Tiểu luận cao học, nhận thức về đảng chính trị, khái niệm, bản chất, vai trò, mô hình đảng chính trị trên thế giới

LỜI MỞ ĐẦU Đảng chính trị ra đời, tồn tại và phát triển đến nay đã hơn 300 năm, xuất hiện đầu tiên ở nước Anh năm 1678 .Đảng chính trị đóng góp rất lớn trong đời sống chính trị các nước Phương Tây. Mục tiêu, lý tưởng và phương thức hoạt động của đảng chính trị phản ảnh rõ lợi ích, bản chất của giai cấp mà nó đại diện. Khi đảng chính trị là đảng cầm quyền thì mới có cơ hội để tạo lập nên bộ máy nhà nước phục vụ các mục tiêu của mình. Việc nghiên cứu đảng chính trị ở các nước thế giới có ý nghĩa không chỉ về mặt lý luận mà về cả thực tiễn. Nghiên cứu cung cấp cho chúng ta những kinyh nghiệm về nguyên tắc lãnh đạo của các đảng chính trị Phương Tây trong vận động nhân dân và thu hút sự ủng mạnh mẽ của quần chúng trong việc phát triển kinh tế xã hội, xây dựng đời sống chính trị xã hội tiến tới xây dựng một nước ViệtNam văn minh hiện đại. Chính vì vậy tôi chọn đề tài “Nhận thức về Đảng chính trị, khái niệm, bản chất, vai trò, mô hình đảng chính trị trên thế giới” cho bài tập cuối môn của mình

TIỂU LUẬN MÔN: QUYỀN LỰC CHÍNH TRỊ

Đề tài:

NHẬN THỨC VỀ ĐẢNG CHÍNH TRỊ, KHÁI NIỆM, BẢN CHẤT, VAI TRÒ, MÔ HÌNH ĐẢNG CHÍNH TRỊ TRÊN THẾ GIỚI

LỜI MỞ ĐẦU

Đảng chính trị ra đời, tồn tại và phát triển đến nay đã hơn 300 năm, xuất hiện đầu tiên ở nước Anh năm 1678 Đảng chính trị đóng góp rất lớn trong đời sống chính trị các nước Phương Tây Mục tiêu, lý tưởng và phương thức hoạt động của đảng chính trị phản ảnh rõ lợi ích, bản chất của giai cấp

mà nó đại diện Khi đảng chính trị là đảng cầm quyền thì mới có cơ hội để tạo lập nên bộ máy nhà nước phục vụ các mục tiêu của mình

Việc nghiên cứu đảng chính trị ở các nước thế giới có ý nghĩa không chỉ về mặt lý luận mà về cả thực tiễn Nghiên cứu cung cấp cho chúng ta những kinyh nghiệm về nguyên tắc lãnh đạo của các đảng chính trị Phương Tây trong vận động nhân dân và thu hút sự ủng mạnh mẽ của quần chúng trong việc phát triển kinh tế xã hội, xây dựng đời sống chính trị- xã hội tiến tới xây dựng một nước ViệtNam văn minh hiện đại Chính vì vậy tôi chọn đề

tài “Nhận thức về Đảng chính trị, khái niệm, bản chất, vai trò, mô hình

đảng chính trị trên thế giới” cho bài tập cuối môn của mình.

NỘI DUNG

1 Đảng chính trị là gì?

Cho đến nay, chưa thể có một định nghĩa nào hoàn hảo về đảng chính trị mà được tất cả mọi người chấp nhận Những khác biệt về nhận thức, quan điểm, và mong muốn của mỗi người đối với đảng chính trị đã dẫn tới những định nghĩa khác nhau về đảng chính trị

Hiểu một cách đơn giản thì đảng chính trị là một dạng đặc biệt của tổ chức xã hội Nó không giống các hiệp hội, liên đoàn hay các nghiệp đoàn xã hội ở cách thức tổ chức và đặc biệt là các hoạt động mang đậm tính chính trị

Đảng chính trị không chỉ đơn thuần đấu tranh để tham gia vào việc thể hiện các quan điểm chính trị mà còn đấu tranh để giành quyền đại diện cho người dân trong quốc hội Thông thường, các đảng chính trị đều giành quyền lực thông qua việc bỏ phiếu của người dân Trách nhiệm của đảng chính trị đối với người dân thể hiện qua việc thực hiện các cam kết mà đảng chính trị

đã đưa ra trong chiến dịch tranh cử Ý chí của người bỏ phiếu có ý nghĩa rất quan trọng đối với một đảng chính trị

