KẾT QUẢ GIÁM SÁT KẾT HỢP HÀNH VI VÀ CÁC CHỈ SỐ SINH HỌC HIVSTI (IBBS)

AiDs Hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải Acquired Immuno Deficiency Syndrome cDc Trung tâm phòng chống và kiểm soát bệnh tật Hoa Kỳ United States Centers for Disease Control and Preven

KẾT QUẢ GIÁM SÁT KẾT HỢP HÀNH VI

VÀ CÁC CHỈ SỐ SINH HỌC HIV/STI (IBBS)

T Ạ I V I Ệ T N A M – V ò N g I I – 2 0 0 9

Tháng 12, 2011

CƠ QUAN THAM GIA CHƯƠNG TRÌNH

Viện Vệ sinh Dịch tễ trung ương (nihE)

Nguyễn Trần Hiển

Nguyễn Anh Tuấn

Bùi Đức Thắng

Trần Đại Quang

Lê Anh Tuấn

Dương Công Thanh

Nguyễn Cường Quốc

Dan Levitt (consultant)

cục Phòng chống hiV/AiDs (VAAc)

Nguyễn Thanh Long

Phan Thị Thu Hương

trung tâm Phòng chống và Kiểm soát Bệnh tật hoa Kỳ (cDc)

Lê Nguyễn Linh Vi

Trần Thị Thanh Hà (Hiện đang làm việc cho FHI 360)

PHÂN TÍCH SỐ LIỆU VÀ CHUẨN BỊ BÁO CÁO

Trần Vũ Hoàng

Nguyễn Anh Tuấn

Lê Nguyễn Linh Vi

về những ý kiến đóng góp quý báu đối với báo cáo

Ấn phẩm IBBS được xuất bản với sự hỗ trợ từ nhân dân Mỹ thông qua Cơ quan Phát triển quốc tế Hoa Kỳ (USAID) và Trung tâm phòng chống và kiểm soát bệnh tật Hoa Kỳ (CDC), Các tác giả chịu trách nhiệm hoàn toàn về nội dung và nội dung này không nhất thiết phản ánh quan điểm của USAID, CDC hay chính phủ Hoa Kỳ

Tháng 12, 2011

Mục lục

DAnh Mục từ Viết tắt 6

Lời giới thiệu 7

tóM tắt nghiên cứu 8

Mục tiêu 12

Phương PháP 13

I Thiết kế nghiên cứu 13 II Đối tượng nghiên cứu 13 III Các địa điểm nghiên cứu 14 IV Các chỉ số nghiên cứu 14 V Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu 15

1 Cỡ mẫu 15 2 Phương pháp chọn mẫu 16

VI Thu thập số liệu 20

1 Nhóm nghiên cứu 20

2 Trung tâm nghiên cứu và quá trình thu thập số liệu 21 VII Theo dõi và kiểm định chất lượng 22 VIII Quản lý và phân tích số liệu 22 1 Nhập số liệu và làm sạch số liệu 22 2 Phân tích số liệu 23 3 Các kỹ thuật xét nghiệm 23

IX Các vấn đề về đạo đức nghiên cứu 25 Kết Quả Và Bàn Luận 26

I Đặc điểm nhân khẩu, xã hội học của các quần thể nghiên cứu 26

II Tỷ lệ hiện nhiễm HIV và STI trong các quần thể nghiên cứu 32

III Các chỉ số hành vi nguy cơ lây nhiễm HIV/STI trong các quần thể nghiên cứu 38

1 Tiêm chích ma túy 38 2 Phụ nữ mại dâm 42 3 Nam quan hệ tình dục đồng giới 50 IV Tiếp cận với các can thiệp 54 hạn chế củA nghiên cứu Và Bài học Kinh nghiệM 59

Kết Luận 62

KhuYến nghị 65

4

Phụ lục 3: Quy trình xét nghiệm chẩn đoán HIV – IBBS 2009 69

Phụ lục 4: Quy trình xét nghiệm chẩn đoán Giang mai – IBBS 2009 71

Phụ lục 5: Phân tích mô tả các số liệu hành vi và sinh học của nhóm TCMT – IBBS 2009 72

Phụ lục 5.1: Đặc điểm xã hội- nhân khẩu học của nhóm TCMT – IBBS 2009 72

Phụ lục 5.2: Tiền sử sử dụng ma túy trong nhóm TCMT – IBBS 2009 73

Phụ lục 5.4: Tiền sử tình dục và số lượng bạn tình trong nhóm TCMT – IBBS 2009 76

Phụ lục 5.8: Tiếp cận với các can thiệp dự phòng HIV/AIDS trong nhóm TCMT – IBBS 2009 83

Phụ lục 5.9: Tỷ lệ hiện nhiễm HIV/STI trong nhóm TCMT – IBBS 2009 84

Phụ lục 6: Phân tích mô tả các số liệu hành vi và sinh học của nhóm MDNH – IBBS 2009 86

Phụ lục 6.1: Đặc điểm xã hội- nhân khẩu học của nhóm MDNH – IBBS 2009 86

Phụ lục 6.2: Tiền sử tình dục và số khách hàng trong nhóm MDNH, IBBS 2009 87

Phụ lục 6.4: Sử dụng ma túy và hành vi tiêm chích trong nhóm MDNH – IBBS 2009 90

Phụ lục 6.7: Tiếp cận với các can thiệp HIV/AIDS nhóm MDNH, IBBS 2009 93

Phụ lục 7: Phân tích mô tả các số liệu hành vi và sinh học của nhóm MDĐP - IBBS 2009 95

Phụ lục 7.1: Đặc điểm xã hội- nhân khẩu học của nhóm MDĐP – IBBS 2009 95

Phụ lục 7.2: Tiền sử tình dục và số khách hàng trong nhóm MDĐP – IBBS 2009 96

Phụ lục 7.4: Sử dụng ma túy và hành vi tiêm chích trong nhóm MDĐP – IBBS 2009 99

Phụ lục 7.7: Tiếp cận với các can thiệp HIV/AIDS trong nhóm MDĐP – IBBS 2009 103

Phụ lục 7.8: Tỷ lệ hiện nhiễm HIV/STI trong nhóm MDĐP – IBBS 2009 104

Phụ lục 8: Phân tích mô tả các số liệu hành vi và sinh học của nhóm MSM – IBBS 2009 105

Phụ lục 8.1: Các đặc điểm xã hội- nhân khẩu học của nhóm MSM – IBBS 2009 105

Phụ lục 8.2: Các đặc điểm tình dục và số lượng bạn tình nữ trong nhóm MSM – IBBS 2009 106

Phụ lục 8.4: Sử dụng ma tuý và uống rượu trong nhóm MSM – IBBS 2009 114

Phụ lục 8.7: Tiếp cận với các chương trình can thiệp HIV/AIDS trong nhóm MSM – IBBS 2009 118

Phụ lục 8.8: Tỷ lệ hiện nhiễm STI, HIV trong nhóm MSM – IBBS 2009 119 55

AiDs Hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải (Acquired Immuno Deficiency Syndrome) cDc Trung tâm phòng chống và kiểm soát bệnh tật Hoa Kỳ

(United States Centers for Disease Control and Prevention)

coPc Dự phòng Chăm sóc toàn diện

DsEP Cục phòng chống tệ nạn xã hội

ELisA Kỹ thuật hấp thụ miễn dịch gắn men

hiV Vi rút gây suy giảm miễn dịch ở người hss Giám sát trọng điểm HIV

htc Tư vấn và xét nghiệm HIV

iBBs Giám sát kết hợp hành vi và các chỉ số sinh học HIV/STI LĐtBXh Lao động Thương binh Xã hội

MArP Quần thể có nguy cơ cao nhiễm HIV

MDĐP Mại dâm đường phố

MDnh Mại dâm tại tụ điểm nhà hàng, cơ sở dịch vụ, giải trí MOLisA Bộ Lao Động Thương Binh và Xã Hội

MsM Nam quan hệ tình dục đồng giới

MsW MSM có bán dâm

non MsW MSM không bán dâm

ngO Tổ chức Phi Chính Phủ PAc Trung tâm phòng chống HIV/AIDS tỉnh/thành phố

Pcr Phản ứng khuyếch đại gen

PEPFAr Kế hoạch viện trợ khẩn cấp của Tổng thống Hoa Kỳ

cho chương trình phòng chống AIDS

PnMD Phụ nữ mại dâm

PPs Xác suất tỷ lệ với cỡ mẫu Psu Đơn vị chọn mẫu cơ bản

rDs Chọn mẫu dây chuyền có kiểm soát

rDsAt Công cụ Phân tích Chọn mẫu dây chuyền có kiểm soát

rPr Rapid Plasma Reagin

sti Bệnh nhiễm trùng lây truyền qua đường tình dục

tcMt Tiêm chích ma túy

tLs Chọn mẫu cụm - thời gian

tP hcM Thành phố Hồ Chí Minh tPhA Kỹ thuật ngưng kết hồng cầu thụ động

tWg Nhóm kỹ thuật

ungAss Khoá họp đặc biệt về HIV/AIDS của Liên Hợp Quốc

usAiD Cơ quan phát triển Quốc tế Hoa Kỳ

VAAc Cục Phòng Chống HIV/AIDS

unODc Văn phòng Liên Hợp Quốc phòng chống ma túy và tội phạm

Viện VsDttư Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương (NIHE)

