- Giải thích được các hiện tượng nhật thực, nguyệt thực và thủy triều một cách sơ lược và định tính.. o Câu 4: Khi nguyệt thực diễn ra thì ở các nơi nào trên Trái Đất có thể quan sát đượ
Trang 1Ngày soạn: Ngày dạy:
Tiết
Chuyên đề 2 TRÁI ĐẤT VÀ BẦU TRỜI Bài 5: NHẬT THỰC, NGUYỆT THỰC VÀ THỦY TRIỀU
I MỤC TIÊU
1 Kiến thức
- Nêu được định nghĩa các hiện tượng nhật thực, nguyệt thực và thủy triều
- Giải thích được các hiện tượng nhật thực, nguyệt thực và thủy triều một cách sơ lược và định tính
2 Năng lực
a Năng lực chung
- Năng lực tự học và nghiên cứu tài liệu
- Năng lực trình bày và trao đổi thông tin
- Năng lực nêu và giải quyết vấn đề
- Năng lực thực nghiệm
- Năng lực dự đoán, suy luận lí thuyết, thiết kế và thực hiện theo phương án thí nghiệm kiểm chứng giả thuyết, dự đoán, phân tích, xử lí số liệu và khái quát rút ra kết luận khoa học
- Năng lực hoạt động nhóm
b Năng lực đặc thù môn học
- Phân tích, nắm vững định nghĩa các hiện tượng nhật thực, nguyêt thực và thủy triều
- Tư duy logic để giải thích một cách định tính các hiện tượng nhật thực, nguyệt thực và thủy triều
- Vận dụng kiến thức đã học tư duy logic để thiết kế mô hình thí nghiệm mô phỏng hiện tượng nhật thực, nguyệt thực
3 Phẩm chất
- Có thái độ hứng thú trong học tập môn Vật lý
- Có sự yêu thích tìm hiểu và liên hệ các hiện tượng thực tế liên quan
- Có tác phong làm việc của nhà khoa học
- Có thái độ khách quan trung thực, nghiêm túc học tập
II THIẾT BỊ DẠY HỌC VÀ HỌC LIỆU
1 Giáo viên
- Các hình ảnh trong SGK và các video có liên quan
- Bài giảng Powerpoint
- Phiếu học tập
- Bảng kiểm đánh giá quá trình thảo luận chung theo nhóm
1 Phân công nhiệm vụ rõ ràng
2 Chấp nhận nhiệm vụ được phân công
3 Giữ trật tự kỷ luật, không đùa giỡn
4 Đưa ra được phương án thí nghiệm
5 Thực hiện được thí nghiệm
Trang 26 Trình bày tự tin, trôi chảy
7 Các thành viên tham gia hỗ trợ khi
có câu hỏi cho nhóm
8 Nội dung trình bày chính xác, đúng
chủ đề
Điểm số cho từng nội dung: 2 - rất tốt, 1 – tốt, 0 – chưa tốt
Các phiếu học tập
Phiếu học tập số 2
I Nhật thực và nguyệt thực
1 Nguyệt thực
Nhiệm vụ 1: Thảo luận và trả lời các câu hỏi sau.
o Câu 1: Nguyệt thực là gì? Hãy cho biết trong những ngày có nguyệt thực có thể có
nhật thực không?
o Câu 2: Nhìn hình 3.2 hãy giải thích hiện tượng nguyệt thực? Nguyệt thực thường
xảy ra vào ngày nào?
o Câu 3: Nguyệt thực có mấy loại? Vì sao nguyệt thực toàn phần kéo dài hơn nhật
thực toàn phần?
o Câu 4: Khi nguyệt thực diễn ra thì ở các nơi nào trên Trái Đất có thể quan sát
được? Có thể quan sát hiện tượng nguyệt thực trực tiếp bằng mắt thường không?
