọcc ở ở TrungTrung KyKỳ̀

Nho họhọcc chíchínhnh ththứứcc bị bị xóxóaa khỏkhỏii ngôingôi ququốốcc giágiáoo./ /

Khá Kháii llượ ược c

không chuyên chuyên Tri Triế ếtt