Danh mục từ viết tắt

6

dịch tễ học khác nhau, do vậy có thể nói dịch HIV tại Việt Nam là tập hợp các hình thái dịch đặc

thù địa phương

Hệ thống giám sát HIV cho phép Việt Nam theo dõi diễn biến của dịch cũng như các thay đổi diễn

ra trong các quần thể nguy cơ cao Đầu tiên là Hệ thống giám sát trong điểm HIV/AIDS được thiết

lập năm 1994 và nay đang được triển khai ở 40 tỉnh/thành phố Hệ thống giám sát trọng điểm HIV

này đã cung cấp những thông tin quan trọng về xu hướng lây nhiễm HIV tại từng tỉnh và trong cả

nước Tuy nhiên, chỉ với kết quả giám sát trọng điểm HIV chúng ta không biết được những yếu tố

nào tác động đến xu hướng dịch

Trong năm 2000 và 2001, Việt Nam đã triển khai giám sát hành vi tại năm tỉnh Hà Nội, Hải Phòng,

Quảng Ninh, TP HCM, và Cần Thơ Đây là hệ thống cảnh báo sớm cho chúng ta biết được những chỉ

số hành vi đóng vai trò quan trọng trong dự đoán sự tiến triển của dịch Để tăng cường giám sát dịch

và có những kết luận khoa học nhằm đưa ra kế hoạch cụ thể phòng chống HIV/AIDS hiệu quả, giám

sát kết hợp các chỉ số hành vi và sinh học (IBBS) vòng I đã được tiến hành năm 2005-2006 tại năm tỉnh

kể trên thêm hai tỉnh là Đà Nẵng và An Giang, IBBS đã khảo sát một cách hệ thống tại cộng đồng để

đánh giá hành vi nguy cơ, tỷ lệ hiện nhiễm HIV và STI trong các nhóm có nguy cơ cao là nhóm Tiêm

chích ma túy, Phụ nữ mại dâm, và Nam quan hệ tình dục đồng giới Năm 2009-2010, dưới sự chỉ đạo

của Cục Phòng chống HIV/AIDS - Bộ Y tế, Viện Vệ Sinh Dịch tễ Trung ương đã tiến hành điều tra IBBS

vòng II trên các nhóm Tiêm chích ma túy, Phụ nữ mại dâm và Nam quan hệ tình dục đồng giới tại các

tỉnh thuộc vòng I và thêm năm tỉnh là Nghệ An, Yên Bái, Đồng Nai, Điện Biên, và Lào Cai Số liệu của

hai vòng điều tra IBBS cũng đã cung cấp 8 trong 21 chỉ số mà Chính phủ Việt Nam trả lời cho Liên hợp

quốc Đây là một trong những nghiên cứu quan trọng không những cung cấp số liệu cho việc nắm

được tình hình diễn biến dịch HIV/STI trong cả nước để đưa ra các biện pháp can thiệp hiệu quả, cung

cấp các chỉ số quan trọng cho chính phủ trả lời cho Liên hiệp quốc mà còn giúp chúng ta tính tỷ lệ mới

nhiễm HIV nhằm đánh giá mức độ lây nhiễm HIV trong các nhóm quần thể nguy cơ cao, tính được tỷ

lệ lây nhiễm viêm gan B và viêm gan C là những yếu tố quan trọng gây ung thư gan trên người

Các cơ quan thực hiện nghiên cứu trân trọng cảm ơn sự hợp tác của Trung tâm phòng chống AIDS

các địa phương đã tham gia nghiên cứu, các viện Pasteur khu vực, các cán bộ chương trình, các cán

bộ trực tiếp thu thập và phân tích số liệu Chân thành cảm ơn sự hỗ trợ kỹ thuật và tài chính của

các đối tác của Kế hoạch viện trợ khẩn cấp của Tổng thống Hoa Kỳ cho chương trình phòng chống

AIDS (PEPFAR) bao gồm Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID), Trung tâm Phòng chống và

Kiểm soát Bệnh tật Hoa Kỳ (CDC), Tổ chức Sức khoẻ Gia đình Quốc tế và Văn Phòng Liên Hợp Quốc

phòng chống Ma túy và Tội phạm (UNODC) trong việc hỗ trợ thực hiện chương trình này

Pgs ts nguYễn trẦn hiỀn

Viện trưởng Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương 7

Tóm tắt nghiên cứu

Giám sát kết hợp hành vi và các chỉ số sinh học (IBBS) vòng II được thực hiện từ tháng 6 năm

2009 đến tháng 2 năm 2010 trong các quần thể đích ở Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, TP HCM, Cần Thơ, An Giang, Đà Nẵng, Nghệ An, Yên Bái, Đồng Nai, Điện Biên và Lào Cai IBBS

sử dụng phương pháp lấy mẫu tại cộng đồng để ước tính tỷ lệ hiện nhiễm HIV và các bệnh lây truyền qua đường tình dục khác (STI) cũng như thu thập các chỉ số hành vi nguy cơ và khả năng tiếp cận với các can thiệp trong các nhóm có nguy cơ cao (MARP), bao gồm nhóm Tiêm chích ma túy (TCMT), nhóm phụ nữ mại dâm (PNMD), và nhóm Nam quan hệ tình dục đồng giới (MSM) Điều tra cắt ngang này ứng dụng phương pháp chọn mẫu cụm - thời gian (TLS) hoặc Chọn mẫu dây chuyền có kiểm soát (RDS) để tuyển chọn 3.638 người TCMT ở 12 tỉnh, 5.458 PNMD ở 10 tỉnh, và 1.596 MSM ở 4 tỉnh Các số liệu hành vi và số liệu khác được thu thập thông qua phỏng vấn cá nhân trực tiếp, tỷ lệ hiện nhiễm HIV và STI được xác định qua xét nghiệm mẫu máu, nước tiểu và ngoáy hậu môn Các kết quả được so sánh với IBBS

2006 để xác định các thay đổi về lây nhiễm HIV, hành vi nguy cơ và hành vi dự phòng, và khả năng tiếp cận với các dịch vụ trong các nhóm có nguy cơ cao

Người Tiêm chích ma túy: Tỷ lệ hiện nhiễm HIV tại một số tỉnh ổn định ở mức cao, tuy nhiên tỷ lệ sử

dụng chung bơm kim tiêm vẫn ở mức cao và tỷ lệ sử dụng bao cao su vẫn ở mức thấp

Trong bảy tỉnh được khảo sát cả hai năm 2006 và 2009, chỉ có TP.HCM có tỷ lệ nhiễm HIV tăng có ý nghĩa thống kê từ 34% lên 46%, trong khi tỷ lệ hiện nhiễm giảm có ý nghĩa thông

kê tại Hải Phòng và Cần Thơ Tỷ lệ hiện nhiễm tại An Giang có tăng đôi chút nhưng không

có ý nghĩa thống kê Ba tỉnh còn lại là Hà Nội, Đà Nẵng và Quảng Ninh đã giảm tỷ lệ hiện nhiễm nhưng không có nghĩa thông kê Tỷ lệ hiện nhiễm HIV trong nhóm TCMT tăng, tuy nhiên tỷ lệ hiện nhiễm trong nhóm mới tiêm chích đã giảm từ 28% trong năm 2006 xuống 5% trong năm 2009, điều này gợi ý bằng chứng ban đầu của việc giảm tỷ suất nhiễm mới Hải Phòng là tỉnh có mức giảm tỷ lệ hiện nhiễm nhiều nhất, từ 66% xuống 48% Mặc dù nhìn chung tỷ lệ hiện nhiễm HIV đã giảm, tuy nhiên vẫn còn ở mức cao ở tất cả các tỉnh được khảo sát, dao động từ 16% ở An Giang tới 56% ở Điện Biên, ngoại trừ Đà Nẵng có tỷ

lệ hiện nhiễm 1%

Tỷ lệ sử dụng chung bơm kim tiêm ở mức tương đối cao trong phần lớn các tỉnh được khảo sát Tỷ lệ người TCMT báo cáo có sử dụng chung bơm kim tiêm trong 6 tháng qua là 24% và trong 1 tháng vừa qua là 15% Trên 20% người TCMT báo cáo có sử dụng chung bơm kim tiêm trong 6 tháng qua ở tất cả các tỉnh ngoại trừ 3 tỉnh (Hải Phòng, Cần Thơ và An Giang),

và tỷ lệ này lên tới 35% ở Lào Cai Điểm đáng quan tâm là trong nhóm TCMT nhiễm HIV, phần lớn (lên tới 82% ở Quảng Ninh) báo cáo đã từng sử dụng chung bơm kim tiêm, ngoại trừ An Giang và Hải Phòng So sánh số liệu giữa 2006 và 2009, sử dụng chung bơm kim tiêm trong 6 tháng qua đã giảm ở Hải Phòng, TP HCM, Cần Thơ, và An Giang, tăng lên ở Hà Nội và Quảng Ninh, và không thay đổi ở Đà Nẵng

Sử dụng bao cao su thường xuyên, được định nghĩa là luôn luôn sử dụng bao cao su trong các lần QHTD Tỷ lệ sử dụng bao cao su thường xuyên trong 12 tháng qua của nhóm TCMT ở mức thấp với bạn tình thường xuyên, là vợ và bạn gái (từ 15%-56%) và ở mức cao với PNMD (từ 39%-84%) Trong nhóm TCMT nhiễm HIV, cỡ mẫu ở một vài tỉnh quá nhỏ để có thể rút ra kết luận khẳng định, tuy nhiên vẫn có thể ước tính khoảng 1/3 không sử dụng bao cao su

8

HIV trong năm 2009 cao hơn đáng kể so với 2006 Quảng Ninh và Đà Nẵng là hai tỉnh có mức

tăng mạnh nhất, tương ứng hơn hai lần và ba lần Mặc dù đã có sự cải thiện, vẫn chỉ có ít hơn