Cho đến nay, có rất nhiều định nghĩa khác nhau về đảng chính trị, một nhà khoa học chính trị nổi tiếng người Mỹ là Anthony Downs có đưa ra định nghĩa: “Một đảng chính trị là một đội ngũ, gồm nhiều người, tìm kiếm việc kiểm soát chính quyền một cách chính danh, thông qua việc thực hiện một cuộc bầu cử”

Một người khác là Neumann thì cho rằng đảng chính trị là: “Một tổ chức công khai của các nhà hoạt động chính trị trong xã hội có liên quan đến việc kiểm soát quyền lực của nhà nước, những người này cạnh tranh với nhau trong việc tìm kiếm sự ủng hộ từ một hay nhiều nhóm khác nhau Thông thường, đảng chính trị đóng vai trò trung gian để kết nối giữa các lực lượng trong xã hội với các hệ thống giá trị từ các định chế nhà nước và liên quan

đến đảng chính trị đó thông qua các hành động chính trị trong một cộng đồng chính trị rộng hơn”

Nói một cách đơn giản, đảng chính trị là các tổ chức thường trực của các công dân, bao gồm các đảng viên tham gia một cách tự do, có những chương trình hoạt động cụ thể nhằm tổ chức thực hiện quyền lực chính trị mà đảng đó nắm giữ, thông qua các hoạt động quản lý và giải quyết các vấn đề của nhà nước và xã hội Việc thực hiện việc tổ chức quyền lực của đảng chính trị đó bắt đầu với việc đảng giành được quyền lực thông qua những cuộc bầu cử dân chủ

Các đảng chính trị được phân loại bởi tính chất tranh đấu của nó Tính chất tranh đấu ở đây được hiểu là sự sẵn sàng thực hiện các hành động chính trị, phát động các phong trào đối kháng và khát vọng trong việc giành và giữ chính quyền Các cuộc tranh đua này giữa các đảng chính trị có tác dụng như một phương tiện để giành quyền lực chính trị, và toàn bộ tổ chức của một đảng sẽ đóng vai trò thực hiện kế hoạch này Chỉ các đảng thành công trong cuộc đua tranh này mới giành được chức năng đại diện để tham gia vào các tiến trình chính trị Đó chính là phần thưởng để khiến các đảng nỗ lực hành động, bởi vì khi một đảng chính trị thành công trong cuộc tranh đua sẽ được tham gia vào bộ máy nhà nước của quốc gia đó

Các đảng chính trị luôn là trung tâm cho các cuộc thảo luận và tranh luận về việc đổi mới nền chính trị cũng như thực hiện các thay đổi chính trị Các lợi ích cho chính thể sẽ được tìm thấy qua các quyết sách sáng suốt của đảng chính trị cầm quyền đó Những lợi ích như vậy, không chỉ tìm thấy trong đảng cầm quyền mà còn ở trong các các đảng chính trị đối lập Trong một thể chế dân chủ, đảng đối lập thường có chức năng như là một “cơ quan giám sát” đối với các chính sách của chính phủ hoặc cho các lựa chọn chính trị trong tương lai Các đảng chính trị đối lập thường là đối thủ đáng ngại cho đảng cầm quyền, nhưng chính vì vậy, sự tồn tại của các đảng đối lập là hết sức cần thiết trong một thể chế dân chủ

Đối lập với các nhóm lợi ích, một đảng chính trị luôn được mong chờ

sẽ thể hiện các hoạt động của đảng thông qua các hoạt động liên quan của chính phủ Các hoạt động này bao gồm cả các hoạt động đối nội và đối ngoại, các chính sách kinh tế và xã hội, các chính sách giáo dục hay chính sách liên quan thiết thực đến đời sống công dân Để đáp ứng các yêu cầu của xã hội, mỗi một đảng sẽ có những chương trình hoạt động riêng, và đảng đó sẽ phải

tổ chức thực hiện các chương trình hoạt động đó

2 Bản chất đảng chính trị

+ Là một tổ chức chính trị;

+ Cùng thừa nhận một hệ tư tưởng hoặc quan điểm chính trị nhất định; + Được tổ chức theo những nguyên tắc nhất định;

+ Có chức năng chính trị, tức là hướng tới mục tiêu giành, giữ, sử dụng quyền lực nhà nước;

