Pháp Luật Về Tổng Công Ty Đầu Tư Và Kinh Doanh Vốn Nhà Nước Ở Việt Nam

Các quy định của pháp luật về việc thực hiện quyền đại diện chủ sở hữu phần vốn nhà nước tại doanh nghiệp của Tổng công ty Đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước………52 2.4.2... Các quy định c

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

NGUYỄN THỊ NGỌC HÒA

PHÁP LUẬT VỀ TỔNG CÔNG TY ĐẦU TƯ

VÀ KINH DOANH VỐN NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SỸ LUẬT HỌC

Hà Nội - 2011

KHOA LUẬT

NGUYỄN THỊ NGỌC HÒA

PHÁP LUẬT VỀ TỔNG CÔNG TY ĐẦU TƯ

VÀ KINH DOANH VỐN NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM

Chuyên ngành: Luật Kinh tế

LUẬN VĂN THẠC SỸ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Anh Sơn

Hà Nội - 2011

Lời cam đoan

Lời cảm ơn

Mục lục

Danh mục những chữ viết tắt ……… 1

Danh mục các bảng, hình vẽ ……… 2

MỞ ĐẦU……… 3

1 Lý do chọn đề tài 3

2 Tình hình nghiên cứu 4

3 Mục đích nghiên cứu 5

4 Phương pháp nghiên cứu 5

5 Kết cấu luận văn 6

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TỔNG CÔNG TY ĐẦU TƯ VÀ KINH DOANH VỐN NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT VỀ TỔNG CÔNG TY ĐẦU TƯ VÀ KINH DOANH VỐN NHÀ NƯỚC 7

1.1 Sự cần thiết phải thành lập Tổng công ty Đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước (SCIC) 7

1.2 Vị trí pháp lý, chức năng của Tổng công ty Đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước 16

1.3 Mô hình quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp ở một số nước trên thế giới 21

1.3.1 Mô hình quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp ở Trung Quốc………23

1.3.2 Mô hình quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp ở Singapore (Temasek Holdings)………27 1.3.3 Mô hình quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp ở Malaysia (Khazanah Nasional)……… 30 1.4 Nội dung pháp luật về Tổng công ty Đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước 32

Chương 2 THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ TỔNG CÔNG TY ĐẦU TƯ

VÀ KINH DOANH VỐN NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM 39

2.1 Cơ cấu tổ chức của Tổng công ty Đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước 39 2.2 Quản trị nội bộ Tổng công ty Đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước 42 2.3 Các hoạt động của Tổng công ty Đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước 45 2.3.1 Hoạt động của Tổng công ty Đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước trong việc thực hiện quyền đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước……… 45

2.3.2 Hoạt động của Tổng công ty Đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước trong vai trò là nhà đầu tư của Chính phủ……… 48 2.3.3 Hoạt động của Tổng công ty Đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước trong vai trò tư vấn cho Chính phủ và các doanh nghiệp………51 2.4 Một số bất cập của pháp luật về hoạt động của Tổng công ty Đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước 51 2.4.1 Các quy định của pháp luật về việc thực hiện quyền đại diện chủ

sở hữu phần vốn nhà nước tại doanh nghiệp của Tổng công ty Đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước………52 2.4.2 Các quy định của pháp luật về vấn đề bán vốn……….57 2.4.3 Các quy định của pháp luật về vấn đề đầu tư vốn……….63

2.4.4 Các quy định của pháp luật về cơ chế tài chính ………64

Chương 3 GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA TỔNG CÔNG TY ĐẦU TƯ VÀ KINH DOANH VỐN NHÀ NƯỚC 67

3.1 Phương hướng chung 67

3.2 Giải pháp pháp lý 69

3.3 Các giải pháp cụ thể 71

3.3.1 Giải pháp về tổ chức và quản trị………71

3.3.2 Giải pháp về hoạt động……… 73

KẾT LUẬN 82

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 86

PHỤ LỤC 1 ……… 93

PHỤ LỤC 2 ……… 94

PHỤ LỤC 3 ……… 94

PHỤ LỤC 4 ……… 95

PHỤ LỤC 5 ……… 96

có sự tham gia của các thành phần kinh tế khác Do đó, cổ phần hóa các DNNN là con đường tất yếu Vấn đề đặt ra là khi DNNN cổ phần hóa cần có người đại diện vốn của Nhà nước trong các doanh nghiệp Lựa chọn mô hình nào sẽ tùy thuộc vào điều kiện cụ thể của từng quốc gia, ở từng giai đoạn