30% TCMT tiếp cận được với dịch vụ tư vấn và xét nghiệm HIV ở phần lớn các tỉnh Tiếp cận

và sử dụng chương trình bơm kim tiêm miễn phí vẫn còn có nhiều hạn chế Ít hơn một nửa

số TCMT ở 8 trong 12 tỉnh được khảo sát nhận được bơm kim tiêm miễn phí trong 6 tháng

qua, trong đó có 5 tỉnh chỉ có dưới 1/3 số TCMT nhận được bơm kim tiêm miễn phí

Phụ nữ mại dâm: Các yếu tố nguy cơ quan trọng như sử dụng bao cao su không thường xuyên và tiêm

chích ma túy vẫn phổ biến

Tỷ lệ hiện nhiễm HIV trong nhóm PNMD có sự khác biệt đáng kể giữa các tỉnh và theo phân

nhóm (nhóm đường phố và nhóm nhà hàng) Ở phần lớn các tỉnh, nhóm mại dâm đường

phố (MDĐP) có tỷ lệ hiện nhiễm HIV cao hơn nhóm mại dâm nhà hàng (MDNH) Tỷ lệ hiện

nhiễm vượt qua ngưỡng 10% ở Hà Nội, Hải Phòng, và TP HCM trong cả hai phân nhóm, tại

Cần Thơ và Yên Bái trong nhóm mại dâm đường phố (MDĐP) Cả MDĐP và MDNH ở Quảng

Ninh, Nghệ An và Đà Nẵng đều có tỷ lệ hiện nhiễm dưới 3% MDĐP ở Hải Phòng có tỷ lệ

nhiễm cao nhất 23% Mặc dù số sử dụng ma túy được báo cáo trong nhóm này quá nhỏ

để có thể phát hiện các ý nghĩa thống kê Trong khi ở phần lớn các tỉnh, nhiễm HIV vẫn

có liên quan chặt chẽ với tiêm chích ma túy trong nhóm PNMD (vd 78% MDĐP có tiêm

chích ở Cần Thơ nhiễm HIV, so với 8% MDĐP không tiêm chích) So với IBBS vòng 1, tỷ lệ

hiện nhiễm HIV trong nhóm MDNH tăng có ý nghĩa thống kê tại TP.HCM (6% vo với 16%),

Hà Nội (9,4% vo với 17,7%) và Hải Phòng (5% so với 11,7%), Giảm có sự khác biệt tại An

Giang (10% so với 3%), những sự khác biệt tại Cần Thơ, Đà Nẵng và Quảng Ninh chưa có

ý nghĩa thống kê

Trong nhóm MDĐP IBBS vòng 2 đã ghi nhận giảm tỷ lệ hiện nhiễm HIV đáng kể tại Cần Thơ

(29% so với 20%) Quảng Ninh(12,4% so với 1,3%) Đồng thời cũng nhận thấy sự gia tăng có ý

nghĩa thống kê trong nhóm này tại TP HCM (11% so với 16%) và Hải Phòng (7% so với 23%)

Tại An Giang, Đà Nẵng và Hà Nội không có sự khác biệt thông kê

Tỷ lệ hiện nhiễm STI có sự khác biệt ở hai tỉnh có số liệu đầy đủ được thu thập (Hà Nội và TP

HCM) Trong khi tỷ lệ hiện nhiễm Lậu và Chlamydia trong cả hai nhóm MDĐP và MDNH ở Hà

Nội năm 2009 thấp hơn năm 2006, tỷ lệ hiện nhiễm Chlamydia trong nhóm MDĐP ở TP HCM

năm 2009 (11%) cao hơn năm 2006 (6%) Tỷ lệ hiện nhiễm Lậu ở mức thấp và hiếm gặp ở cả

hai thành phố Tỷ lệ hiện nhiễm Giang mai vẫn ở mức thấp trong nhóm PNMD, ít hơn 2% ở

tất cả 10 tỉnh được khảo sát

Trong khi tỷ lệ sử dụng bao cao su thường xuyên với khách quen trong lần quan hệ tình dục

gần nhất được báo cáo ở mức cao, ở phần lớn các tỉnh, thì tỷ lệ sử dụng bao cao su thường

xuyên trong tháng qua có sự khác biệt đáng kể, và đặc biệt là thấp ở Hà Nội, TP HCM và 9

Đồng Nai PNMD báo cáo sử dụng bao cao su thường xuyên với khách lạ hơn là với khách quen Số liệu từ Hà Nội và TP HCM là đáng lo ngại Đối với cả MDĐP và MDNH, tỷ lệ sử dụng bao cao su thường xuyên giảm đáng kể với cả khách lạ và khách quen Tại TP HCM, tỷ lệ sử dụng bao cao su thường xuyên trong nhóm MDĐP giảm hơn một nửa từ 69% xuống 31% đối với khách lạ, và 64% xuống 27% đối với khách quen

Tiêm chích ma túy là yếu tố quan trọng làm tăng nguy cơ lây nhiễm HIV cho nhóm PNMD

và được xem là ở mức cao tại Hà Nội, Hải Phòng, TP HCM, và Cần Thơ MDĐP dường như báo cáo tiêm chích ma túy nhiều hơn MDNH (8% so với 13% tại TP.HCM; 5% so với 15% tại Hà Nội; 4% và 18% tại Hải Phòng và 1% so với 16% tại Cần Thơ)

Hơn 10% MDĐP báo cáo có bạn tình là người TCMT ở 4 tỉnh, và mức này là trên 5% ở 9 tỉnh được điều tra Đặc biệt, tỷ lệ này lớn hơn 20% ở Hà Nội Có 12% MDNH tại Hà Nội báo cáo có bạn tình là người TCMT, chiếm tỷ lệ cao nhất trong các tỉnh được điều tra

Xét nghiệm HIV trong nhóm PNMD đã tăng lên tuy nhiên vẫn còn ở mức thấp ở tất cả các tỉnh ngoại trừ một vài tỉnh như Hải Phòng, Đà Nẵng và Nghệ An MDĐP có xu hướng xét nghiệm và nhận kết quả nhiều hơn MDNH Xét nghiệm tại các tỉnh mới được khảo sát là Lào Cai và Yên Bái ở mức thấp hơn rất nhiều so với các tỉnh khác Phân tích số liệu giữa nhóm MDNH và MDĐP cho thấy có sự khác biệt về tỷ lệ tiếp cận với bao cao su miễn phí/ giá rẻ ở một số tỉnh Nhìn chung, tỷ lệ MDĐP báo cáo tiếp cận được với bao cao su miễn phí/ giá rẻ cao hơn MDNH Trên 80% MDĐP ở Hải Phòng, An Giang, Cần Thơ và Nghệ An báo cáo tiếp cận được với bao cao su miễn phí/ giá rẻ trong 6 tháng qua

Nam quan hệ tình dục đồng giới: Nhiễm HIV và STI vẫn ở mức cao, các nguy cơ vẫn đa dạng

Tỷ lệ nhiễm HIV và STI trong nhóm MSM ở trên mức 10% ở ba trong bốn tỉnh được khảo sát,

và lên tới mức 20% (MSM không bán dâm - Hà Nội) Ở Hà Nội và TP HCM, tỷ lệ hiện nhiễm HIV trong cả hai nhóm MSM có bán dâm và không bán dâm trong năm 2009 cao hơn đáng

kể so với 2006 Nhiễm STI trong nhóm MSM vẫn ở mức cao ở 3 trong 4 tỉnh được khảo sát, mặc dù đã có sự giảm nhẹ từ 2006 đến 2009 tại Hà Nội Cứ năm MSM ở TP HCM thì có một người nhiễm ít nhất một STI và tỷ lệ này gần đạt 1/5 ở Cần Thơ và Hà Nội

MSM có nhiều mối quan hệ tình dục đa dạng Những MSM bán dâm có mối quan hệ tình dục với phụ nữ trong năm qua ở ba trong bốn tỉnh được khảo sát (48% tới 56%) nhiều hơn

so với những MSM không bán dâm (23% đến 40%) MSM bán dâm cũng báo cáo có QHTD nhiều hơn với PNMD (lên tới 25% so với 11% trong nhóm không bán dâm ở Cần Thơ) MSM không bán dâm nhìn chung thích bạn tình tự nguyện là nam hơn, mặc dù vẫn có một số lớn báo cáo có QHTD với bạn tình tự nguyện là nữ (từ 23-40%)

Tỷ lệ sử dụng bao cao su thường xuyên trong 12 tháng qua có sự khác biệt trong nhóm MSM, với MSM bán dâm, tỷ lệ này ở mức thấp – dưới 50% với bất kỳ loại bạn tình nào được ghi nhận ở tất cả các tỉnh ngoại trừ Hà Nội, ở Hà Nội có 64% báo cáo sử dụng bao cao su thường xuyên với PNMD Tỷ lệ sử dụng bao cao su thường xuyên với bạn tình tự nguyện là nữ cũng thấp hơn so với bạn tình tự nguyện là nam So sánh với số liệu IBBS vòng I, số liệu vòng II cho thấy sự trái ngược giữa Hà Nội và TP HCM Tỷ lệ sử dụng bao cao su thường xuyên với bất kỳ loại bạn tình nào trong nhóm MSM bán dâm ở Hà Nội trong năm 2009 cao hơn so với năm

2006 Ngược lại, tỷ lệ sử dụng bao cao su thường xuyên với khách hàng nam và bạn tình tự

10

túy, đây là yếu tố làm tăng nguy cơ lây nhiễm HIV Sử dụng ma túy chiếm từ lệ từ 1/10 (Cần

