CHÍNH SÁCH CỦA ĐẢNG ĐỐI VỚI CÁC TÔN GIÁO Ở NAM BỘ TRONG THỜI KÌ 1945 – 1954

Nghiên cứu đề tài còn nhằm khái quát được sự phát triển trong tư duy và nhãn quan của những người lãnh đạo cách mạng của Đảng nói chung và Nam Bộ nói riêng trong vấn đề lãnh đạo và chỉ đ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THI ̣ QUỲNH MAI

CHÍNH SÁCH CỦA ĐẢNG ĐỐI VỚI CÁC TÔN GIÁO Ở NAM

BỘ TRONG THỜI KÌ 1945 – 1954

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chuyên ngành: Lịch sử Đảng cộng sản Việt Nam

Hà Nội-2011

1

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 SƠ LƯỢC VỀ TÌNH HÌNH TÔN GIÁO Ở NAM BỘ 8

1.1 Một vài nét về đặc trưng tôn giáo ở Nam Bộ 8

1.2 Khái quát tình hình một số tôn giáo lớn ở Nam Bộ trong kháng chiến chống Pháp 14

1.2.1 Phật giáo 14

1.2.2 Công giáo 15

1.2.3 Đạo Cao Đài 17

1.2.4 Phật giáo Hòa Hảo 21

1.2.5 Tin lành 23

Chương 2 SỰ HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN QUAN ĐIỂM VÀ CHÍNH SÁCH CỦA ĐẢNG ĐỐI VỚI VẤN ĐỀ TÔN GIÁO Ở NAM BỘ TRONG GIAI ĐOẠN 1945 – 1954 26

2.1 Quan điểm chung của Đảng về vấn đề tôn giáo trong kháng chiến chống Pháp 26

2.2 Quan điềm và chính sách của Đảng với vấn đề tôn giáo ở Nam Bộ giai đoạn 1945- 1954 33

2.2.1 Giai đoạn trước cách mạng tháng Tám 33

2.2.2 Quan điểm và chính sách của Đảng đối với từng tôn giáo ở Nam Bộ trong kháng chiến chống Pháp và hiệu quả của nó 37

2.2.2.1 Chính sách của Đảng với Phật giáo Hòa Hảo 39

2.2.2.2 Chính sách của Đảng với đạo Cao Đài 47

2.2.2.3 Chính sách của Đảng đối với vấn đề Công giáo 55

2.2.2.4 Chính sách của Đảng với đạo Tin lành và các tôn giáo khác 65 Chương 3 NHẬN XÉT CHUNG VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM 69

3.1 Một vài nhận xét về chính sách của Đảng đối với các tôn giáo ở Nam Bộ giai đoạn 1945 – 1954 69

3.2 Bài học kinh nghiệm cho công cuộc xây dựng đất nước hiện nay 77

KẾT LUẬN 89

TÀI LIỆU THAM KHẢO 91

MỞ ĐẦU

1 Lí do lựa chọn đề tài

Vấn đề tôn giáo nói chung là một nội dung căn bản trong lịch sử dân tộc và quá trình lãnh đạo cách mạng của Đảng Tuy nhiên, cho đến nay vấn đề này vẫn thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà khoa học thuộc các chuyên ngành Lịch sử, tôn giáo, dân tộc…bởi xung quanh nó còn nhiều vấn đề chưa được giải quyết triệt để

Mảnh đất Nam Bộ là nơi hội tụ của nhiều loại hình tôn giáo, tín ngưỡng vào loại đa dạng bậc nhất trên cả nước Trong những năm kháng chiến chống Pháp và Mĩ, vấn đề tôn giáo ở nơi đây càng trở nên sôi động Chỉ tính riêng trong những năm kháng chống Pháp, Nam Bộ

đã chứng kiến sự hoạt động của các loại hình tôn giáo xung quanh vấn

đề xung đột Việt Nam và Pháp hay vấn đề tự do, tín ngưỡng Vì thế, nghiên cứu đề tài càng trở nên cấp thiết

