phân tích, đánh giá các quy định pháp luật hiện hành về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại

Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại là một quy định nhằm đảm bảo quyền con người trong Luật tố tụng hình sự. Những quy định này được đặt ra để hạn chế những tổn thương về tinh thần cho bị hại, tạo điều kiện cho bị hại có thể cân nhắc tính toán xem việc khởi tố vụ án có mang lại lợi ích cho họ hay không. Nhận thấy được vai trò quan trọng đó, bởi vậy, trong bài tiểu luận này em xin được phân tích, đánh giá các quy định pháp luật hiện hành về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại từ đó đề xuất một số kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật hiện hành.

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

NỘI DUNG 1

I MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KHỞI TỐ VỤ ÁN HÌNH SỰ THEO YÊU CẦU CỦA BỊ HẠI 1

1 Khái niệm khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại 1

2 Cơ sở của việc quy định Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại 2

2.1 Cơ sở lý luận 2

2.2 Cơ sở thực tiễn 3

II QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ NĂM 2015 VỀ KHỞI TỐ VỤ ÁN HÌNH SỰ THEO YÊU CẦU CỦA BỊ HẠI 3

1 Các trường hợp chỉ được khởi tố theo yêu cầu 3

2 Chủ thể có quyền yêu cầu khởi tố 4

3 Nội dung và hình thức yêu cầu khởi tố 5

4 Hậu quả pháp lý của yêu cầu, không yêu cầu và rút yêu cầu khởi tố 5

III THỰC TRẠNG THI HÀNH VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ CÁC QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ KHỞI TỐ VỤ ÁN HÌNH SỰ THEO YÊU CẦU CỦA BỊ HẠI 7

1 Thực trạng thi hành các quy định pháp luật về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại 7

2 Một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện quy định của pháp luật về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại 9

KẾT LUẬN 10

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

CHÚ THÍCH BỘ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ NĂM 2015 13

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

BLTTH

S

Bộ Luật Tố tụng hình sự năm 2015

MỞ ĐẦU

Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại là một quy định nhằm đảm bảo quyền con người trong Luật tố tụng hình sự Những quy định này được đặt ra để hạn chế những tổn thương về tinh thần cho bị hại, tạo điều kiện cho bị hại có thể cân nhắc tính toán xem việc khởi tố vụ án có mang lại lợi ích cho họ hay không Nhận thấy được vai trò quan trọng đó, bởi vậy, trong bài tiểu luận này em xin được phân tích, đánh giá các quy định pháp luật hiện hành về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại từ đó đề xuất một số kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật hiện hành Trong quá trình làm bài có thể có những sai sót, em rất mong các thầy

cô có thể bỏ qua cho em và em rất mong nhận được ý kiến đóng góp của thầy cô để

em học thêm được nhiều kinh nghiệm và sẽ hoàn thiện tốt hơn về nhận thức của mình đối với môn Luật Tố tụng Hình sự Em xin chân thành cảm ơn

NỘI DUNG

I MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KHỞI TỐ VỤ ÁN HÌNH SỰ THEO YÊU CẦU CỦA BỊ HẠI.

1 Khái niệm khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại.

Bị hại là một chủ thể tham gia tố tụng hình sự, theo khoản 1 Điều 62

BLTTHS năm 2015 quy định “Bị hại là cá nhân trực tiếp bị thiệt hại về thể chất,

tinh thần, tài sản hoặc là cơ quan, tổ chức bị thiệt hại về tài sản, uy tín do tội phạm gây ra hoặc đe dọa gây ra.” So với BLTTHS năm 2003 thì BLTTHS năm 2015 đã

mở rộng phạm vi điều chỉnh với quy định của bị hại, ngoài cá nhân thì cơ quan, tổ chức bị thiệt hại về tài sản, uy tín do tội phạm gây ra cũng sẽ được coi là bị hại

Về khái niệm Khởi tố vụ án hình sự được đưa ra trong Giáo trình Luật Tố

tụng hình sự Việt Nam của trường Đại học Luật Hà Nội: Khởi tố vụ án hình sự là

giai đoạn mở đầu của tố tụng hình sự, trong đó cơ quan có thẩm quyền xác định sự

việc xảy ra có hay không có dấu hiệu tội phạm để ra quyết định khởi tố hoặc ra quyết định không khởi tố vụ án 1