Ngày 20/6/2005, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 151/2005/QĐ-TTg về việc thành lập Tổng công ty Đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước (SCIC) Kể từ khi đi vào hoạt động (tháng 8/2006) đến nay, SCIC

đã bước đầu thu được những kết quả nhất định; nhưng bên cạnh đó vẫn còn nhiều vấn đề được đặt ra

Xuất phát từ những nguyên nhân cơ bản nêu trên, việc nghiên cứu làm sáng tỏ những vấn đề liên quan đến SCIC, góp phần nhằm tháo gỡ những khó khăn vướng mắc trong thực tế hoạt động của SCIC là một hướng

đi đúng đắn, thiết thực

2 Tình hình nghiên cứu

Mới chỉ có những bài viết/chuyên đề nghiên cứu về SCIC dưới góc

độ tài chính, kinh tế Về phương diện pháp lý, việc nghiên cứu mô hình quản

lý DNNN ở Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế

4

3 Mục đích nghiên cứu

Luận văn được thực hiện với mục đích: làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về SCIC; trên cơ sở hiệu quả hoạt động của SCIC, luận văn đưa ra những nhận xét và nguyên nhân của thực trạng Ngoài ra, luận văn còn đưa

ra một số kiến nghị, giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về tổ chức và hoạt động của SCIC

4 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn chủ yếu sử dụng phương pháp luận của Triết học Mác - Lênin về duy vật biện chứng và duy vật lịch sử trên cơ sở đường lối và chủ trương của Đảng về đổi mới nền kinh tế đất nước, về xây dựng nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng XHCN Ngoài ra, trong luận văn còn sử dụng phối hợp nhiều phương pháp nghiên cứu có tính truyền thống trong khoa học pháp lý như: phân tích, tổng hợp; logic; … để giải quyết những vấn đề cơ bản của luận văn

5 Kết cấu luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, Luận

văn được chia thành 3 chương: Chương 1: Những vấn đề chung về Tổng

công ty Đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước và pháp luật về Tổng công ty

Đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước; Chương 2: Thực trạng pháp luật về Tổng công ty Đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước ở Việt Nam; Chương 3:

Giải pháp hoàn thiện pháp luật về tổ chức và hoạt động của Tổng công ty Đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước

5

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TỔNG CÔNG TY ĐẦU TƯ

VÀ KINH DOANH VỐN NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT VỀ TỔNG CÔNG TY ĐẦU TƯ VÀ KINH DOANH VỐN NHÀ NƯỚC

Chương này gồm bốn nội dung cơ bản: (1) Sự cần thiết phải thành lập SCIC; (2) Vị trí pháp lý, chức năng của SCIC; (3) Mô hình quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp ở một số nước trên thế giới; (4) Nội dung pháp luật về SCIC

1.1 Sự cần thiết phải thành lập Tổng công ty Đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước (SCIC)

Mục tiêu: Tìm hiểu sự cần thiết phải thành lập SCIC ở Việt Nam; từ

đó, tạo tiền đề cho việc tìm hiểu về vị trí pháp lý và chức năng của SCIC trong các phần tiếp theo

Việc thành lập SCIC ở Việt Nam là cần thiết, xuất phát từ tình hình thực tế của nền kinh tế Cụ thể:

- Sau hơn 20 năm đổi mới, kinh tế quốc doanh vẫn chiếm một tỷ trọng lớn trong nền kinh tế Việt Nam Mặc dù số lượng DNNN tuy giảm nhưng quy mô, số vốn bình quân của một DNNN ngày càng tăng lên, thu hút một lực lượng lao động lớn và đóng góp nhiều nhất vào ngân sách Nhà nước