Thơ) đến 1/3 (Hà Nội) Tỷ lệ tiêm chích ma túy được báo cáo vẫn đang ở mức thấp (cao nhất

là 8% ở TP HCM) Tỷ lệ nhiễm HIV trong số MSM có tiêm chích ma túy cao gấp 2 lần so với

nhóm MSM không tiêm chích ma túy tại Hà Nội Số liệu của Cần Thơ cũng tương tự như vậy

Tỷ lệ hiện nhiễm HIV trong nhóm MSM có tiêm chích ở TP HCM ở mức cao một chút so với

MSM không tiêm chích

Xét nghiệm HIV trong nhóm MSM ở mức thấp (ít hơn 30%) ở cả 4 tỉnh MSM được khảo sát So

sánh giữa năm 2006 và 2009, TP HCM có tỷ lệ MSM được xét nghiệm và nhận kết quả giảm

mạnh nhất (từ 24% xuống 19%)

Tỷ lệ MSM nhận được bao cao su miễn phí trong vòng 6 tháng qua tại 3 tỉnh/thành phố Hà

Nội, TP HCM, Cần Thơ dao động trong khoảng từ 42% đến 65% Tỷ lệ này trong nhóm MSM

ở Hải Phòng là rất thấp, đặc biệt là trong nhóm MSM có bán dâm (7%) So sánh số liệu giữa

2006 và 2009, tỉ lệ nhận bao cao su miễn phí trong nhóm MSM tăng ở Hà Nội và TP HCM

11

1 Xác định tỷ lệ hiện nhiễm HIV và các bệnh lây truyền qua đường tình dục trong các nhóm nguy

cơ cao về lây nhiễm HIV bao gồm TCMT , PNMD và MSM tại 12 tỉnh/thành phố bao gồm Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, Nghệ An, Yên Bái, Lào Cai, Điện Biên, Đà Nẵng, Đồng Nai, TP HCM, Cần Thơ và An Giang

2 Xác định tỷ lệ các hành vi nguy cơ liên quan đến lây nhiễm HIV/STI, bao gồm các hành vi an toàn

và các hành vi nguy cơ cao trong các nhóm nguy cơ cao tại các tỉnh/thành phố nghiên cứu

3 Xác định độ bao phủ của các can thiệp dự phòng HIV/AIDS tại các tỉnh nghiên cứu

Mục tiêu

12

I THIếT kế NGHIêN CứU

Nghiên cứu này sử dụng điều tra cắt ngang để tuyển chọn các đối tượng nghiên cứu từ cộng

đồng ở các tỉnh được lựa chọn Số liệu nghiên cứu bao gồm thông tin về hành vi và tiếp cận

với các can thiệp được thu thập thông qua phỏng vấn trực tiếp với cá nhân bởi điều tra viên

đã được đào tạo Các số liệu sinh học cũng được thu thập qua xét nghiệm các mẫu máu,

nước tiểu và ngoáy hậu môn Điều tra cắt ngang được lặp lại trên các quần thể nghiên cứu

tại các địa điểm nghiên cứu được lựa chọn từ vòng I diễn ra từ tháng 12, 2005 đến tháng 6,

2006 Phương pháp chọn mẫu bao gồm chọn mẫu cụm - thời gian (TLS) và Chọn mẫu dây

chuyền có kiểm soát (RDS) Mẫu máu được thu thập ở tất cả các quần thể nghiên cứu để làm

xét nghiệm HIV và Giang mai Mẫu nước tiểu và ngoáy hậu môn được thu thập trong nhóm

PNMD và MSM ở một số tỉnh lựa chọn để làm xét nghiệm Lậu và Chlamydia

Thiết kế nghiên cứu này giống với thiết kế được thực hiện năm 2006 để đảm bảo tính tương

thích giữa hai vòng Quá trình thu thập số liệu cho nghiên cứu được tiến hành từ tháng

6/2009 đến hết tháng 2/2010

II ĐỐI TƯợNG NGHIêN CứU

Nhóm Tiêm chích ma túy (TCMT )

Người TCMT trong nghiên cứu này là nam giới, từ18 tuổi trở lên, có hành vi tiêm chích ma túy

trong vòng một tháng qua, tiếp cận được tại các tụ điểm được chọn vào thời điểm nghiên cứu,và

tự nguyện tham gia vào nghiên cứu và đồng ý cho phép lấy mẫu bệnh phẩm xét nghiệm HIV/STI

Nhóm phụ nữ mại dâm (PNMD)

PNMD được tuyển chọn dựa trên các tiêu chuẩn sau: nữ giới từ 18 tuổi trở lên, có quan hệ

tình dục được trả tiền ít nhất là một lần trong vòng 1 tháng trước cuộc điều tra, làm việc trên

đường phố (MDĐP) hoặc các tụ điểm như quán karaoke, các điểm massage (MDNH) Đồng

ý tham gia vào nghiên cứu và đồng ý cho lấy mẫu bệnh phẩm để làm xét nghiệm HIV/STI Ở

một vài tỉnh, mặc dù PNMD được xác định ở các cơ sở dịch vụ giải trí, song dựa vào đặc điểm

và hình thức làm việc của họ, những người này được coi như những phụ nữ thuộc nhóm

MDĐP Ví dụ, tại Hải Phòng, một số PNMD hoạt động trong nhà hàng vẫn được xem là PNMD

đường phố do họ phải di chuyển từ đường phố vào trong các tụ điểm, nhằm tránh các chiến

dịch truy quét trên đường phố

Nam quan hệ tình dục đồng giới (MSM)

Nhóm MSM được chọn tham gia nghiên cứu dựa trên các tiêu chuẩn: nam giới 15 tuổi trở

lên, có QHTD với nam giới ít nhất là một lần trong vòng 12 tháng qua, và tự nguyện tham gia

nghiên cứu, đồng ý cho lấy mẫu bệnh phẩm xét nghiệm HIV/STI MSM được lấy mẫu không

tập trung vào nhóm nam bán dâm Tuy nhiên, vì có một tỷ trọng lớn mẫu báo cáo có bán 13

dâm trong tháng qua (xem phần VIII.2.2 các vấn đề có thể xảy ra trong lấy mẫu), báo cáo này

sẽ phân nhóm MSM thành hai nhóm, nhóm không bán dâm (non-MSW) và nhóm có bán dâm (MSW) nhận tiền trong một tháng qua

III CÁC ĐỊA ĐIểM NGHIêN CứU

Cùng với 7 tỉnh đã được thực hiện năm 2006, IBBS 2009 đưa thêm 5 tỉnh vào khảo sát: Nghệ

An, Yên Bái, Lào Cai, Điện Biên và Đồng Nai Các tỉnh này được đưa vào khảo sát vì tình hình dịch ở đây có những diễn biến phức tạp và đây cũng là các tỉnh có các chương trình can thiệp dự phòng toàn diện được hỗ trợ bởi nhiều tổ chức bao gồm PEPFAR, Ngân hàng Thế giới, Quỹ toàn cầu

IV CÁC CHỉ SỐ NGHIêN CứU

Các chỉ số chính trong nghiên cứu vòng II này về cơ bản không thay đổi so với vòng I, các chỉ số này được lựa chọn phù hợp với các chỉ số của chương trình quốc gia hoặc UNGASS, bao gồm

Kiến thức và thái độ đối với HIV/AIDS Kiến thức về STI và hành vi tìm kiếm dịch vụ chăm sóc khi mắc STI

Hà Nội ü ü ü Đống Đa, Hai Bà Trưng, Thanh Xuân, Cầu Giấy Hải Phòng ü ü ü Lê Chân, Hồng Bàng, Ngô Quyền, Hải An Quảng Ninh ü ü Bãi Cháy, Hòn Gai, Cẩm Phả1

Nghệ An* ü ü Thành phố Vinh, Thị trấn Cửa Lò, Diễn Châu Yên Bái* ü ü Thành phố Yên Bái, Văn Chấn, Nghĩa Lộ Lào Cai* ü ü Thành phố Lào Cai, Bát Xát, Bảo Thắng, Sa Pa Điện Biên* ü Điện Biên Phủ, Điện Biên, Tuần Giáo, Mường Ẳng

Đà Nẵng ü ü Hải Châu, Thanh Khê, Liên Chiểu

Tp HCM ü ü ü Quận 1, 3, 8, Bình Thạnh Cần Thơ ü ü ü Ninh Kiều, Cái Răng, Bình Thủy

Bảng 1: Các địa điểm tuyển chọn đối tượng theo quần thể nghiên cứu

* Địa điểm mới trong năm 2009

1 Tại Quảng Ninh: TCMT được chọn ở Cẩm Phả; PNMD được chọn ở Hòn Gai và Bãi Cháy

14

Hành vi liên quan đến sử dụng BCS và tình dục an toàn

Sử dụng BCS khi QHTD với các loại bạn tình khác nhau

Hành vi tình dục trong đó bao gồm số lượng bạn tình và các loại bạn tình (“mại dâm”,

“thường xuyên” và “không thường xuyên”, nam giới và nữ giới)

Tỷ lệ hiện nhiễm HIV, giang mai, lậu và chlamydia

Sử dụng ma túy và chất gây nghiện (bao gồm tiêm chích ma túy và dùng chung BKT)