Về mặt nguyên tắc, khi xác định có dấu hiệu tội phạm, cơ quan có thẩm quyền quyết định khởi tố vụ án hình sự, bảo đảm mọi tội phạm đều bị xử lý kịp thời, buộc người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội phải chịu trách nhiệm hình sự Tuy nhiên, trong thực tế có nhiều tội phạm xảy ra gây thiệt hại không chỉ

về vật chất mà cả thiệt hại nghiêm trọng về tinh thần đối với bị hại Việc khởi tố vụ

án hình sự, xử lý người phạm tội trong những trường hợp này mặc dù nhằm góp phần giữ nghiêm kỷ cương và mang lợi ích cho xã hội nhưng chính việc khởi tố đó

có thể gây ra thêm những tổn thương về tinh thần cho bị hại Để hạn chế những tổn thương đó, BLTTHS quy định việc khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu bị hại để họ

cân nhắc có khởi tố vụ án hay không Có thể hiểu, Khởi tố vụ án hình sự theo yêu

cầu của bị hại là trường hợp đặc biệt mà do tính chất của vụ án và vì lợi ích của bị hại, cơ quan có thẩm quyền không tự ý khởi tố vụ án mà phụ thuộc vào ý chí của bị hại thể hiện qua yêu cầu của họ 2

2 Cơ sở của việc quy định Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại.

2.1 Cơ sở lý luận.

Cơ sở lý luận của việc hình thành quy định khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại trong tố tụng hình sự Việt Nam chính là sự kết hợp giữa quyền công

tố và quyền tư tố trong tố tụng hình sự trên cơ sở tiếp thu những điểm tiến bộ của quyền tư tố trong tố tụng hình sự các nước trên thế giới, phù hợp với điều kiện hoàn cảnh và nguyên tắc của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam, tránh được việc

đề cao hoặc hạ thấp quyền buộc tội của tư nhân

1 Hoàng Thị Minh Sơn (2021), Giáo trình Luật Tố tụng hình sự Việt Nam, Trường Đại học Luật Hà Nội, Nxb Công

an Nhân dân.

2 Võ Thị Kim Oanh (2021), Giáo trình Luật Tố tụng hình sự Việt Nam, Trường Đại học Luật thành phố Hồ Chí

Minh, Nxb Hồng Đức - Hội Luật gia Việt Nam

2.2 Cơ sở thực tiễn.

Thứ nhất, Hiến pháp năm 2013 quy định một nguyên tắc hiến định là khẳng

định sự tôn trọng bảo đảm quyền con người và quyền công dân (Điều 3) Quy định khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại trong BLTTHS năm 2015 thể hiện sự quan tâm của nhà nước ta đến quyền và lợi ích của những người trực tiếp bị thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra đồng thời là sự thể hiện việc triển khai nguyên tắc hiến định về quyền con người và quyền công dân trong tố tụng hình sự

Thứ hai, việc thiết lập quy định khởi tố vụ án theo yêu cầu của bị hại còn

xuất phát từ cơ sở thực tiễn đó là điều kiện thực tế của nền tư pháp Việt Nam trong quá trình hội nhập quốc tế

Thứ ba, việc thiết lập quy định khởi tố vụ án theo yêu cầu của bị hại trong tố

tụng hình sự Việt Nam còn xuất phát từ nhu cầu thực tiễn các quan hệ xã hội cần thiết phải có quy phạm pháp luật điều chỉnh Việc khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại xuất phát từ tính chất của vụ án và lợi ích của bị hại, cũng có thể có lợi ích của người bị buộc tội.3

II QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ NĂM 2015 VỀ KHỞI TỐ VỤ ÁN HÌNH SỰ THEO YÊU CẦU CỦA BỊ HẠI.

1 Các trường hợp chỉ được khởi tố theo yêu cầu.

BLTTHS năm 2015 quy định có 10 tội thuộc trường hợp chỉ được KTVA hình sự theo yêu cầu của bị hại: khoản 1 các Điều: 134, 135, 136, 138, 139, 141,

143, 155, 156 và 226 BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) trong đó có 08 tội là tội ít nghiêm trọng, 02 tội là tội phạm nghiêm trọng, 06 tội thực hiện với lỗi

cố ý, 04 tội thực hiện với lỗi vô ý Có thể thấy, các tiêu chí được vận dụng khi đặt

ra quy định khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu bị hại như sau:

3 Nguyễn Thanh Tùng (2019), Khởi tố vụ án theo yêu cầu của bị hại và thực tiễn thi hành tại thành phố Hà Nội,

Luận văn thạc sĩ Luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội.