- Trong bối cảnh chuyển sang nền kinh tế thị trường theo định hướng XHCN thì các doanh nghiệp quốc doanh dần bộc lộ những yếu kém Bên cạnh những DNNN mang lại nguồn thu lớn cho ngân sách, vẫn còn một bộ

6

phận doanh nghiệp làm ăn kém hiệu quả Sự kém hiệu quả đó là do nhiều nguyên nhân, trong đó có những nguyên nhân cơ bản sau:

+ Quyền tài sản của DNNN không thực sự rõ ràng;

+ Sự không rõ ràng giữa chức năng quản lý Nhà nước về kinh tế và chức năng điều hành hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp; giữa quyền đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước tại doanh nghiệp với quyền chủ động của doanh nghiệp trong quản lý, sử dụng vốn nhà nước;

+ Vốn đầu tư của Nhà nước vào các doanh nghiệp còn dàn trải, manh mún nên phần lớn các DNNN có quy mô nhỏ, cơ cấu bất hợp lý, chưa tập trung đầu tư vào những ngành, lĩnh vực then chốt

+ Quá trình sắp xếp, chuyển đổi, cổ phần hoá DNNN còn chậm; dẫn tới

số lượng doanh nghiệp có tỷ trọng vốn nhà nước lớn và doanh nghiệp 100% vốn nhà nước còn nhiều, chưa tập trung được các nguồn lực để xây dựng nên các DNNN có tầm cỡ khu vực

+ DNNN sử dụng tài sản của Nhà nước để kinh doanh Khi kinh doanh

không đem lại hiệu quả, thậm chí thua lỗ thì đã có Nhà nước “chịu” Điều

này đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến hiệu quả kinh doanh của DNNN

- Hiện nay, DNNN đang tồn tại ở hầu hết các nước trên thế giới Sự cần thiết tồn tại DNNN ở các nước có chế độ chính trị và trình độ phát triển khác nhau là do yêu cầu của việc quản lý, điều tiết vĩ mô nền kinh tế; mở đường, tạo động lực thúc đẩy các thành phần kinh tế khác phát triển; khắc phục những hạn chế của nền kinh tế thị trường và góp phần chống độc quyền

Như vậy, mặc dù vẫn còn nhiều hạn chế, chưa thực sự mang lại kết quả như mong đợi, nhưng sự tồn tại của DNNN trong nền kinh tế là cần thiết

TTg về việc “Thành lập Tổng công ty Đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước để

thực hiện việc quản lý, đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước tại các doanh nghiệp, các lĩnh vực theo quy định của pháp luật” (Điều 1); và Quyết định số

152/2005/QĐ-TTg về việc phê duyệt Điều lệ tổ chức và hoạt động của Tổng công ty Đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước Tháng 8/2006, SCIC chính thức

đi vào hoạt động với vốn điều lệ ban đầu là 5.000 tỷ đồng Hiện nay, theo

Quyết định số 992/QĐ-TTg (30/6/2010) của Thủ tướng Chính phủ về việc chuyển SCIC thành công ty TNHH một thành viên do Nhà nước làm chủ sở

hữu, vốn điều lệ của SCIC tại thời điểm chuyển đổi là 19.000 tỷ đồng

1.2 Vị trí pháp lý, chức năng của Tổng công ty Đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước

Mục tiêu: Tìm hiểu vị trí và chức năng của SCIC

SCIC được thành lập nhằm thực hiện những chức năng, nhiệm vụ cơ bản sau: (1) Tiếp nhận và thực hiện quyền đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước với vai trò là cổ đông Nhà nước tại doanh nghiệp; (2) Chiếm hữu, sử dụng vốn nhà nước để đầu tư, và đảm bảo một cách tốt nhất các lợi ích hợp pháp của Nhà nước qua việc quản lý vốn nhà nước đầu tư tại doanh nghiệp; (3) Thực hiện đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước vào các ngành, lĩnh vực kinh

tế có tiềm năng và theo nhiệm vụ được Thủ tướng Chính phủ giao; (4) Cung cấp các dịch vụ tư vấn tài chính; tư vấn đầu tư; tư vấn cổ phần hóa và các dịch vụ hỗ trợ doanh nghiệp khác theo quy định của pháp luật