Nhiệm vụ 2: Chuẩn bị nội dung và hoàn thành bài thuyết trình dựa vào các
Phiếu học tập số 1
I Nhật thực và nguyệt thực
1 Nhật thực
Nhiệm vụ 1: Thảo luận và trả lời các câu hỏi sau.
o Câu 1: Bằng hiểu biết của mình, bạn hãy cho biết nhật thực có thể xảy ra vào thời
kì Mặt Trăng có hình dạng như thế nào ?
o Câu 2: Nhìn hình 3.1 hãy giải thích hiện tượng nhật thực?
o Câu 3: Nhìn hình 3.1 hãy cho biết thế nào là nhật thực toàn phần, nhật thực một
phần?
o Câu 4: Khi nhật thực diễn ra thì ở các nơi khác nhau quan sát thấy nhật thực như
thế nào ? Thời gian diễn ra nhật thực là bao lâu?
o Câu 5: Việc dùng mắt quan sát trực tiếp nhật thực có an toàn hay không? Tại sao?
Nêu một vài phương pháp để quan sát nhật thực
Nhiệm vụ 2: Chuẩn bị nội dung và hoàn thành bài thuyết trình dựa vào các gợi ý sau:
Định nghĩa hiện tượng nhật thực?
Tìm hiểu và giải thích hiện tượng nhật thực
Tìm hiểu và trình bày về nhật thực toàn phần, nhật thực một phần?
Khi nhật thực diễn ra thì ở các nơi khác nhau quan sát thấy nhật thực như thế nào ? Thời gian diễn ra nhật thực là bao lâu?
Việc dùng mắt quan sát trực tiếp nhật thực có an toàn hay không? Tại sao? Tìm hiểu và trình bày một số phương pháp quan sát nhật thực
Tìm hiểu một năm có thể xảy ra bao nhiêu lần nhật thực
Trang 3gợi ý sau:
Định nghĩa hiện tượng nguyệt thực?
Tìm hiểu và giải thích hiện tượng nguyệt thực
Tìm hiểu và trình bày về nguyệt thực toàn phần, nguyệt thực một phần?
Khi nguyệt thực diễn ra thì ở các nơi nào trên Trái Đất có thể quan sát được?
Có thể quan sát hiện tượng nguyệt thực trực tiếp bằng mắt thường không?
Tìm hiểu một năm có thể xảy ra bao nhiêu lần nguyệt thực
- Trò chơi powepoint Lật mảnh ghép:
-Trò chơi powepoint Hái hoa dân chủ
Phiếu học tập số 3
I Thủy triều
Nhiệm vụ 1: Thảo luận và trả lời các câu hỏi sau.
Câu 1: Hiện tượng thủy triều là gì?
Câu 2: Nhìn hình 3.3 hãy giải thích hiện tượng thủy triều?
Câu 3: Vào những ngày Mặt Trăng có hình dạng nhìn thấy như thế nào thì thủy
triều lên xuống:
a) Mạnh nhất
b) Yếu nhất
Câu 4: Hãy cho biết những lợi ích và tác động tiêu cực mà thủy triều mang lại?
Nhiệm vụ 2: Chuẩn bị nội dung và hoàn thành bài thuyết trình dựa vào các gợi ý sau:
Định nghĩa hiện tượng thủy triều? Cho vài ví dụ về hiện tượng mà em quan sát thấy trong đời sống hằng ngày?
Tìm hiểu và giải thích hiện tượng thủy triều
Tìm hiểu và trình bày về hiện tượng thủy triều lên và thủy triều xuống ?
Tìm hiểu và trình bày những lợi ích và tác động tiêu cực mà thủy triều mang lại?
Tìm hiểu và cho biết trong một ngày có thể quan sát thủy triều mấy lần? Và quan sát hiện tượng này sau bao nhiêu giờ?
Trang 42 Học sinh
- Ôn lại những vấn đề đã được học về các chuyển động nhìn thấy của bầu trời
- SGK, vở ghi bài, giấy nháp
III TIẾN TRÌNH DẠY HỌC
Bảng tóm tắt tiến trình dạy học
Hoạt động
(thời gian)
Nội dung
(Nội dung của hoạt động)
Phương pháp, kỹ thuật dạy học chủ đạo
Phương án đánh giá
Hoạt động [1].