Nhận thức về nguy cơ lây nhiễm HIV và STI

Tiếp cận các can thiệp dự phòng HIV/AIDS

V Cỡ MẫU VÀ PHƯƠNG PHÁP CHọN MẫU

1 Cỡ mẫu

Các chỉ số từ IBBS Vòng I được sử dụng để tính toán cỡ mẫu cần thiết của các quần thể

nghiên cứu trong Vòng II Sử dụng cỡ mẫu hữu hiệu đối với chọn mẫu cụm, phương pháp

chọn toàn bộ, và chọn mẫu ngẫu nhiên hệ thống trong IBBS II, cỡ mẫu được tính toán dựa

P1 = tỷ lệ ước tính được tại lần khảo sát đầu

P2 = tỷ lệ ước tính ở lần khảo sát sau, (P2 - P1) là mức thay đổi có thể xác định

P= (P1+P2)/2

Z 1-α = hệ số z tương ứng với mức có ý nghĩa mong muốn

Z 1-β = hệ số z tương ứng với lực mẫu mong muốn

Các chỉ số sử dụng cho việc tính toán cỡ mẫu bao gồm Tỷ lệ hiện nhiễm HIV/STI, các hành vi

dự phòng và hành vi nguy cơ , ví dụ như sử dụng chung bơm kim tiêm và sử dụng bao cao

su Khảo sát ở các tỉnh mới trong Vòng II được xem là khảo sát lần đầu, và các chỉ số cơ bản

của các tỉnh này được làm phù hợp với các tỉnh được chọn từ Vòng I IBBS Cỡ mẫu thực tế

của Vòng II được trình bày trong Bảng 2 dưới đây (Xem Phụ lục I để có thêm chi tiết về việc

tính toán cỡ mẫu)

15

2 Phương pháp chọn mẫu

Phương pháp chọn mẫu sử dụng trong nghiên cứu này bao gồm chọn mẫu dây chuyền có kiểm soát (RDS) và chọn mẫu cụm - thời gian (TLS) sử dụng cách lẫy mẫu cụm hai giai đoạn Cách lấy mẫu thay thế cho phương pháp TLS được sử dụng khi kích cỡ ước tính quần thể là nhỏ, bao gồm phương pháp chọn toàn bộ (chọn toàn bộ đối tượng phù hợp với nghiên cứu trong quần thể) và chọn ngẫu nhiên hệ thống (cứ hai người trong quần thể nghiên cứu phù hợp với nghiên cứu thì chọn một) Phương pháp thay thế này được áp dụng ở một số ít tỉnh

và quần thể, bao gồm MDĐP ở Quảng Ninh, Nghệ An Yên Bái và Cần Thơ và MDNH ở Hải Phòng, Quảng Ninh, Đà Nẵng, Yên Bái và Lào Cai Sơ đồ 1 mô tả phương pháp chọn mẫu sử dụng các đặc điểm quần thể Để đảm bảo sự tương thích giữa hai vòng IBBS, phương pháp lấy mẫu, là RDS hoặc TLS, được áp dụng trong Vòng 1 cũng được lặp lại trong Vòng II

Tiêm chích

Nam quan hệ tình dục đồng giới

Bảng 3: Phương pháp chọn mẫu sử dụng trong IBBS Vòng II

RDS: Chọn mẫu dây chuyền có kiểm soát

TLS: Chọn mẫu cụm - thời gian

(*): Lấy mẫu toàn bộ

Không

Sơ đồ 1: Xác định phương pháp chọn mẫu trong IBBS Vòng II

Quần thể nghiên cứu ẩn?

Chọn mẫu dây chuyền có kiểm soát

Kích cỡ quần thể ước tính có gấp hai lần cỡ mẫu yêu cầu? Chọn toàn bộ

Chọn mẫu cụm thời gian hoặc phương pháp thay thế: kích cỡ quần thể ước tính có nhỏ hơn hoặc bằng với cỡ mẫu yêu cầu không?

Chọn mẫu ngẫu nhiên hệ thống Chọn mẫu cụm hai giai đoạn

2.1 chọn mẫu cụm - thời gian (tLs)

Sử dụng cách lấy mẫu cụm hai giai đoạn

Giai đoạn I: Phát triển khung mẫu và lựa chọn các cụm

Giai đoạn II: Tuyển chọn các đối tượng nghiên cứu

Giai đoạn 1: Xây dựng khung mẫu và lựa chọn chùm

Bản đồ các tụ điểm từng nhóm quần thể, nơi các cá thể có thể tiếp cận được nhằm tuyển chọn họ tham gia nghiên cứu, được xây dựng ở từng tỉnh, thành phố Quá trình lập bản đồ kéo dài trong khoảng 2 tuần cho mỗi nhóm quần thể tại các khu vực được chọn (Xem bảng 1: Khu vực tuyển chọn người tham gia nghiên cứu) Trước khi triển khai lập bản đồ các nhóm đối tượng nghiên cứu, một khóa tập huấn 3 ngày được tổ chức tại mỗi tỉnh, thành phố Khóa tập huấn cung cấp các phương pháp giúp xác định được thành viên của các nhóm quần thể, cách tiếp cận họ, ước lượng và ghi nhận kích cỡ quần thể tại mỗi tụ điểm Kỹ năng phỏng vấn cũng được cung cấp trong khóa tập huấn này Cán bộ tham gia quá trình lập bản đồ do các cơ quan chức năng về phòng chống AIDS tuyến tỉnh lựa chọn, bao gồm cán bộ Sở Y tế, Trung tâm Y tế dự phòng, hoặc trung tâm phòng chống AIDS tuyến tỉnh, nhân viên y tế tại quận huyện, cán bộ xã hội và cán bộ của Hội liên hiệp phụ nữ và Đoàn thanh niên

Các cán bộ lập bản đồ tới các khu vực được phân công và xác định các tụ điểm có thể có các nhóm quần thể nghiên cứu Thông qua những cuộc gặp gỡ, tiếp xúc với một số người cung cấp thông tin chính, nhóm cán bộ bắt đầu quá trình lập bản đồ từ một vài tụ điểm được xác định ban đầu, sau đó áp dụng phương pháp hòn tuyết lăn (snowballing) để tìm kiếm thêm các tụ điểm khác trong địa bàn được phân công Ở mỗi tụ điểm, để thu thập được thông tin

về kích cỡ quần thể và cách tiếp cận với từng đối tượng mục tiêu, các cuộc phỏng vấn nhanh với nhân viên bảo vệ, chủ nhà hàng, những người ở khu vực lân cận được tiến hành, hoặc có thể thông qua đếm trực tiếp Thông tin của mỗi tụ điểm được ghi lại vào phiếu thu thập số liệu trong đó nêu rõ địa chỉ, các dấu hiệu đặc biệt để nhận biết và 3 ước tính về kích cỡ quần thể: ước lượng cao, ước lượng trung bình và ước lượng thấp

Các bảng số liệu được cập nhật và lưu trữ trên máy tính hàng ngày trong suốt quá trình lập bản đồ Quá trình lập bản đồ kết thúc khi không có thêm một tụ điểm mới nào được xác định hoặc được giới thiệu thêm Kết thúc quá trình lập bản đồ các nhóm đối tượng nghiên cứu, toàn bộ thông tin về các tụ điểm được phát hiện cùng kích cỡ quần thể tại từng tụ điểm được tổng hợp để xây dựng khung chọn mẫu cho từng nhóm quần thể nghiên cứu

Tại một vài cơ sở, có sự khác biệt lớn về số đối tượng có mặt trả lời phỏng vấn khảo sát, dựa vào thời gian trong ngày của các địa điểm đã được khảo sát Ví dụ số TCMT ở một điểm thấp nhất là vào giữa ngày (trung bình = 5) và cao nhất là vào buổi sáng (trung bình = 10) Một địa điểm như vậy sẽ được phân thành hai cụm độc lập trong khung mẫu: buổi sáng và giữa ngày Việc phân loại này sẽ giúp đảm bảo cho việc đưa những người TCMT khác nhau vào nghiên cứu; những người đến điểm đó vào những thời điểm khác nhau, sáng sớm hay giữa ngày, có những đặc điểm khác nhau

18

Một cụm hoặc một đơn vị chọn mẫu cơ bản (PSU) được định nghĩa là nhóm 10 đối tượng từ

quần thể đích Có ba mươi cụm của mỗi nhóm MARP được chọn ngẫu nhiên để đạt được xác

suất tỷ lệ với cỡ mẫu Các địa điểm có số lượng quần thể đích ít (vd hai hoặc ba PNMD ở mỗi

điểm) sẽ được gộp vào để tạo thành một cụm trước khi được cho vào khung mẫu

Giai đoạn 2: Lựa chọn các đối tượng tham gia nghiên cứu tại các tụ điểm được chọn

Người tuyển chọn được cung cấp địa chỉ và số lượng đối tượng khảo sát được tại mỗi địa

điểm trong các cụm đã được lựa chọn ngẫu nhiên Trong quá trình thu thập số liệu, các cán

bộ được phân công (cán bộ giám sát tuyến tỉnh) cùng các giáo dục viên đồng đẳng đến

các tụ điểm được chọn, xác định và tiếp cận các cá thể có đủ tiêu chuẩn tham gia nghiên

cứu

Thiết kế nghiên cứu cho phép có thể có nhiều hơn một cụm được tuyển chọn tại mỗi tụ

điểm Khi nhóm nghiên cứu tới tụ điểm đó, nếu phát hiện thấy số lượng cá nhân có đủ tiêu

chuẩn tham gia nghiên cứu nhiều hơn cỡ mẫu yêu cầu, đối tượng nghiên cứu được lựa chọn

một cách ngẫu nhiên Nếu không, toàn bộ số người tại tụ điểm trong thời gian đó được lựa

chọn Trong trường hợp nếu không đạt được cỡ mẫu tại thời điểm đó, nhóm nghiên cứu

quay lại tụ điểm này vào thời điểm khác để tiếp tục tuyển chọn thêm số người tham gia cho