+ Lãnh đạo quần chúng, được sự ủng hộ của quần chúng và cử tri

3 Vai trò đảng chính trị

Trong xã hội hiện đại, ở mỗi quốc gia có Đảng cầm quyền và Đảng không cầm quyền trong hệ thống quyền lực chính trị Vì vậy, vai trò của Đảng chính trị trước hết phụ thuộc vào bản chất giai cấp và vị trí của Đảng trong đời sống chính trị của các quốc gia Về cơ bản, vai trò của đảng chính trị là vai trò lãnh đạo chính trị

Mục tiêu, hướng tác động quyền lực của Đảng chính trị : Có nhiều hướng, nhưng chủ yếu và cơ bản là vào nhà nước, quyền lực Nhà nước và các thiết chế xã hội để thông qua đó hiện thực hoá các mục đích, mục tiêu của Đảng

- Biểu hiện quyền lực của Đảng chính trị: Qua cương lĩnh, nghị quyết; qua tổ chức Đảng, qua các thiết chế xã hội mà Đảng nắm ( nhà nước, đoàn thể quần chúng)

- Phương thức thực hiện quyền lực của Đảng chính trị: Tuyên truyền, giáo dục, thuyết phục, tự phê bình và phê bình trong Đảng

4 Các mô hình luật về đảng chính trị trên thế giới

Theo nghiên cứu của Keneth Janda trong công trình có tựa đề “Đảng chính trị trong khung cảnh lý thuyết và thực tiễn” đã khái quát có 5 loại mô hình cho luật về đảng chính trị trên thế giới như sau: Mô hình cấm đoán; mô hình chấp thuận; mô hình phát triển; mô hình bảo vệ; và mô hình quy định

4.1 Mô hình cấm đoán

Hiện nay trên thế giới, mô hình cấm đoán đang tồn tại ở một số quốc gia, cho dù các từ ngữ “bất hợp pháp” hoặc “ngoài vòng pháp luật” không hề xuất hiện trong hệ thống luật pháp về đảng của các quốc gia này Nếu các nhà nước muốn “đặt một đảng chính trị nào đó ra ngoài vòng pháp luật”, các nhà nước này có xu hướng từ chối hoặc không thừa nhận địa vị pháp lý của đảng

đó Một cách thường gặp là các quốc gia không quy định về đảng chính trị trong Hiến pháp của họ Tuy nhiên, nếu chỉ không nhắc tới đảng chính trị trong hiến pháp chưa đủ để nhận xét đó là mô hình theo dạng này

Theo một thống kê của tổ chức Freedom House năm 2004 thì Hiến pháp của các quốc gia bao gồm: Grenada, Ireland, Jamaica, Japan và Hoa Kỳ tuy không có các quy định về đảng chính trị trong Hiến pháp nhưng được xếp vào loại các hệ thống pháp luật tự do đối với các đảng chính trị

Còn đối với Hiến pháp của các quốc gia Oman, Qatar, Saudi Arabia, Các tiểu vương quốc Ả rập thống nhất cũng không có các quy định về đảng chính trị nhưng lại được tổ chức này xếp vào loại “không tự do cho các đảng chính trị” Thậm chí dù có quy định về đảng chính trị trong Hiến pháp, điều

đó cũng không đủ để khẳng định là có tự do cho các đảng chính trị khác hoạt động Như trong điều 28 Hiến pháp của Turmenikistan quy định: “ Mọi công dân đều có quyền thành lập đảng chính trị và các tổ chức công cộng khác trong khuôn khổ quy định của Hiến pháp và pháp luật ” Tuy nhiên, Freedom House lại xếp mức độ tự do hoạt động của các đảng chính trị tại quốc gia này

ở dưới các nước Trung đông như Qatar, Tunisia và Ả rập Saudi

Một số Hiến pháp của các nền dân chủ cho dù không nhắc gì tới việc tự

do hoạt động cho các đảng chính trị, nhưng như vậy không có nghĩa là không thực hiện sự tự do ấy trong thực tế

Ta có thể so sánh giữa Tu chính án thứ nhất của Hiến pháp Hoa kỳ và điều 39 của Hiến pháp Ả rập Saudi Tu chính án thứ nhất trong Hiến pháp Hoa Kỳ nêu: “Nghị viện không làm luật để tôn xưng sự khai lập một tôn giáo, hoặc ngăn cấm sự tự do hành đạo, hoặc hạn chế tự do ngôn luận, hoặc tự do báo chí, hoặc quyền của người dân được hội họp trong hòa bình và quyền yêu sách chính phủ về việc sửa sai những bất công” Còn điều 39 Hiến pháp Ả rập Saudi nêu: “ Thông tin, công bố và tất cả các phương tiện thông tin đại chúng khác phải sử dụng những ngôn từ chuẩn mực và trong quy định của pháp luật,

và phải góp phần giáo dục mọi người và thúc đẩy sự thống nhất Tất cả những hành vi nào giúp đỡ, khuyến khích cho việc nổi loạn, chia cách hoặc gây tổn hại đến an ninh quốc gia cũng như các mối quan hệ công cộng hay là xúc phạm đến các quyền và nhân phẩm của người khác sẽ bị nghiêm trị Các đạo luật của nhà nước sẽ quy định cụ thể về vấn đề này”