Xác định vấn
đề/nhiệm vụ học
tập
- GV cho HS chơi trò chơi lật mảnh ghép để kiểm tra bài cũ
và đặt vấn đề vào bài mới
- Học sinh nhận thức vấn đề cần tìm hiểu: nhật thực, nguyệt thực và thủy triều
- HS thực hiện theo nhóm để chơi trò chơi
- HS lắng nghe và nắm vấn đề cần tìm hiểu
- Đánh giá khả năng tiếp nhận vấn đề của HS
Hoạt động [2]
Hình thành kiến
thức mới/giải quyết
vấn đề/thực thi
nhiệm vụ
- Học sinh làm việc nhóm để xây dựng các nội dung chính của bài:
+ Nhật thực và nguyệt thực
+ Thủy triều
+ Kĩ thuật dạy học dự án
+ Phương pháp nhóm
- Đánh giá hoạt động
nhóm
- Trình bày của nhóm
Hoạt động [ 3]
Luyện tập
Hs trả lời câu hỏi và bài tập đơn giản có liên quan chuyên đề
Thuyết giảng - hỏi trả lời
Đánh giá kết quả
Hoạt động [4] Vận
dụng
- HS làm việc nhóm báo cáo các ứng dụng
- HS vận dụng kiến thức bài học vào các tình huống thực tế
Làm việc nhóm Đánh giá qua
bài báo cáo thuyết trình
Hoạt động 1: Mở đầu: Tạo tình huống học tập
a Mục tiêu:
- Kích thích sự tò mò, hứng thú tìm hiểu nhật thực, nguyệt thực và thủy triều
b Nội dung:
- GV tổ chức trò chơi lật mảnh ghép, kết hợp câu hỏi ôn tập kiến thức cũ
- Học sinh tiếp nhận vấn đề từ giáo viên
Trang 5c Sản phẩm: Kích thích sự tò mò, hứng thú tìm hiểu kiến thức mới.
d Tổ chức thực hiện:
Bước thực
hiện
Nội dung các bước
Bước 1 - GV tổ chức cho HS chơi trò chơi lật mảnh ghép
Câu 1: Theo mô hình hệ Mặt Trời thì:
A Trái đất chuyển động quanh Mặt Trời
B Trái Đất không chuyển động
C Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trăng
D Trái Đất chuyển động xung quanh Thổ Tinh
Câu 2: Theo mô hình của Copernicus thì mô hình hệ Mặt Trời gồm bao
nhiêu hành tinh?
A 8 B 4 C 6 D 10
Câu 3: Hải vương tinh được phát hiện vào năm:
A 1897 B 1846 C 1781 D 1765
Câu 4: Bầu trời quay xung quanh Trái Đất theo chiều:
A từ phía đông sang phía Tây B từ phía Tây sang phía Đông
C từ phía Nam sang phía Bắc D Từ phía Bắc sang phía Nam
Câu 5: Theo mô hình hệ Mặt trời của Copernicus thì:
A Mặt trăng chuyển động xung quanh Trái đất theo quỹ đạo hình elip
B Mặt trăng chuyển động quanh Trái đất theo quỹ đạo tròn
C Mặt trăng chuyển động quanh Trái đất theo quỹ đạo cong
D Mặt trăng chuyển động quanh Mặt trời theo quỹ đạo tròn
Câu 6: Theo mô hình hệ Mặt Trời của Copernicus thì hành tinh xa Mặt Trời
nhất là:
A Thủy Tinh B Kim Tinh C Trái Đất D Thổ Tinh
Hình ảnh mảnh ghép: trận thủy chiến trên sông Bạch Đằng
Bước 2 Giáo viên cho các nhóm lần lượt lật mảnh ghép và trả lời câu hỏi, nếu trả lời
đúng thì 1 mảnh ghép được mở ra, nếu trả lời sai, nhóm khác được quyền trả lời, nhóm trả lời đúng được cộng điểm
Nếu trong quá trình lật mảnh ghép, nhóm nào biết được hình ảnh sau mảnh ghép được quyền trả lời ngay Nếu mở hết các mảnh ghép mà vẫn không
biết thì Gv gợi ý: Câu hỏi từ khóa: Đây là trận thủy chiến làm nên lịch sử
Trang 6hào hùng của dân tộc Việt Nam.