8

1.3 Mô hình quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp ở một số nước trên thế giới

Mục tiêu: Tìm hiểu mô hình quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp

ở một số quốc gia trên thế giới Từ đó, rút ra bài học kinh nghiệm cho việc quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp ở Việt Nam

Để đạt được mục đích nói trên, trong phần này, người viết đi vào tìm hiểu cách thức quản lý và sử dụng một cách có hiệu quả phần vốn nhà nước tại một số quốc gia Theo đó, các quốc gia có thể giao cho một tổ chức là cơ quan hành chính Nhà nước trực tiếp là đại diện chủ sở hữu DNNN (mô hình 1); hoặc giao cho một tổ chức (không là cơ quan hành chính Nhà nước) hay một công ty thực hiện chức năng đại diện vốn chủ sở hữu Nhà nước (mô hình 2) Từ đó, tạo tiền đề đi vào tìm hiểu mô hình quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp ở Trung Quốc, Singapore, Malaysia

Theo đó, ở Trung Quốc tồn tại song song cả hai mô hình quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp Đó là mô hình cơ quan hành chính Nhà nước quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp (Ủy ban Quản lý và Giám sát tài sản Nhà nước - SASAC), và mô hình doanh nghiệp đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước (Tập đoàn Đầu tư và phát triển Nhà nước - SDIC) Tại Singapore

và Malaysia, chỉ tồn tại một mô hình quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp

là Temasek Holdings (Singapore) và Khazanah Nasional (Malaysia)

Như vậy, trên thế giới đã có khá nhiều kinh nghiệm về việc thành lập

và phát triển mô hình tương tự như mô hình hoạt động của SCIC Tuy nhiên, mỗi quốc gia có một đặc thù riêng, ảnh hưởng tới sự thành công hay thất bại của mô hình đó Việt Nam, với tư cách là người đi sau, có thể nghiên cứu, rút kinh nghiệm từ các bài học thành công và thất bại để áp dụng vào thực tiễn

9

1.4 Nội dung pháp luật về Tổng công ty Đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước

Mục tiêu: Tìm hiểu nội dung pháp luật quy định về SCIC

- Giống như các doanh nghiệp khác, SCIC chịu sự điều chỉnh của nhiều ngành luật trong hệ thống pháp luật Việt Nam, bao trùm rộng khắp các lĩnh vực: dân sự, kinh tế, thương mại, lao động, đất đai, bảo hiểm, đầu tư, xây dựng, đấu thầu, chứng khoán…

- Mặt khác, SCIC là một tổ chức đặc biệt trong nền kinh tế và mới chính thức đi vào hoạt động từ tháng 8/2006 và Việt Nam chưa có kinh nghiệm trong việc quản lý một mô hình tài chính đặc biệt như SCIC Do đó, bên cạnh việc được điều chỉnh bởi các luật chung, SCIC còn chịu sự điều chỉnh bởi nhiều văn bản quy phạm pháp luật chuyên biệt (các nghị định, thông tư, quyết định…) (được ban hành bởi Quốc hội, Chính phủ, các bộ, ban, ngành…) Nội dung những văn bản này chủ yếu liên quan đến ba vấn đề

chính: vấn đề về tổ chức, về quản trị và về hoạt động của SCIC

Từ những phân tích trên đây, Luận văn khẳng định trong điều kiện hiện nay, đổi mới, nâng cao và phát triển DNNN vẫn là một trong những chương trình và mục tiêu lớn của Đảng và Nhà nước ta Bởi lẽ đó, sự ra đời của Tổng công ty Đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước là tất yếu, góp phần quan trọng trong việc thúc đẩy quá trình cổ phần hóa DNNN ở Việt Nam

SCIC được kỳ vọng sẽ góp phần tích cực vào việc bãi bỏ cơ chế Bộ chủ quản

như trước đây, chuyển đổi cơ chế quản lý vốn nhà nước đầu tư tại doanh nghiệp từ phương thức hành chính sang đầu tư và kinh doanh vốn để nâng cao hiệu quả sử dụng và phát triển đồng vốn nhà nước

10

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ TỔNG CÔNG TY ĐẦU TƯ

VÀ KINH DOANH VỐN NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM

Chương này bao gồm bốn nội dung chính: (1) Cơ cấu tổ chức; (2) Quản trị nội bộ; (3) Hoạt động; (4) Một số bất cập của pháp luật về SCIC