Xét về loại tội, đây là các tội phạm ít nghiêm trọng và tội phạm nghiêm trọng.

Trong đó có 08 tội phạm ít nghiêm trọng, 02 trường hợp là tội phạm nghiêm trọng

là tội Hiếp dâm theo khoản 1 Điều 141 BLHS và tội Cưỡng dâm theo khoản 1 Điều

143 BLHS Nhưng các tội này xâm phạm đến danh dự, nhân phẩm của bị hại nên cần xem xét ý chí, nguyện vọng của bị hại có muốn xử lý người thực hiện hành vi xâm phạm đến mình hay không nhằm tránh việc xử lý gây thiệt hại thêm cho họ

Xét về tính nguy hiểm cho xã hội, đây là các trường hợp hành vi có tính chất

nguy hiểm cho xã hội không cao Khách thể bị xâm hại là những quan hệ xã hội có liên quan trực tiếp đến bản thân bị hại như sức khỏe, danh dự nhân phẩm con người

và quyền sở hữu trí tuệ

Xét về hậu quả của tội phạm đối với bị hại, tội phạm gây ra thiệt hại không

lớn Đối tượng bị thiệt hại do các tội phạm gây ra chủ yếu là con người, nhưng có thể là cơ quan, tổ chức, pháp nhân trong trường hợp cơ quan, tổ chức, pháp nhân là chủ sở hữu của quyền sở hữu công nghiệp Bên cạnh đó, hậu quả của việc khởi tố

vụ án trong các trường hợp này có thể gây ra những bất lợi nhất định đối với bị hại,

do vậy bị hại được lựa chọn cách thức xử lý đối với người thực hiện hành vi có dấu hiệu tội phạm gây thiệt hại cho mình

2 Chủ thể có quyền yêu cầu khởi tố.

Theo quy định tại khoản 1 Điều 155 BLTTHS 2015 quy định “bị hại hoặc

người đại diện của bị hại là người dưới 18 tuổi, người có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất hoặc đã chết” có quyền yêu cầu khởi tố vụ án hình sự Quyền yêu

cầu KTVA hình sự đương nhiên và trước hết thuộc về bị hại bởi họ là người trực tiếp bị thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài sản do tội phạm gây ra Bị hại tham gia tố tụng hình sự với địa vị pháp lý là người được Nhà nước bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp bị hành vi phạm tội xâm hại Chính vì vậy, quyền yêu cầu khởi tố phải được trao cho bị hại trước tiên Trường hợp bị hại là người dưới 18 tuổi, người có

nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất hoặc đã chết là trường hợp bị hại chưa đủ năng lực hoặc mất năng lực pháp luật thì người đại diện của bị hại có quyền yêu cầu khởi tố vụ án Yêu cầu của người đại diện có giá trị như yêu cầu của bị hại Yêu cầu KTVA hình sự của người đại diện của bị hại là yêu cầu độc lập, không phụ thuộc vào ý chí của bị hại Việc người đại diện của bị hại yêu cầu KTVA hình sự không loại trừ việc bị hại tự mình yêu cầu KTVA hình sự

3 Nội dung và hình thức yêu cầu khởi tố.

Nội dung yêu cầu khởi tố là yêu cầu truy cứu trách nhiệm hình sự người phạm tội, xử lý sự việc có dấu hiệu tội phạm Thực tế hiện nay, yêu cầu KTVA hình sự của bị hại hoặc người đại diện thường thể hiện qua đơn yêu cầu hoặc trình bày trực tiếp và lập thành văn bản Các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng đều chấp nhận cả hai hình thức yêu cầu khởi tố này Tuy nhiên, pháp luật tố tụng hình sự hiện hành chưa có quy định về nội dung yêu cầu KTVA hình sự, các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng cũng không ban hành mẫu đơn yêu cầu khởi

tố do vậy gây không ít khó khăn cho người yêu cầu khởi tố, vì nhiều trường hợp, người yêu cầu không biết cách thể hiện chính xác ý chí của mình trong đơn