Trong cả hai văn bản này, ta thấy, đều không nhắc tới các đảng chính trị, tuy nhiên, các đảng chính trị sẽ được bảo vệ quyền tự do ngôn luận, tự do hội họp, và tự do cạnh tranh theo quy định tại Tu chính án thứ nhất của Hiến pháp Hoa Kỳ Còn tại điều 39 Hiến pháp Ả rập Saudi thì không chấp nhận các hành vi khuyến khích việc gây mất đoàn kết và ảnh hưởng đến việc thống nhất trong đất nước Mà rất có thể, đảng cầm quyền sẽ sử dụng bộ máy nhà nước để ngăn cản và cáo buộc các chỉ trích từ các đảng chính trị đối lập là vi phạm quy định này

Thêm nữa, một số quốc gia đặt ngoài vòng pháp luật với một số loại hình đảng chính trị, ví dụ như luật pháp về đảng chính trị của 6 quốc gia, bao gồm Angeri, Ba Lan, Bờ Biển Ngà, Hà Lan, Senegal và Ý cấm một số loại hình đảng chính trị tồn tại và hoạt động Đó là các đảng chính trị liên quan đến các hành vi làm lệch lạc xã hội, bị nước ngoài thao túng và sử dụng bạo

lực Điều 12 Hiến pháp Ý quy định: “cấm tái lập các đảng phát xít, cho dù dưới bất kỳ hình thức nào” Luật về đảng theo mô hình này thường chỉ hạn chế một số loại hình đảng chính trị nào đó cũng như một số hoạt động nào đó của đảng chính trị chứ không hạn chế tất cả các đảng hoặc tất cả các hoạt động của các đảng chính trị

4.2 Mô hình chấp thuận

Là mô hình luật về đảng chính trị mà cho phép các đảng chính trị tồn tại và hoạt động mà không cần có các quy định cụ thể về tư cách thành viên của các đảng đó, cũng như đảng chính trị đó được tổ chức như thế nào, việc lựa chọn các ứng viên trong đảng được thực hiện ra sao, các vấn đề tài chính của đảng được thực thi như thế nào

Mô hình này còn được gọi là mô hình lassez faire tức là để mặc cho tự hoạt động Tuy nhiên, tự hoạt động phải được hiểu là trong khuôn khổ nhất định của pháp luật Một ví dụ cụ thể của mô hình này là Hiến pháp của Andorra – một quốc gia nhỏ ở Tây Nam châu Âu Trong điều 26 của Hiến pháp Andorra quy định: “Tất cả các công dân Andorra đều có quyền tự do thành lập các đảng phái chính trị Các tính năng và việc tổ chức các đảng phái chính trị này phải tuân thủ nguyên tắc dân chủ Các hoạt động của các đảng phái chính trị này phải tuân thủ luật pháp Các hành vi ngăn cản hoạt động của các đảng phái chính trị sẽ phải chịu trách nhiệm trước tòa án”

Nhiều quốc gia theo mô hình luật về đảng chính trị kiểu này đã thiết lập các quy định để ngăn ngừa các nhóm hoạt động vũ trang, ví dụ như trong Hiến pháp của Estonia, mặc dù chỉ có duy nhất một điều khoản quy định liên quan đến đảng chính trị, ở điều 48, quy định về “quyền tham gia” , nhưng lại

có các quy định kèm theo để nhằm hạn chế một số vấn đề mà họ cho là cần thiết:

“Tất cả người dân Estonia đều có quyền thành lập các tổ chức và các liên minh (chính trị) phi lợi nhuận Và chỉ các công dân Estonia mới có thể trở thành thành viên của các tổ chức này Việc thành lập các tổ chức hoặc các

liên minh có sở hữu vũ khí hoặc được trang bị quân sự hoặc tiến hành các hoạt động quân sự cần phải đáp ứng những quy định đặc biệt, việc đồng ý các yêu cầu đặc biệt này phải tuân thủ các quy định của pháp luật