Sự phức tạp của vấn đề tôn giáo trong những năm kháng chiến chống Pháp ở Nam Bộ còn ở chỗ tôn giáo luôn là đối tượng tranh giành, xung đột của cả ta và địch Nói cách khác, bằng nhiều biện pháp khác nhau mà cả chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và chính quyền thực dân đều cố gắng giành và tranh thủ sự ủng hộ của một lực lượng quần chúng đông đảo này

Nghiên cứu đề tài còn nhằm khái quát được sự phát triển trong tư duy và nhãn quan của những người lãnh đạo cách mạng của Đảng nói chung và Nam Bộ nói riêng trong vấn đề lãnh đạo và chỉ đạo thực hiện công tác tôn giáo Bên cạnh đó là sự khái quát những quan điểm của các nhà cách mạng trước đó để soi rọi vào thực tiễn những năm chống Pháp

và đưa ra bài học cho những năm kháng chiến chống Mĩ cũng như thời

kì xây dựng đất nước

mô ̣t giai đoa ̣n cu ̣ thể Ngoài ra, trong mô ̣t số nguồn tư liê ̣u mà bản thân thu thâ ̣p được có giá tri ̣ với đề tài còn có các văn kiê ̣n Đảng qua các thời

kì, Lịch sử xứ ủy Nam Bộ hay các công trình chuyên khảo của các học giả như GS TS Đỗ Quang Hưng , Nguyễn An Ninh , Nguyễn Văn Nguyễn…hoă ̣c các tư liê ̣u của các vi ̣ lãnh đa ̣o cách ma ̣ng ở Nam Bô ̣ như Lê Duẩn, Trần Văn Giàu… Những nguồn tư liệu ấy đã giúp tác giả

có định hướng rõ ràng hơn khi nhận định những nội dung trong chính sách tôn giáo của Đảng ở Nam Bộ nói chung và với từng tôn giáo nói riêng, từ đó có thể hoàn thành tốt đề tài nghiên cứu

3.Mục tiêu nghiên cứu: Ngoài mục tiêu chỉ ra được sự chỉ đạo của Đảng với các tôn giáo còn nhằm khẳng định tính đúng đắn trong chủ trương đoàn kết dân tộc của Đảng và làm tư liệu cho những ai quan tâm

4 Đối tượng nghiên cứu: Chính sách, đường lối chung của Đảng

về vấn đề tôn giáo trên cả nước mà tập trung nhất là ở Nam Bộ.Làm rõ được sự chỉ đạo của Đảng đối với từng tôn giáo cụ thể ở Nam Bộ qua các giai đoạn trong những năm tiến hành kháng chiến chống Pháp Hiệu quả trong thực tiễn của các chính sách này trong việc giải quyết vấn đề tôn giáo ở Nam Bộ giai đoạn 1945 - 1954

5 Phạm vi nghiên cứu của đề tài trong đó nhấn mạnh trọng tâm

là vấn đề chỉ đạo của Đảng đối với các tôn giáo ở Nam Bộ trong kháng chiến chống Pháp nhưng có mối liên hệ về không gian với miền Bắc và

cả nước cũng như mối liên hệ về thời gian trong giai đoạn từ đầu thế kỉ

XX đến những năm cách mạng tháng Tám

6 Phương pháp nghiên cứu: Phương pháp nghiên cứu lịch sử như: Thu thâ ̣p tư liê ̣u li ̣ch sử từ kho lưu trữ , các tư liệu của các nhà nghiên cứu li ̣ch sử , tôn giáo ho ̣c, Triết ho ̣c Từ đó phân tích , tổng hợp, đánh giá, so sánh đối chiếu…Phương pháp nghiên cứu liên ngành, khai thác các tài liệu lưu trữ để tập trung làm rõ vấn đề Xử lí các thông tin thu thập được để hoàn thành đề tài

7 Nguồn tư liệu: Các công trình chuyên khảo của các nhà nghiên cứu lịch sử, tôn giáo, các Văn kiện Đảng, Lịch sử xứ ủy Nam Bộ…Đây chính là những nguồn tư liệu quý báu để bản thân có thể khai thác trong quá trình hoàn chỉnh đề tài nghiên cứu

8 Bố cục luận văn: Chỉ ra được nội dung của từng chương để có cách nhìn nhận khái quát nhất tư tưởng xuyên suốt của công trình nghiên cứu

Chương 1:

SƠ LƢỢC VỀ TÌNH HÌNH TÔN GIÁO Ở NAM BỘ

1.1 Một vài nét về đặc trƣng tôn giáo ở Nam Bộ

Sơ lược một vài nét về vị trí địa lí và các tỉnh thuộc khu vực Nam

Bộ Trong đó nhấn mạnh đây là vùng đất có truyền thống văn hóa và lịch sử khác với những vùng đất khác trên cả nước Nhấn mạnh những đặc trưng riêng về vấn đề tôn giáo – tín ngưỡng ở Nam Bộ với những nét căn bản sau:

Nam Bộ là vùng đất có sự đa dạng về tôn giáo vào bậc nhất trên

cả nước xét trên cả bình diện về các loại hình tôn giáo du nhập (Nho, Phật, Đạo Thiên chúa, Hồi giáo, Tin lành) cũng như tôn giáo bản địa như Bửu Sơn kì hương, Tứ ân hiếu nghĩa…

Nam Bộ cũng như Việt Nam đều không có một tôn giáo chủ lưu nhưng phần lớn số lượng tín đồ đều tập trung ở những tôn giáo lớn như Công giáo, Tin lành, Cao Đài, Hòa Hảo Đây thực sự là bộ phận không thể thiếu trong đời sống tín ngưỡng của cư dân nơi đây Nam Bộ là mảnh đất màu mỡ cho sự hình thành những tôn giáo bản địa như Bửu Sơn kì hương Tứ ân hiếu nghĩa hay các tôn giáo lạ khác như Đạo Dừa

mà điển hình là Cao Đài và Hòa Hảo

Tôn giáo Nam Bộ mang đặc trưng và cốt cách của người nông dân Nông dân là người sáng lập ra các tôn giáo đồng thời đây cũng là thành phần tín đồ chủ yếu của các tôn giáo ở mảnh đất này

Các tôn giáo ở Nam Bộ ra đời và hoạt động trong bối cảnh tăm tối của xã hội thuộc địa, do đó nó thực sự trở thành món ăn tinh thần không thể thiếu của người dân Nam Bộ Tuy nhiên sự đa dạng đó cũng đưa đến những diễn biến sôi động thậm chí là có phần phức tạp đối với

vấn đề đoàn kết dân tộc cũng như tập hợp lực lượng này trong suốt những năm kháng chiến chống thực dân

1.2 Khái quát tình hình một số tôn giáo lớn ở Nam Bộ trong kháng chiến chống Pháp

1.2.1 Phật giáo

Đây là một tôn giáo ngoại nhập vào Việt Nam nói chung và Nam

Bộ nói riêng từ rất sớm Nội dung cơ bản của Phật giáo là đức tin từ bi

hỉ sả và lòng yêu thương con người

Tính riêng ở Nam Bộ thì đây là nơi khởi đầu của phong trào Chấn hưng Phật giáo rầm rộ trong những năm 20 của thế kỉ XX Phong trào này thực sự đem lại một luồng sinh khí mới cho Phật giáo nói chung và Phật giáo Nam Bộ nói riêng

Phật giáo tuy không phải là trọng tâm của Nam Bộ trong những năm kháng chiến chống Pháp nhưng ít nhiều trong giai đoạn này nó cũng đồng hành cùng dân tộc trong cuộc kháng chiến chống thực dân

Và trong một chừng mực nào đó, nó có bị thực dân lợi dụng nhưng nhìn chung Phật giáo cũng đóng góp một tiếng nói không nhỏ cho công cuộc kháng chiến đưa đến thành công của sự nghiệp trường kì 9 năm chống Pháp hào hùng

1.2.2 Công giáo

Trên cơ sở khái quát sự hình thành của đạo Thiên chúa trên thế giới, luận văn đã nêu qua về quá trình du nhập của tôn giáo này vào Việt Nam và nhấn mạnh đây cũng là một tôn giáo có mặt ở Việt Nam một thời gian khá dài Tuy nhiên khác với Phật giáo lịch sử của Công giáo ở Việt Nam lại khá phức tạp bởi nó gắn liền với cuộc xâm lăng của người Pháp và sự bại trận của Nguyễn triều thế kỉ XIX