đến khi đạt được cỡ mẫu phân bổ cho tụ điểm đó

Tất cả các cá nhân hội đủ điều kiện tham gia nghiên cứu được giải thích tóm tắt về mục

đích của nghiên cứu và được phát giấy mời tham gia có ghi đầy đủ thông tin cơ bản về

nghiên cứu, địa chỉ các trung tâm nghiên cứu nơi thu thập số liệu, và ngày hẹn phỏng vấn

Nếu quá ngày hẹn 2 tuần mà cá nhân được chọn không đến trung tâm nghiên cứu, người

thay thế sẽ được lựa chọn tại chính tụ điểm đó Sau nhiều nỗ lực tuyển chọn nhằm đạt đủ

cỡ mẫu phân bổ, nhưng vẫn không thể đạt được, có thể tiến hành lựa chọn người tham

gia ở các tụ điểm gần nhất trong khung mẫu để thay thế Toàn bộ kế hoạch thay thế này

đều được Viện VSDTTƯ xem xét và phê chuẩn sau khi tham khảo ý kiến của các cán bộ tại

địa phương

2.2 Phương pháp chọn toàn bộ

Sau quá trình lập bản đồ, nếu ước tính kích cỡ quần thể nghiên cứu nhỏ hơn cỡ mẫu dự kiến,

phương pháp chọn toàn bộ sẽ được sử dụng Nhóm nghiên cứu đến toàn bộ các tụ điểm

được liệt kê, với sự trợ giúp của các giáo dục viên đồng đẳng, tiếp cận với các cá nhân đủ

điều kiện tham gia, giải thích mục đích, và phát giấy mời tham gia nghiên cứu (giống giấy

mời dùng trong chọn mẫu chùm nêu trên)

2.3 chọn mẫu ngẫu nhiên hệ thống

Sau khi vẽ bản đồ, nếu ước tính kích cỡ quần thể vào khoảng 2 lần cỡ mẫu yêu cầu, phương

pháp chọn mẫu ngẫu nhiên hệ thống sẽ được sử dụng Nhóm nghiên cứu sẽ đến tất cả các

điểm trên bản đồ và cứ hai đối tượng phù hợp với nghiên cứu sẽ chọn ra một người tham

gia nghiên cứu Trong trường hợp không nhận được cỡ mẫu đủ lớn sau khi đã đi tất cả các

điểm, thủ tục này sẽ được lặp lại cho đến khi đạt được cỡ mẫu

19

2.4 chọn mẫu dây chuyển có kiểm soát (rDs)

Chọn mẫu dây chuyền có kiểm soát là phương pháp chọn mẫu dây chuyền thông qua sự giới thiệu của chính những người được phỏng vấn Tuy nhiên không hoàn toàn giống với phương pháp hòn tuyết lăn “snowball”, phương pháp này cho chúng ta ước tính chính xác

về những biến số nghiên cứu của quần thể (Heckathorn, 1997) Phương pháp chọn mẫu này được áp dụng với nhóm TCMT tại 4 thành phố (Hà Nội, Đà Nẵng, TP HCM và Cần Thơ) và cho toàn bộ nhóm MSM

Quá trình tuyển chọn bắt đầu bằng tuyển chọn các cá nhân đầu tiên tham gia nghiên cứu:

họ được xem như những “hạt giống” Các tiêu chuẩn để lựa chọn “hạt giống” là những người

có các đặc điểm khác biệt nhau, ở nhiều địa điểm khác nhau và biết rõ các mạng lưới của quần thể nghiên cứu Những “hạt giống” do nhóm nghiên cứu lựa chọn có tham khảo ý kiến

và sự giới thiệu của các cán bộ tại địa phương Sau khi kết thúc phỏng vấn các cá nhân tham gia ban đầu và phát 3 phiếu tuyển chọn để họ tiếp tục chọn lựa các đồng đẳng trong mạng lưới xã hội của họ mà họ biết, những người này không còn là đối tượng nghiên cứu, mà trở thành người đi tuyển chọn Quy trình này sẽ tiếp tục cho đến khi đạt được cỡ mẫu và thường

sẽ mất khoảng từ 5 đến 8 vòng mới đủ cỡ mẫu Số phiếu phát ra sẽ giảm xuống 1 hoặc 0 khi

số lượng đối tượng nghiên cứu gần đạt được mục tiêu đề ra

Phiếu tuyển chọn được mã hóa nhằm liên kết giữa người đi tuyển chọn và người được chọn

để có những phân tích điều chỉnh số liệu hợp lý và để quản lý việc tuyển chọn đối tượng nghiên cứu tốt hơn Mã số của phiếu tuyển chọn được ghi lại trên các bộ câu hỏi Tất cả các nhân viên tiếp đón tại trung tâm nghiên cứu được tập huấn về quy trình quản lý phiếu tuyển chọn và mã hóa

VI THU THậP SỐ LIỆU

1 Nhóm nghiên cứu

1.1 nhân viên chọn mẫu tLs

Nhóm nghiên cứu thực địa sẽ thực hiện việc chọn mẫu TLS thông qua nhân viên đã tham gia

vẽ bản đồ và có kinh nghiệm trong tiếp cận cộng đồng và đồng đẳng viên của các chương trình can thiệp cộng đồng

1.2 người phỏng vấn

Nhân viên của trung tâm y tế Quận Huyện, Trung tâm Y tế dự phòng Tỉnh, Trung tâm Phòng chống AIDS tỉnh và các nhân viên xã hội được chọn để thực hiện các cuộc phỏng vấn

1.3 nhân viên xét nghiệm

Nhóm nghiên cứu bố trí nhân viên xét nghiệm từ Trung tâm Y tế Dự phòng Tỉnh và Trung tâm Phòng chống AIDS tỉnh làm nhiệm vụ thu thập mẫu bệnh phẩm Các tư vấn viên chịu trách nhiệm tư vấn trước và sau xét nghiệm, đồng thời cũng hỗ trợ lấy mẫu bệnh phẩm

20

1.4 tập huấn nhân viên

Một khóa tập huấn 3-4 ngày được tổ chức tại mỗi tỉnh, thành phố trước giai đoạn thu thập

số liệu Nội dung tập huấn bao gồm kiến thức về HIV/AIDS và hành vi nguy cơ, thiết kế

nghiên cứu, các kỹ năng phỏng vấn, sử dụng bộ câu hỏi, cách tiếp cận các nhóm quần thể

nghiên cứu, số liệu, bảo quản và vận chuyển mẫu, và theo dõi hướng giám sát việc thu thập

số liệu Điều tra viên thực hành đóng vai hoặc thảo luận với các giáo dục viên đồng đẳng

đang làm việc cho các chương trình can thiệp đang được triển khai trên địa bàn Các cán bộ

xét nghiệm tham gia nghiên cứu được các cán bộ xét nghiệm của Viện VSDTTƯ tập huấn về

cách thu thập mẫu bệnh phẩm, bảo quản và tiến hành xét nghiệm tuân thủ theo Hướng dẫn

quốc gia về xét nghiệm HIV và STI

2 Trung tâm nghiên cứu và quá trình thu thập số liệu

Các trung tâm nghiên cứu được thiết lập nhằm thu thập số liệu hành vi và mẫu bệnh

phẩm sinh học Mỗi nhóm quần thể có một trung tâm nghiên cứu riêng trên địa bàn

nghiên cứu Sau đây là các yếu tố được cân nhắc xem xét khi lựa chọn địa điểm làm trung

tâm nghiên cứu:

Khoảng cách hợp lý về mặt địa lý với các tụ điểm nhóm quần thể nghiên cứu. Trường hợp

khu vực nghiên cứu lớn (vd TP HCM), một vị trí tại khu vực trung tâm gần với các đối

tượng nghiên cứu sẽ được chọn lựa

Đủ chỗ và không gian dành cho khu vực đón tiếp, phòng phỏng vấn và phòng thu thập

mẫu bệnh phẩm. Các yếu tố liên quan đến tính bảo mật, riêng tư và tôn trọng người

tham gia là các yếu tố quan trọng trong quá trình xem xét, chọn lựa

Phải có đầy đủ điện, nước máy, và khu vệ sinh

Vị trí thuận tiện và dễ tìm

Mỗi một trung tâm nghiên cứu đều có ba khu vực riêng biệt: Khu tiếp đón, phòng phỏng

vấn, và phòng lấy mẫu bệnh phẩm, bao gồm khu vực được bố trí dành cho tư vấn cá nhân

Khi các đối tượng được mời tới trung tâm nghiên cứu, họ tiến hành thủ tục đăng ký tại bàn

tiếp đón.Nhân viên tiếp đón thực hiện các bước sàng lọc cơ bản đối với những người được

mời tới tham gia bằng cách đặt các câu hỏi dựa theo các tiêu chuẩn lựa chọn người tham

gia nghiên cứu Những người không đủ tiêu chuẩn sẽ bị loại Những người đủ tiêu chuẩn sẽ

được mời tham gia vào nghiên cứu Nhân viên đón tiếp sẽ đọc và cung cấp bản thỏa thuận

tham gia nghiên cứu cho các đối tượng đạt tiêu chuẩn, nghe và trả lời các câu hỏi của đối

tượng nghiên cứu và cùng ký vào phiếu vào bản thỏa thuận tham gia nghiên cứu cùng với

người làm chứng

Sau khi kết thúc thủ tục đăng ký, những người đủ tiêu chuẩn tham gia nghiên cứu được giới

thiệu sang phòng phỏng vấn Phòng phỏng vấn được thu xếp đảm bảo kín đáo và riêng biệt