Bước 3 - HS tham gia trò chơi, trả lời câu hỏi
- Giáo viên tổng kết đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập của học sinh
- Giáo viên đặt vấn đề: Như các em đã biết, trận thủy chiến trên sông Bạch Đằng vào năm 938 do Ngô Quyền lãnh đạo đánh bại quân Nam Hán là một chiến thắng lẫy lừng trong lịch sử của nước ta Dựa vào hiện tượng thủy triều mà Ngô Quyền chỉ đạo quân dân ta đã đóng cọc gỗ đầu bịt sắt nhọn ngang sông Bạch Đằng nơi hiểm yếu gần cửa biển thành một trận địa ngầm Quân thủy, bộ của ta mai phục ở phía trong Nhờ đó mà chúng ta đã chiến thắng vang dội Vậy hiện tượng thủy triều là gì? Nó có phải sự kiện gì huyền
bí, siêu nhiên hay không? Thì hôm nay chúng ta cũng nhau tìm hiểu :
BÀI 5: NHẬT THỰC, NGUYỆT THỰC VÀ THỦY TRIỀU Bước 4 HS tiếp nhận vấn đề
Hoạt động 2: Hình thành kiến thức: Thuyết trình về nhật thưc, nguyệt thực và thủy triều.
Hoạt động 2.1: Chuẩn bị cho bài thuyết trình – làm tại lớp
a Mục tiêu:
- Tìm hiểu và trình bày được hiện tượng nhật thực
- Tìm hiểu và trình bày được hiện tượng nguyệt thực
- Tìm hiểu và trình bày được hiện tượng thủy triều
b Nội dung:
- Học sinh thực hiện nhiệm vụ theo nhóm hoàn thành yêu cầu dựa trên gợi ý của giáo viên
- Chuẩn bị nội dung cho bài thuyết trình
c Sản phẩm:
- Trả lời thảo luận của HS.
d Tổ chức thực hiện:
Bước thực
hiện
Nội dung các bước
Bước 1 Giáo viên chuyển giao nhiệm vụ
o Chia lớp thành 3 nhóm
o Yêu cầu mỗi nhóm nghiên cứu và viết bài thuyết trình theo gợi ý trong các phiếu học tập đã chuẩn bị
Nhóm 1: Nhật thực
Nhóm 2: Nguyệt thực
Nhóm 3: Thủy triều
Hướng dẫn HS khung thời gian thực hiện nhiệm vụ:
o Chia nhóm và đặt câu hỏi về nhiệm vụ (nếu có)
o Nghiên cứu tài liệu, thảo luận theo nhóm, chuẩn bị cho bài thuyết trình và trả lời các câu hỏi trong phiếu học tập số 1
o Trình bày phần trả lời các câu hỏi thảo luận của từng nhóm
o Nghiên cứu và chuẩn bị tại nhà, GV cung cấp zalo, FB giúp HS liên lạc khi cần thiết
o Thuyết trình nhiệm vụ được giao
Trang 7Bước 2 HS chia nhóm và phân chia nhiệm vụ cho các thành viên.