4 Hậu quả pháp lý của yêu cầu, không yêu cầu và rút yêu cầu khởi tố.

Hậu quả pháp lý của việc yêu cầu khởi tố trong các trường hợp KTVA hình

sự theo yêu cầu của bị hại là vụ án sẽ được khởi tố và giải quyết theo thủ tục chung Trong trường hợp KTVA thì tại phiên tòa xét xử sơ thẩm, bị hại hoặc người đại diện hợp pháp của họ sẽ trình bày lời buộc tội tại phiên tòa (khoản 3 Điều 62 BLTTHS năm 2015) Bị hại hoặc người đại diện của họ trình bày, bổ sung ý kiến sau khi Kiểm sát viên trình bày luận tội (khoản 4 Điều 320 BLTTHS năm 2015) Bị hại đã yêu cầu khởi tố phải chịu án phí hình sự sơ thẩm trong trường hợp vụ án được khởi tố theo yêu cầu của bị hại, mà sau đó Tòa án tuyên bố bị cáo không có

tội hoặc vụ án bị đình chỉ do người đã yêu cầu khởi tố rút yêu cầu theo quy định của BLTTHS

Hậu quả của việc không yêu cầu khởi tố: Đối với các tội phạm chỉ được khởi

tố theo yêu cầu, việc không yêu cầu khởi tố là căn cứ để quyết định không KTVA hình sự, hủy quyết định KTVA hình sự, đình chỉ điều tra hoặc đình chỉ vụ án

Hậu quả pháp lý của rút yêu cầu KTVA hình sự theo quy định tại khoản 2

Điều 155 BLTTHS năm 2015 là vụ án phải được đình chỉ nếu người yêu cầu khởi

tố tự nguyện rút yêu cầu Hậu quả pháp lý này được cụ thể hóa bằng việc đình chỉ điều tra hoặc đình chỉ vụ án, tùy theo giai đoạn tố tụng xảy ra sự kiện pháp lý rút yêu cầu Nếu vụ án đang ở giai đoạn điều tra thì Cơ quan điều tra ra quyết định đình chỉ điều tra, nếu vụ án đã kết thúc điều tra và hồ sơ được chuyển sang Viện kiểm sát thì Viện kiểm sát đình chỉ vụ án, nếu hồ sơ vụ án đã chuyển sang Tòa án thì Tòa án đình chỉ vụ án Nếu có căn cứ xác định người đã yêu cầu rút yêu cầu khởi tố trái với ý muốn của họ do bị ép buộc, cưỡng bức thì tuy người đã yêu cầu khởi tố rút yêu cầu, Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án vẫn tiếp tục tiến hành

tố tụng đối với vụ án Ngoài việc vụ án phải được đình chỉ, rút yêu cầu khởi tố còn

có hậu quả pháp lý khác như không được yêu cầu khởi tố lại và chịu án phí Khoản

3 Điều 155 BLTTHS năm 2015 quy định "Bị hại hoặc người đại diện của bị hại đã

rút yêu cầu tố không có quyền yêu cầu lại, trừ trường hợp rút yêu cầu do bị ép buộc, cưỡng bức" BLTTHS năm 2015 mở rộng phạm vi chủ thể không có quyền

yêu cầu khởi tố lại vụ án đối với cả người đại diện của bị hại Quy định của BLTTHS năm 2015 hợp lý hơn vì chủ thể của quyền rút yêu cầu KTVA là bị hại hoặc người đại diện của họ, thì chủ thể không được yêu cầu khởi tố lại cũng phải là

bị hại hoặc người đại diện của họ

III THỰC TRẠNG THI HÀNH VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ CÁC QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ KHỞI TỐ VỤ ÁN HÌNH SỰ THEO YÊU CẦU CỦA BỊ HẠI.