Ngay trước phỏng vấn, điều tra viên hỏi thêm một câu hỏi sàng lọc khác để chắc chắn rằng

những người tham gia đáp ứng đủ tiêu chuẩn lựa chọn Bộ câu hỏi cấu trúc được sử dụng

trong quá trình phỏng vấn, các cán bộ phỏng vấn có thể giúp người tham gia hiểu rõ hơn

nội dung các câu hỏi nếu được yêu cầu Mỗi cuộc phỏng vấn kéo dài khoảng 30 - 45 phút

21

Khi phỏng vấn kết thúc, người tham gia được hướng dẫn sang phòng lấy mẫu bệnh phẩm Tương tự với phòng phỏng vấn,phòng xét nghiệm cũng được bố trí để đảm bảo được tính kín đáo và riêng biệt cho người tham gia Tại đây, những người tham gia sẽ được tư vấn trước xét nghiệm Sau đó, kỹ thuật viên sẽ lấy các mẫu bệnh phẩm sinh học như lấy mẫu máu, mẫu nước tiểu và ngoáy hậu môn Người tham gia được phát một ống nghiệm và được hướng dẫn cách lấy mẫu nước tiểu để xét nghiệm lậu và chlamydia

Mã số nghiên cứu luôn được kiểm tra sau mỗi bước thực hiện nhằm bảo đảm rằng mã số được ghi trong các bộ câu hỏi và mã số trên ống nghiệm đựng mẫu bệnh phẩm trùng khớp Kết thúc quá trình thu thập số liệu với mỗi cá nhân, nhân viên tiếp đón kiểm tra lại một lần nữa để đảm bảo rằng người tham gia không bỏ sót quy trình nào

Các mẫu bệnh phẩm sẽ được bảo quản ở -4 đến -8oC tại các điểm nghiên cứu và vận chuyển bằng bình tích lạnh (-4 đến -8oC) trong ngày về phòng xét nghiệm tỉnh/thành phố Các xét nghiệm được tiến hành tại phòng xét nghiệm đó, trả kết quả sau 2 tuần Các mẫu được tiếp tục bảo quản ở -20oC đến -80oC đến khi chuyển về Viện VSDTTƯ

Những người tham gia nghiên cứu nhận được một số tiền từ 50.000-100.000 đồng tuỳ thuộc vào đối tượng và địa bàn nghiên cứu, tương đương với 3 - 5 USD để bù đắp cho thời gian họ dành cho nghiên cứu Các đối tượng RDS còn được nhận khoản tiền hỗ trợ thêm (khoản thứ 2) cho việc giới thiệu và tuyển chọn bạn của mình tham gia vào nghiên cứu

Thu thập số liệu được thực hiện từ tháng 6, 2009 đến tháng 2, 2010 ở toàn bộ 12 tỉnh

VII THeO dõI VÀ kIểM ĐỊNH CHấT LƯợNG

Cán bộ trung ương từ Viện VSDTTƯ, FHI 360, UNODC và US CDC chịu trách nhiệm tập huấn điều tra viên ở tỉnh về quá trình thu thập số liệu cũng như hỗ trợ kỹ thuật và định hướng cho

họ trong cuộc khảo sát Cán bộ kỹ thuật của Viện VSDTTƯ, Pasteur TP HCM, và Viện vệ sinh Dịch tễ Tây Nguyên chịu trách nhiệm giám sát thực địa Cán bộ của trung tâm phòng chống AIDS tỉnh cũng hỗ trợ công tác giám sát Các giám sát viên cùng làm việc với nhau khi lập bản đồ, tuyển chọn các đối tượng nghiên cứu theo khung mẫu, phỏng vấn và thu thập mẫu bệnh phẩm tại cơ sở nghiên cứu Tất cả mọi vấn đề phát sinh đều được báo cáo tới các giám sát viên Quốc gia với sự hỗ trợ kỹ thuật từ FHI 360 và CDC

VIII QUảN Lý VÀ PHÂN TÍCH SỐ LIỆU

1 Nhập số liệu và làm sạch số liệu

Một nhóm nhập số liệu độc lập sẽ nhập các số liệu vào cơ sở dữ liệu Epidata được phát triển

và bảo lưu tại Viện VSDTTƯ Việc nhập số liệu kép được thực hiện với 25% số bản ghi để phát hiện những sai sót có thể có Nếu phát hiện sai sót ở trên 10% số liệu nhập kép, 25% số các bản ghi khác sẽ được chọn ngẫu nhiên để xem xét nhập lại lần hai

Tên các biến số trong bộ số liệu Vòng II được xây dựng giống Vòng I Sau khi việc nhập số liệu kết thúc, tất cả bộ số liệu được phân tích đảm bảo tính hợp lệ và trình tự logic giữa các

22

câu hỏi, các lỗi cũng được kiểm tra trực tiếp trên bộ câu hỏi nghiên cứu Thời gian nhập và

làm sạch số liệu là khoảng 2 tháng Các số liệu thô được chuyển sang định dạng STATA để

phân tích số liệu

2 Phân tích số liệu

2.1 Chọn mẫu cụm - thời gian

STATA 10.0 được sử dụng để phân tích các mẫu TLS Với thiết kế sử dụng lấy mẫu cụm hai giai

đoạn, hiệu chỉnh được áp dụng để điều chỉnh các xác suất lấy mẫu khác nhau trong nhóm

các đối tượng tham gia Với lấy mẫu cụm, sự khác biệt ở các hình thái tham gia ở địa điểm

lấy mẫu sẽ tạo ra cụm những người có cùng đặc điểm và xác suất chọn mẫu khác nhau, việc

hiệu chỉnh sẽ điều chỉnh những sai số này Mặc dù phương pháp chọn mẫu cụm hai giai

đoạn được thiết kế để lấy các mẫu tự hiệu chỉnh bằng cách tạo ra các cụm có cùng số đối

tượng nghiên cứu (10), số được tuyển chọn thực tế trong mỗi cụm có sự khác nhau, cả trên

và dưới 10, điều này tạo ra các xác suất khác nhau đối với một người được chọn vào một

mẫu Chi tiết việc hiệu chỉnh dữ liệu được trình bày trong Phụ lục 2

2.2 chọn mẫu dây chuyền có kiểm soát

Để đạt được các ước tính (vd., tỷ lệ hiện nhiễm HIV) mang tính đại diện cho quần thể nghiên

cứu, số liệu từ các mẫu thu thập được thông qua RDS cần phải được phân tích bằng công

cụ phân tích RDS (RDSAT) Phần mềm này được phát triển sử dụng để tự hiệu chỉnh sử dụng

các hình thái tuyển chọn và kích cỡ mạng lưới, và các trọng số này điều chỉnh quần thể mẫu

để đưa ra các ước tính không sai lệch mang tính khái quát hóa cho quần thể quan tâm rộng

hơn Số liệu IBBS RDS đầu tiên được phân tích sử dụng RDSAT

Các nghiên cứu viên IBBS đã làm việc với các nhà thống kê và chuyên gia RDS để xác định

phương pháp tiếp cận phù hợp nhất để phân tích các số liệu IBBS thu thập được bằng RDS

Nhóm đã xem xét lại các lý thuyết và các giả định RDS có thể không phù hợp với hoàn cảnh

của Việt Nam, phân tích các tiểu quần thể trong các quần thể mẫu, và áp dụng các mô hình

khác nhau và các phần mềm phân tích thống kê khác nhau Công việc này hiện đang được

tiếp tục và có thể dẫn tới các ước tính khác với ban đầu Đối với báo cáo ban đầu, các nghiên

cứu viên đã đưa ra báo cáo với các xác suất quần thể mẫu chưa được hiệu chỉnh Các kết quả

báo cáo cần được phiên giải thận trọng và không mang tính đại diện cho quần thể TCMT

hoặc MSM nói chung, đó chỉ là các ước tính cho quần thể TCMT được lấy mẫu ở Hà Nội, Đà

Nẵng, TP HCM, Cần Thơ và MSM được lấy mẫu ở Hà Nội, Hải Phòng, TP HCM, và Cần Thơ

3 Các kỹ thuật xét nghiệm

3.1 Xét nghiệm hiV

Xét nghiệm HIV được thực hiện theo phương cách III của Bộ Y tế, với hai xét nghiệm hấp thụ

miễn dịch gắn men (ELISA) và một xét nghiệm nhanh Xét nghiệm HIV được thực hiện tại

các phòng xét nghiệm được phép khẳng định HIV dương tính Mười phần trăm các mẫu âm

tính và năm phần trăm số mẫu dương tính sẽ được lựa chọn ngẫu nhiên để làm xét nghiệm

đảm bảo chất lượng tại Phòng xét nghiệm chuẩn Quốc gia tại Viện VSDTTƯ Quy trình xét

3.2 Xét nghiệm giang mai

Xét nghiệm huyết thanh học Giang mai được tiến hành trên mẫu huyết thanh sử dụng kỹ thuật rapid plasma reagin (RPR) và kỹ thuật ngưng kết hồng cầu thụ động (TPHA) để khẳng định Bệnh nhân được khẳng định là nhiễm Giang mai được điều trị khi có mẫu huyết thanh dương tính với cả hai xét nghiệm Quy trình xét nghiệm được trình bày trong phụ lục 4