2.1 Cơ cấu tổ chức của Tổng công ty Đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước

Mục tiêu: Phần này đi vào tìm hiểu về cơ cấu tổ chức nội bộ của

SCIC, từ đó làm cơ sở, tiền đề cho việc nghiên cứu việc quản trị và hoạt động của SCIC trong các phần tiếp theo

SCIC là Tổng công ty Nhà nước đặc biệt được thành lập theo Quyết định của Thủ tướng Theo đó, trước thời điểm chuyển đổi từ mô hình công ty nhà nước sang mô hình công ty TNHH một thành viên là Nhà nước (01/7/2010), ngoài Hội đồng quản trị, Ban Giám đốc và Ban Kiểm soát, trong

cơ cấu tổ chức hoạt động của SCIC còn có 15 đơn vị giúp việc cho Ban Giám đốc, bao gồm các Ban: Đầu tư 1, Đầu tư 2, Đầu tư 3, Đầu tư 4, Đầu tư 5, Tài chính - Kế toán, Tổ chức - Cán bộ, Chiến lược, Pháp chế, Công nghệ thông tin, Hành chính quản trị, Quản lý Rủi ro, Văn phòng Điều hành, Văn phòng Đảng - Đoàn, Chi nhánh phía Nam Các đơn vị nói trên có chức năng tham mưu và tổ chức thực hiện các quyết định của Lãnh đạo SCIC theo lĩnh vực được phân công Tuy nhiên, từ khi chuyển đổi đến nay, cơ cấu bộ máy tổ chức của SCIC vẫn chưa có sự thay đổi Theo lộ trình, trong thời gian sắp

tới, cơ cấu tổ chức quản lý của SCIC sẽ bao gồm: Hội đồng thành viên, Kiểm

11

soát viên, Tổng giám đốc, các Phó Tổng giám đốc, Kế toán trưởng và các bộ phận chức năng giúp việc tại SCIC Ngoài ra, còn có các công ty con, công

ty trực thuộc; chi nhánh, văn phòng đại diện trong và ngoài nước

2.2 Quản trị nội bộ Tổng công ty Đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước

Mục tiêu: Tìm hiểu vấn đề về quản trị nội bộ của SCIC

Theo các quy định hiện hành, Thủ tướng có quyền quyết định mọi mặt hoạt động của SCIC: từ mục tiêu, chiến lược và định hướng phát triển cho đến một số dự án đầu tư cụ thể Theo ủy quyền của Chính phủ, Thủ tướng và các Bộ thực hiện các quyền, nghĩa vụ của chủ sở hữu Nhà nước đối

với SCIC Kể từ thời điểm chuyển đổi, việc quản trị trong nội bộ SCIC chịu

sự điều chỉnh của Luật Doanh nghiệp 2005 Tuy nhiên, trước đó, Hội đồng quản trị SCIC là cơ quan đại diện trực tiếp chủ sở hữu Nhà nước tại SCIC, có quyền quyết định mọi vấn đề liên quan đến việc xác định và thực hiện mục tiêu, nhiệm vụ và quyền lợi của SCIC - trừ các vấn đề thuộc thẩm quyền quyết định của Thủ tướng và cơ quan được phân cấp quản lý Ban Kiểm soát

là cơ quan giúp việc cho Hội đồng quản trị thực hiện kiểm tra, giám sát mọi hoạt động của SCIC; còn việc điều hành các hoạt động của SCIC nhằm thực hiện các nghị quyết và quyết định của Hội đồng quản trị sẽ do Tổng giám đốc chịu trách nhiệm với sự giúp việc của các đơn vị trực thuộc

2.3 Các hoạt động của Tổng công ty Đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước

Mục tiêu: Trả lời cho câu hỏi, liệu việc thành lập SCIC có thực sự là

bước đi đúng đắn hay không; và từ khi thành lập đến nay, SCIC đã hoạt động như thế nào? Từ đó tạo cơ sở cho việc tìm hiểu, phân tích một số bất cập của pháp luật về hoạt động của SCIC trong phần 2.4