Vấn đề Công giáo và Cộng sản trong những năm sau cách mạng tháng Tám càng trở nên sôi động bới những tác động của xu hướng trên thế giới trong bối cảnh cuộc đụng đầu giữa hai phe đang diễn ra gay gắt Điều đó tác động rất lớn đến Việt Nam Vấn đề Công giáo ở Nam Bộ trong những năm chống Pháp cũng nằm trong guồng quay đó nhưng bên cạnh những xu hướng thân Pháp thì vẫn có một bộ phận Công giáo cứu quốc đồng hành cùng dân tộc

1.2.3 Đạo Cao Đài

Đạo Cao Đài – một tôn giáo bản địa đặc trưng của cư dân Nam

Bộ Là sản phẩm của chế độ thuộc địa cũng như sự học hỏi của các loại hình tôn giáo ngoại nhập Cao Đài thực sự là một minh chứng cho sự sáng tạo của nông dân Nam Bộ một bộ phận không thể thiếu được trong đời sống tín ngưỡng của cư dân miền Nam

Cao Đài ngay từ khi ra đời đã gắn liền với sinh hoạt của nông dân Nam Bộ nhưng nó cũng sớm bị chính quyền thực dân mua chuộc Bên cạnh đó, trong một bộ phận tín đồ Cao Đài cũng có nhiều người lầm đường theo Nhật theo Pháp hoặc một số trung lập lúc theo Nhật lúc theo Pháp, khi lại hợp tác với nhân dân để chống đế quốc Trong

đó vẫn có một bộ phận không nhỏ tín đồ Cao Đài trung thành với cuộc kháng chiến

Trong những năm chống Pháp, cùng với Hòa Hảo, vấn đề Cao Đài cũng là một trọng tâm trong chính sách tôn giáo vận của Đảng Sự thành công của cuộc kháng chiến cũng chứng minh cho sức mạnh đoàn kết toàn dân nói chung cũng như vấn đề tập hơp lôi kéo đồng bào Cao Đài quay đầu về với cách mạng Cho đến nay Cao Đài ngày càng phát triển cả về số lượng cũng như quy mô

1.2.4 Phật giáo Hòa Hảo

Với Phật giáo Hòa Hảo – một tôn giáo bản địa của Nam Bộ thì ngoài việc khái quát sự hình thành của tôn giáo này thì luận văn còn nêu qua về cuộc đời và sự nghiệp hành đạo cũng như chính trị của Đức giáo chủ Huỳnh Phú Sổ - ông tổ của Hòa Hảo

Trong kháng chiến chống Pháp Hòa Hảo cùng với đạo Cao Đài thực sự là hai trọng tâm căn bản trong công tác tôn giáo Có một bộ phận quần chúng theo Phật giáo Hòa Hảo đã bị chính quyền thực dân lợi dụng làm tay sai hoặc thực hiện những mưu đồ chính trị làm cho công tác Hòa Hảo vận của Đảng ta gặp nhiều khó khăn Tuy nhiên thành công của cuộc kháng chiến 9 năm chống Pháp đã minh chứng cho sức mạnh đoàn kết của toàn dân tộc cũng như sự biểu dương đối với một bộ phận quần chúng Hòa Hảo đã không bị thực dân mua chuộc quyết tâm đồng hành cùng dân tộc đứng lên kháng chiến Đó là một thực tế và là một thành công đáng ghi nhận trong công tác Hòa Hảo vận của Đảng ta

1.2.5 Tin lành

Đây là tôn giáo du nhập vào Việt Nam nói chung và Nam Bộ nói riêng chưa lâu (1911) nhưng đã sớm nhập cuộc vào đời sống tín ngưỡng của cư dân Nam Bộ Lịch sử hình thành của Tin lành giáo gắn liền với những biến động của châu Âu thời trung cổ và phong trào văn hóa phục hưng hay phong trào cải cách ở Đức thế kỉ XVI Tin lành ở Nam Bộ những năm chống Pháp nhìn chung chưa có hoạt động gì nhiều và về

cơ bản là khá thuận Vấn đề Tin lành chỉ thực sự nổi lên trong những năm chống Mĩ và giai đoạn gần đây tuy nhiên đây cũng là một nội dung trong công tác chỉ đạo vấn đề tôn giáo của Đảng và nó cũng có những thành công nhất định trong suốt những năm 1945 – 1954