Các tổ chức, liên minh hoặc các đảng phái chính trị giúp đỡ hoặc có hành động trực tiếp liên quan đến bạo lực nhằm thay đổi hệ thống thể chế của Estonia hoặc vi phạm tới luật hình sự Estonia sẽ bị nghiêm trị Việc giải tán hoặc ngăn chặn hoạt động của một tổ chức, liên minh hoặc một đảng phái chính trị nào đó, và các hành vi hình sự hóa, trong trường hợp vi phạm pháp luật sẽ được giải quyết thông qua các phán quyết của tòa án”

Thậm chí, các quốc gia xây dựng luật theo mô hình này có thể ban hành nhiều quy định chi tiết về đảng chính trị ngay trong hiến pháp của họ,

mà Andorra, Estonia và Úc là những ví dụ cụ thể

4.3 Mô hình phát triển

Mô hình này có sự khuyến khích đối với các hoạt động của các đảng chính trị

Các nhà nước sử dụng mô hình này nhiều khi ban hành các quy định của luật pháp không những khuyến khích các hoạt động của các đảng chính trị

mà còn khuyến khích cả các sáng kiến của họ Một số học giả cho rằng, ở mô hình này, các quốc gia khuyến khích hoạt động của các đảng chính trị thông qua các quy định trong bầu cử và ứng cử các đại diện của các đảng phái trong nghị viện Tiêu biểu cho ý kiến này là quan điểm của Richard Katz và Peter Mair

Tuy nhiên, một số nhà nghiên cứu khác lại cho rằng các quy định này không có ý nghĩa bao nhiêu trong việc khuyến khích các hoạt động của các đảng phái chính trị khác nhau trong một thể chế đa đảng, bởi vì tự thân các đảng phái chính trị đó, sau khi họ đã chiếm một số lượng ghế nhất định trong nghị viện, họ sẽ phải tìm cách đảm bảo các vị trí của họ

Ví dụ trong hiến pháp của Na Uy và Hoa Kỳ: Hiến pháp Na Uy được thông qua năm 1814, chỉ 25 năm sau khi Hiến pháp Hoa Kỳ ra đời Cho đến

nay, cả hai bản Hiến pháp này đều đã được tu chính Trong cả hai bản Hiến pháp này, đều không nhắc tới các đảng chính trị, tuy nhiên, trong bản tu chính của Hiến pháp Na Uy năm 1995, đã quy định chi tiết về hoạt động bầu cử ứng viên đại diện, trong đó, quy định chi tiết về số lượng ứng viên cụ thể trong mỗi đảng chính trị tham gia ứng cử vào nghị viện Chính sự quy định chi tiết này đã giúp cho hoạt động của các đảng chính trị tham gia hoạt động tranh cử rất nhiều, đặc biệt là trong bối cảnh cạnh tranh hoạt động của nhiều đảng chính trị khác nhau Trong mô hình này là phía lập pháp đã có những quy định cụ thể, công khai, được áp dụng thực tế tạo thành một khung khổ pháp lý minh bạch, công bằng cho tất cả các đảng chính trị trong cuộc tranh đua giành quyền lực chính trị

4.4 Mô hình bảo vệ

Mô hình này thường là của những nước chỉ có một đảng duy nhất trong

hệ thống chính trị, theo đó, các quốc gia này luôn tuyên bố chỉ có một đảng duy nhất đang cầm quyền là hợp pháp, ví dụ như trường hợp đảng Ba’th của Syria Một biểu hiện dễ thấy của mô hình này là đảng sẽ kiểm soát toàn bộ các ứng viên tranh cử cũng như quá trình bầu cử

4.5 Mô hình quy định

Trong mô hình này, các quốc gia duy trì một hệ thống chính trị đa đảng, nhưng họ sẽ kiểm soát rất chặt tổ chức và hoạt động của các đảng chính trị bằng cách sẽ ban hành các quy định cụ thể cho việc hoạt động của các đảng phái chính trị, các quy định này bao gồm những gì các đảng chính trị được làm, những gì không được làm, nhằm kiểm soát việc tổ chức và hoạt động của các đảng chính trị

Một khảo sát cho thấy có 42 quốc gia trên thế giới đang sử dụng luật về đảng theo mô hình này Trong 42 quốc gia đó, có 3 quốc gia của Tây Âu là Đức, Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha

Tuy nhiên, hệ thống luật về đảng của Đức và Tây ban nha yêu cầu tổ chức và hoạt động của các đảng chính trị phải tuân thủ nguyên tắc “dân