HS nghiên cứu tài liệu, chuẩn bị bài thuyết trình và trả lời các câu hỏi trong phiếu học tập số 1
Bước 3 Từng nhóm HS trình bày phần trả lời các câu hỏi thảo luận, các HS
khác theo dõi và đặt câu hỏi nếu có
GV theo dõi, hỗ trợ, nhận xét, ghi điểm vào bảng kiểm và chốt câu trả lời cho HS
Nhóm 1:
Câu 1 :
Hiện tượng nhật thực, nguyệt thực là hiện tượng che khuất lẫn nhau
do Mặt Trăng chuyển động quanh Trái Đất và Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời
Nhật thực là hiện tượng xảy ra trong thời gian Mặt Trăng đi qua giữa Trái Đất và Mặt Trời Lúc đó, người quan sát từ Trái Đất sẽ thấy Mặt Trăng che khuất hoàn toàn hay một phần Mặt Trời
Câu 2 : Giải thích hiện tượng nhật thực:
Mặt Trăng được Mặt Trời chiếu sáng Do kích thước Mặt Trời lớn hơn Mặt Trăng rất nhiều và cả hai thiên thể đều có dạng hình cầu nên bóng của chúng có dạng hình nón Khi Mặt Trời, Mặt Trăng và Trái Đất thẳng hàng, đồng thời Mặt Trăng ở vị trí giữa Mặt Trời và Trái Đất thì hiện tượng nhật thực có thể xảy ra
Câu 3 : Hiện tượng nhật thực được chia làm hai loại sau:
Nhật thực toàn phần xảy ra khi các nơi trong vùng bóng tối của Mặt Trăng in lên mặt đất hoàn toàn không thấy Mặt Trời
Nhật thực một phần xảy ra khi các nơi trong vùng nửa tối
Trang 8 Câu 4 :
Khi nhật thực diễn ra thì các nơi khác nhau thấy nhật thực ở các thời điểm khác nhau và thời gian thấy được không giống nhau
Mỗi lần nhật thực có thể kéo dài từ ba đến bốn giờ nhưng mỗi nơi quan sát thì thấy được ngắn hơn
Câu 5 :
Vì Mặt Trời là một nguồn sáng mạnh, nếu chúng ta nhìn trực tiếp trong thời gian dài sẽ làm võng mạc bị phá hủy nặng nề, vì vậy để không bị ảnh hưởng bởi ảnh sáng Mặt Trời lên mắt, không được dùng mắt để quan sát trực tiếp nhật thực
Một số phương pháp quan sát nhật thực:
Dùng một chiếc gương, hoặc một chiếc thẻ cứng đục lỗ, quay lưng lại với Mặt Trời, đặt gương hoặc thẻ
lên cửa sổ và để hình ảnh của Mặt Trời xuất hiện trên bức tường đối diện Lợi thế của việc này là nhiều người có thể quan sát nhật thực cùng nhau
Các loại kính lọc ánh nắng mặt trời nhất định được thiết kế chuyên biệt
để quan sát mặt trời
Nhóm 2
Câu 1 :
Nguyệt thực là hiện tượng xảy ra khi bóng của Trái Đất bao phủ toàn
bộ hay một phần của Mặt Trăng
Trong những ngày có nguyệt thực không thể có nhật thực vì khi có nguyệt thực thì Trái Đất nằm giữa Mặt Trăng và Mặt Trời Trong khi nhật thực thì Mặt Trăng lại ở giữa Mặt Trời và Trái Đất
Câu 2 : Giải thích hiện tượng nguyệt thực
Trang 9
Trái Đất và Mặt Trăng cùng chuyển động xung quanh Mặt Trời, vì thế có lục Mặt Trăng đi vào phần bóng tối của Trái Đất và bị che khuất khi đó hiện tượng nguyệt thực sẽ xảy ra Hiện tượng nguyệt thực thường xảy ra vào những đêm trăng rằm
Câu 3 : Nguyệt thực có thể chia làm hai loại sau:
Nguyệt thực toàn phần xảy ra khi ánh sáng chiếu trực tiếp từ Mặt Trời đến Mặt Trăng bị Trái Đất che hoàn toàn