Chương 2:

SỰ HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN QUAN ĐIỂM VÀ CHÍNH SÁCH CỦA ĐẢNG VỚI VẤN ĐỀ TÔN GIÁO

Ở NAM BỘ TRONG GIAI ĐOẠN 1945 – 1954

2.1 Quan điểm chung của Đảng về vấn đề tôn giáo trong kháng chiến chống Pháp

Nhấn mạnh tôn giáo là vấn đề quan trọng trong chính sách đoàn kết toàn dân của Đảng đồng thời với riêng Nam Bộ do những đặc thù nhất định lại càng trở nên phức tạp và là điểm nóng trong suốt những năm diễn ra cuộc đụng đầu giữa Việt Nam và Pháp

Sự khác nhau về quan điểm duy vật và duy tâm cũng như những người theo chủ nghĩa Mác và theo tôn giáo đã dẫn đến hàng loạt những quan điểm khác nhau thậm chí là trái chiều trong nội bộ những người lãnh đạo Đảng về công tác tôn giáo Đồng thời do tôn giáo có những mối liên hệ quốc tế nên dễ bị lợi dụng nên đây luôn được coi là trọng tâm trong công tác chỉ đạo cách mạng của Đảng ta

Điểm nhất quán đầu tiên trong chính sách chỉ đạo vấn đề tôn giáo của Đảng là phải giải quyết vấn đề này trong và dưới vấn đề dân tộc Đây là một tư tưởng đã được nêu ra khá sớm thậm chí là ngay trong những năm mới thành lập Đảng Trong những năm cuối thế kỉ XIX tôn giáo là một trong những nguyên nhân đưa đến thảm trạng mất nước nên một số đồng chí trong nội bộ Đảng đã dành nhiều sự quan tâm đến vấn

đề này Từ đó họ tìm thấy sự tương đồng giữa đức tin và niềm tin tôn giáo với những lợi ích thiết thân và mục tiêu giải phóng cao cả của cuộc

cách mạng Tôn giáo và dân tộc do đó không thể tách rời thậm chí là phải đồng hành trong sự nghiệp cách mạng nhằm thực hiện cho được mục tiêu chung là giải phóng nhân dân khỏi đọa đày đau khổ

Vấn đề tôn giáo những năm sau cách mạng tháng Tám càng trở nên gay gắt bởi những tác động to lớn từ bên ngoài dội vào Nhìn chung

là những xu hướng đó đã gây ra nhiều bất lợi cho công tác tôn giáo vận của Đảng Nam Bộ lại là điểm nóng khi có sự nổi lên của vấn đề Cao Đài và Hòa Hảo

Chính sách tôn giáo của Đảng trong những năm lãnh đạo cách mạng được xây dựng trên cơ sở quan điểm của chủ nghĩa Mác Lê-nin

và tư tưởng Hồ Chí Minh trên cơ sở thấu suốt đặc trưng của tôn giáo ở Việt Nam Nhìn chung, các tư tưởng đó đều gặp nhau của quan điểm tuyệt đối tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng và không tín ngưỡng của nhân dân, quan điểm tôn giáo hòa hợp cùng đoàn kết đứng lên kháng chiến Đó là vấn đề chiến lược nhưng đối với từng tôn giáo cụ thể trong từng giai đoạn cụ thể và tùy tình hình nhất định thì phải có những sách lược riêng nhằm thực hiện cho kì được mục tiêu chung là độc lập dân tộc

Khái quát những sự kiện cụ thể chứng minh cho luận điểm tuyệt đối tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng và không tín ngưỡng của Đảng và Nhà nước trong những văn bản cụ thể nhất là qua trường hợp Hồ Chí Minh – một hiện thân của sự đoàn kết tôn giáo và tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng luôn chăm lo đến đời sống của đồng bào có đạo động viên

họ bằng những hành động thiết thực nhất

Đảng và chủ tịch Hồ Chí Minh luôn tìm những giá trị tương đồng giữa các ý thức hệ và tôn giáo và xem đó là phương tiện để

người mác xít và đồng bào theo đạo có thể đối thoại Từ đó khuyến khích họ đi theo tiếng gọi của cách mạng để cùng nhau thực hiện mục tiêu chung là giải phóng con người cả trên phương diện vật chất và đời sống tinh thần