1 Thực trạng thi hành các quy định pháp luật về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại.

Bên cạnh những kết quả đã đạt được khi thi hành các quy định pháp luật về

khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại, thì hiện nay trên thực tế vẫn còn tồn tại một số bất cập như sau:

Thứ nhất, về các trường hợp chỉ được khởi tố theo yêu cầu của bị hại: Thực

tế có những vụ án tội phạm được thực hiện với lỗi vô ý, bị hại và người thực hiện hành vi phạm tội đã tự nguyện thỏa thuận và bị hại có đơn đề nghị không xem xét

xử lý trách nhiệm hình sự đối với người thực hiện hành vi phạm tội, tuy nhiên tội phạm không thuộc trường hợp khởi tố vụ án theo yêu cầu của bị hại nên đề nghị của bị hại không phải là căn cứ không khởi tố vụ án hình sự Trường hợp này, cơ quan có thẩm quyền ra quyết định khởi tố vụ án hình sự trong quá trình điều tra xác định tội phạm thực hiện với lỗi vô ý, đồng thời căn cứ vào sự tự nguyện thỏa thuận giữa bị hại và người thực hiện hành vi phạm tội, đề nghị miễn trách nhiệm hình sự của bị hại đối với người thực hiện hành vi phạm tội, Cơ quan điều tra mới ra quyết định đình chỉ điều tra, miễn trách nhiệm hình sự Vì vậy, việc mở rộng thêm đối với các tội danh khởi tố theo yêu cầu của bị hại là cần thiết

Thứ hai, cùng là một tội danh cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức

khỏe người khác nhưng khoản 6 điều 134 BLHS quy định có khung hình phạt nhẹ hơn so với quy định tại khoản 1 điều 134 BLHS (mức cao nhất của khung hình phạt quy định tại khoản 6 Điều 134 BLHS là 02 năm tù, mức cao nhất của khung hình phạt được quy định tại khoản 1 điều 134 là 03 năm tù) Do vậy, khi đã thừa nhận tội phạm quy định tại khoản 1 điều 134 chỉ được khởi tố theo yêu cầu bị hại

thì cũng nên coi khoản 6 Điều 134 là trường hợp chỉ được khởi tố theo yêu cầu của

bị hại Do đó, cần bổ sung vào điều 155 BLTTHS về trường hợp này 4

Thứ ba, về việc yêu cầu khởi tố Thứ nhất, Điều 155 BLTTHS năm 2015

không quy định thời hạn bị hại được quyền yêu cầu khởi tố, nghĩa là về nguyên tắc

họ có quyền yêu cầu KTVA bất cứ lúc nào, hoàn toàn không bị giới hạn về mặt thời gian Trong khi đó, thời hạn giải quyết tố giác, tin báo tội phạm tối đa là 04 tháng (kể cả gia hạn) Từ đó phát sinh trường hợp quá thời hạn giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm nhưng bị hại không thể hiện ý chí là yêu cầu khởi tố hay không yêu cầu khởi tố vụ án hình sự dẫn đến Cơ quan điều tra không thể ra quyết định khởi tố vụ án hình sự vì chưa có yêu cầu của bị hại Đây là một trong những nguyên nhân làm cho việc giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm của Cơ quan điều

tra bị kéo dài mà chưa có cơ chế ràng buộc đối với bị hại Thứ hai, BLTTHS năm

2015 không đề cập đến hình thức yêu cầu KTVA hình sự Thực tế, không phải bị hại nào cũng biết cách thức yêu cầu khởi tố, và khi có yêu cầu khởi tố, cơ quan có thẩm quyền mỗi địa phương hướng dẫn khác nhau gây khó khăn cho bị hại, đối với các vụ án chỉ được khởi tố theo yêu cầu của bị hại thì đây là một trong những tài liệu quan trọng mà thiếu nó thì không thể khởi tố vụ án được

Thứ tư, về việc không yêu cầu khởi tố: BLTTHS năm 2015 không đòi hỏi tất

cả bị hại và người đại diện của họ đều yêu cầu thì mới được khởi tố vụ án hình sự

từ đó dẫn đến trường hợp vụ án có bị hại và người đại diện tham gia tố tụng nhưng chi có bị hại hoặc người đại diện yêu cầu khởi tố, chủ thể còn lại không yêu cầu khởi tố Lúc này, nếu chỉ căn cứ vào không yêu cầu khởi tố của một chủ thể mà không khởi tố vụ án hình sự sẽ không bảo vệ được quyền và lợi ích hợp pháp của người muốn yêu cầu khởi tố Vì vây, quy định tai khoản 8 Điều 157 BLTTHS năm

2015 không được khởi tổ vụ án trong trường hợp bị hại hoặc người đại diện của họ

4 Phạm Mạnh Hùng (2019), Bình luận khoa học Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, Nxb Lao động, tr 315 – 317.