Lúc này ánh trăng sẽ bị mờ đi và Mặt Trăng sẽ có màu đỏ hồng hoặc màu cam sẫm
Nguyệt thực một phần xảy ra khi chỉ một phần của Mặt Trăng đi vào bóng tối của Trái Đất Lúc này ánh trăng sẽ
bị mờ đi và Mặt Trăng sẽ bị khuyết một phần
Nguyệt thực toàn phần thường kéo dài trong vài giờ, dài hơn so với nhật thực toàn phần vì nhật thực xảy ra khi Mặt Trăng ở giữa Mặt Trời và Trái Đất mà Mặt Trăng nhỏ hơn Mặt Trời rất nhiều nên khi ta thấy Mặt Trăng đi qua Mặt Trời với thời gian rất ngắn Còn nguyệt thực xảy khi Trái Đất ở giữa Mặt Trời và Mặt Trăng mà Trái Đất to hơn Mặt Trăng nhiều lần do đó vùng tối và vùng nửa tối rất rộng nên khi ta thấy Trái Đất đi qua Mặt Trời với thời gian dài hơn
Câu 4 :
Khi nguyệt thực diễn ra thì ở bất kì nơi nào ở nửa tối của Trái Đất đều có thể quan sát được
Có thể quan sát hiện tượng nguyệt thực trực tiếp bằng mắt thường
Nhóm 3:
Câu 1 : Thủy triều là hiện tượng nước biển, nước sông…lên xuống
theo quy luật xác định Ở ven biển và cửa sông là nơi thấy thủy triều
rõ nhất
Câu 2:
Nguyên nhân gây ra hiện tượng thủy triều là do sự khác biệt về lực hấp dẫn do Mặt Trăng và Mặt Trời tác dụng vào các phần khác nhau của lớp nước bao phủ bề mặt Trái Đất gây ra
Do Mặt Trời ở xa Trái Đất hơn nhiều so với Mặt Trăng nên thủy triều
do Mặt Trời tạo ra nhỏ hơn thủy triều do Mặt Trăng tạo ra
Trang 10 Câu 3 : Từ hình
3.3, giả thiết Trái Đất là một hình cầu nhẵn có một lớp nước bao phủ
Phần nước gần Mặt Trăng nhất sẽ chịu lực hấp dẫn lớn và bị dâng lên
Tại vị trí xa Mặt Trăng nhất trên Trái Đất, phần nước bên đó cũng sẽ dâng lên
a) Lúc thủy triều mạnh nhất là lúc Mặt Trăng, Mặt Trời và Trái Đất nằm trên cùng một đường thẳng và Mặt Trăng nằm giữa Mặt Trời và Trái Đất.Hình dạng nhìn thấy của Mặt Trăng khi đó là vào những ngày không trăng
b) Lúc thủy triều yếu nhất là lúc Mặt Trăng không nằm trên cùng đường thẳng với Mặt Trời và Trái Đất và đường nối với Mặt Trăng và Trái Đất sẽ vuông góc với đường nối với Mặt Trời và Trái Đất Hình dạng nhìn thấy của Mặt Trăng khi đó là vào những ngày trăng bán nguyệt
Câu 4 : Những lợi ích và tác động tiêu cực mà thủy triều mang lại: a) Lợi ích:
Bồi đắp phù sa màu mỡ cho đồng bằng
Có giá trị về thủy điện và thủy lợi
Nuôi trồng, đánh bắt thủy, hải sản
Giao thông vận tải và du lịch…
b) Tiêu cực:
Có thể gây ra ngập úng
Bước 4 Giáo viên tổng kết đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập của học sinh
Hoạt động 2.2: Thuyết trình của các nhóm – thực hiện tại lớp
a Mục tiêu:
- Tìm hiểu và trình bày hiện tượng nhật thực, nguyệt thực và thủy triều
b Nội dung:
- Học sinh trình bày bài thuyết trình của mình trước lớp, sử dụng trình chiếu và hình ảnh đã chuẩn bị ở buổi học trước và ở nhà
- Các học sinh khác lắng nghe và đặt câu hỏi nếu có
c Sản phẩm:
- Phần thuyết trình của học sinh
d Tổ chức thực hiện:
Bước thực
hiện
Nội dung các bước