Khẳng định lợi ích tôn giáo luôn song hành với mục tiêu của chủ nghĩa xã hội và nước có độc lập thì mới có tự do tôn giáo một cách thực

sự 2.2 Quan điềm và chính sách của Đảng với vấn đề tôn giáo ở Nam

Bộ giai đoạn 1945- 1954

2.2.1 Giai đoạn trước cách mạng tháng Tám

Do vấn đề tôn giáo có tính lịch sử và lâu dài nên việc giải quyết

nó sao cho hợp lí và không gây những tổn thất với sự nghiệp cách mạng nên đã thu hút sự quan tâm của các đồng chí lãnh đạo Đảng từ rất sớm Điển hình đầu tiên của việc đưa quan điểm Mác xít vào giải quyết vấn

đề tôn giáo là Nguyễn An Ninh Nghiên cứu của ông đã có ý nghĩa trong việc mở ra những xu hướng nghiên cứu mới khắc phục những sai lầm tả khuynh trong nội bộ những người lãnh đạo Đảng lúc bấy giờ Từ

đó, Đảng đã có những nghị quyết quan trọng góp phần giải quyết vấn đề tôn giáo một cách đúng đắn và thiết thực hơn trong đó có vấn đề Cao Đài Hòa Hảo và các loại hình tôn giáo khác ở Nam Bộ Chính điều ấy

đã góp phần không nhỏ vào thành công của cách mạng tháng Tám và

mở ra xu hướng phát triển mới cho việc giải quyết vấn đề này ở Nam

Bộ nói riêng trong suốt những năm kháng chiến chống Pháp

Nam Bộ là mảnh đất đầu tiên chứng kiến sự trở lại của Pháp sau khi Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc Chính vì thế mà ngay từ những ngày đầu Nam Bộ kháng chiến Đảng đã dành sự quan tâm đặc biệt đối với mảnh đất này bằng những hành động thiết thực như cắt cử những vị

lãnh đạo cốt cán vào Nam thay Đảng lãnh đạo cách mạng, đảm đương

sự nghiệp lãnh đạo kháng chiến trong đó có việc chỉ đạo công tác tôn giáo vận với từng tôn giáo cụ thể

2.2.2 Quan điểm và chính sách của Đảng đối với từng tôn giáo

ở Nam Bộ trong kháng chiến chống Pháp và hiệu quả của nó

2.2.2.1 Chính sách của Đảng với Phật giáo Hòa Hảo

Vấn đề Hòa Hảo là vấn đề trọng tâm số một trong công tác tôn giáo của Đảng ở Nam Bộ những năm kháng chiến chống Pháp

Phật giáo Hòa Hảo phát triển trong thời kì Pháp đàn áp dã man những người theo khởi nghĩa Nam Kì nên ít nhiều đã gây ra tâm lí hoang mang dao động trong một bộ phận quần chúng Hơn nữa nông dân lại là thành phần chính của đạo Hòa Hảo nên tâm lí và cốt cách nông dân đã chi phối nhiều đến hành động của họ thậm chí là cực đoan quay mũi súng với cách mạng chống lại cuộc đấu tranh của nhân dân Sau cách mạng tháng Tám, thực dân Pháp do nắm bắt được tâm lí của phần đông quần chúng Hòa Hảo nên ra sức mua chuộc lôi kéo họ theo Pháp để chống lại cuộc kháng chiến do Đảng cộng sản Việt Nam lãnh đạo Do đó vấn đề Hòa Hảo trong giai đoạn này lại càng trở nên căng thẳng Điều đó thực sự là một bất lợi cho công tác đoàn kết tôn giáo của Đảng và Xứ ủy Nam Bộ

Điểm nhất quán trong vấn đề chỉ đạo của Đảng vẫn là tuyệt đối tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng của nhân dân nhưng bên cạnh đó Xứ

ủy Nam Bộ cũng đã có những sách lược riêng nhằm lôi kéo đồng bào Hòa Hảo lầm đường quay trở về với cuộc kháng chiến của dân tộc bằng những biện pháp cụ thể