3.3 Xét nghiệm Lậu (n gonorrhea) và chlamydia (c trachomatis)

Xét nghiệm N gonhorhea và C trachomatis được tiến hành sử dụng kỹ thuật phản ứng

khuếch đại gen (PCR) Các mẫu bệnh phẩm được lấy là mẫu nước tiểu nhóm PNMD và MSM

và mẫu ngoáy hậu môn nhóm MSM Các mẫu này được lấy ở các trung tâm nghiên cứu, được bảo quản -20ºC tại phòng xét nghiệm của Trung tâm Y tế Dự phòng Tỉnh hoặc Trung tâm Phòng chống AIDS tỉnh Tất cả các mẫu bệnh phẩm sau đó được chuyển đến phòng xét nghiệm tại Viện VSDTTƯ và xét nghiệm theo hướng dẫn của nhà sản xuất

Đối tượng nghiên cứu dương tính với xét nghiệm HIV và giang mai khi quay lại lấy kết quả đều được nhận hoặc giới thiệu những dịch vụ chăm sóc thích hợp: được điều trị miễn phí nếu phát hiện bị bệnh giang mai, và được giới thiệu chuyển đến các dịch vụ hỗ trợ và chăm sóc HIV nếu phát hiện bị nhiễm HIV Quy trình tư vấn và trả kết quả được thực hiện như sau:

Trước khi xét nghiệm, người tham gia nghiên cứu đều được tư vấn trước xét nghiệm Người tham gia có thể yêu cầu được tư vấn bổ sung khi có nhu cầu

Cán bộ tư vấn ký vào Biểu mẫu tư vấn trước xét nghiệm, đính kèm theo thoả thuận tham gia nghiên cứu, và được lưu giữ cùng với các tài liệu giấy tờ khác

Những người tham gia được phát một phiếu hẹn quay lại lấy kết quả xét nghiệm HIV và giang mai tại trung tâm nghiên cứu Kết quả này sẽ được trả lại trong vòng 2 tuần sau khi tham gia nghiên cứu Phiếu hẹn này có ghi chi tiết về trung tâm dịch vụ tư vấn (địa chỉ, điện thoại và thời gian làm việc), cùng địa chỉ và số điện thoại của cán bộ chịu trách nhiệm về nghiên cứu tại địa phương, phòng trường hợp cần thiết

Cán bộ tư vấn được tập huấn thông báo kết quả trực tiếp cho người được xét nghiệm (không trả lời bằng văn bản hoặc qua điện thoại) Không có giấy tờ xác nhận tình trạng HIV hoặc phiếu trả kết quả nào được cung cấp, kết quả được trả lời trực tiếp cùng với tư vấn cá nhân khi người được xét nghiệm đến nhận kết quả Khi nhận được kết quả, người tham gia đến một mình với phiếu hẹn trả kết quả gốc mà họ được phát Nếu không có phiếu hẹn, kết quả xét nghiệm sẽ không được thông báo

24

IX CÁC VấN Đề Về ĐạO ĐứC NGHIêN CứU

Sự tham gia của tất cả các đối tượng vào nghiên cứu hoàn toàn mang tính tự nguyện Tầm

quan trọng của việc tự nguyện chấp thuận tham gia nghiên cứu được nhấn mạnh tại các

buổi tập huấn cho cán bộ tại thực địa Tuyệt đối giữ bí mật thông tin về người tham gia

nghiên cứu cũng được nhấn mạnh trong toàn bộ quá trình Không có thông tin nào về tên

tuổi và địa chỉ của người tham gia nghiên cứu được ghi nhận lại

Đề cương nghiên cứu, bộ câu hỏi và bản thỏa thuận tham gia nghiên cứu cho các nhóm

quần thể nghiên cứu được Ban xét duyệt đạo đức nghiên cứu, Viện VSDTTƯ, Bộ Y tế Việt Nam

và Uỷ ban bảo vệ người tham gia nghiên cứu của tổ chức FHI 360 đồng phê duyệt

Các thủ tục cơ bản sau đây được tiến hành nhằm bảo vệ người tham gia nghiên cứu trong

trường hợp có những ảnh hưởng không mong muốn từ nghiên cứu

Các buổi thảo luận với người sử dụng lao động (chẳng hạn như chủ quán bar, Karaoke)

nhằm làm rõ mục đích nghiên cứu Điều tra viên không thu thập thông tin cá nhân người

tham gia và điền vào bất kỳ biểu mẫu số liệu nào, không có thông tin nào được cung cấp

cho người sử dụng lao động và sự tham gia là hoàn toàn tự nguyện Điều tra viên tuyệt

đối không can thiệp ảnh hưởng tới việc tuyển dụng của người sử dụng lao động

Thông tin về nghiên cứu được chuyển tải tới quần thể nghiên cứu thông qua các tổ chức

Phi Chính Phủ, qua các buổi làm việc trực tiếp với các nhóm, tổ chức các buổi giáo dục tại

nơi làm việc hoặc thông qua các đồng đẳng nhằm thông báo trước khi tuyển chọn người

tham gia nghiên cứu Tại những buổi thảo luận, các vấn đề có liên quan đến nghiên cứu

được đưa ra giải thích và trả lời rõ ràng

Trước khi tuyển chọn, cán bộ nghiên cứu giải thích cho những người có đủ điều kiện,

được chọn tham gia nghiên cứu các thủ tục nghiên cứu một cách chi tiết và trả lời tất cả

các câu hỏi thắc mắc của họ Cán bộ nghiên cứu luôn nhấn mạnh rằng nếu người tham

gia quyết định thôi không tham gia nghiên cứu nữa, quyết định đó không hề ảnh hưởng

tới các dịch vụ mà họ đang được các tổ chức hay phòng khám cung cấp Chữ ký của

người làm chứng, và chữ ký của cán bộ nghiên cứu cùng được thu thập trong thoả thuận

tham gia nghiên cứu

Đây là nghiên cứu vô danh Không có tên hoặc đặc điểm nhận dạng cá nhân nào được

thu thập Tất cả các bộ câu hỏi và các mẫu bệnh phẩm sinh học đều được dán mã số

nghiên cứu riêng Người tham gia nghiên cứu được phát một phiếu hẹn mang mã số

riêng của họ và họ dùng phiếu này để nhận kết quả xét nghiệm, tư vấn cá nhân, chữa STI

miễn phí Do không có các đặc điểm nhận dạng nên không thể xác định ai có xét nghiệm

dương tính hoặc xác định ai tham gia và ai không tham gia vào nghiên cứu Tại thời gian

và địa điểm nhất định, người tham gia đến để nhận kết quả xét nghiệm sử dụng phiếu

hẹn trả kết quả

Các cán bộ địa phương và trung ương theo dõi chặt chẽ quá trình thực hiện và hoàn

thành thoả thuận tham gia nghiên cứu

25

Đặc điểm của nhóm TCMT trong Vòng II được trình bày ở Bảng 4 Tuổi trung bình của nhóm

TCMT được khảo sát thấp nhất là ở Đà Nẵng (25 tuổi) và cao nhất là ở Lào Cai và Hải Phòng (36 tuổi) Một phần ba số TCMT ở TP HCM ở độ tuổi trẻ hơn 25 tuổi

Tình trạng thất nghiệp hoặc có công ăn việc làm với thu nhập thấp, không ổn định tương đối

cao trong nhóm TCMT ở tất cả các tỉnh: từ 70 đến 80% (Phụ lục 5) Số trung vị của thu nhập

hàng tháng trong nhóm này là từ 1-2,5 triệu đồng

Phần lớn TCMT ở các tỉnh được khảo sát đã sử dụng ma túy được hơn 8 năm Các kết quả của quần thể này có thể bị ảnh hưởng bởi các sai số về sự sống sót và việc tìm hiểu quần thể tiêm chích ma túy trong thời gian ngắn hơn 1 năm là cần thiết Đa số những người nghiện ma

túy là người tiêm chích ma túy nhiều hơn một năm (từ 73% ở Đà Nẵng lên đến 96% ở Quảng

Ninh) Tỉnh có tỷ lệ người Tiêm chích ma túy mới cao (mới nghiện tính đến ngày khảo sát) bao gồm Nghệ An (16%), Đà Nẵng (27%), Đồng Nai (23%) và An Giang (20%)

Ở phần lớn các tỉnh, ít nhất là một phần ba người TCMT được khảo sát đã từng học tập tại các trung tâm giáo dục chữa bệnh của nhà nước, còn gọi là trung tâm 06 Tỷ lệ này dao động từ 16% ở Nghệ An tới 47% ở Lào Cai

So sánh quần thể TCMT giữa các năm 2006 và 2009 cho thấy, tỷ lệ TCMT đã từng ở trung tâm

06 trong Vòng II cao hơn nhiều Tỷ lệ tăng lên từ 31% đến 47% tại Hà Nội (p<0,05), 26% đến 37% tại Hải Phòng (p<0,05), và 24% lên 36% ở TP HCM (p<0,05) Tại TP HCM, số người TCMT được về nhà từ trung tâm 06 cũng tăng lên rất đáng kể trong giai đoạn 2006 - 2009 Báo cáo của Cơ quan Phòng chống và Kiểm soát Tệ nạn xã hội TP HCM cho thấy có hơn 35.000 người

sử dụng ma túy ra khỏi các trung tâm 06 của TP HCM trong giai đoạn từ 2006 đến hết 2008,

và khoảng 20,000 người sử dụng ma túy được về nhà vào năm 2009 Việc số người sử dụng

ma túy được tái hòa nhập cộng đồng từ các trung tâm này và ảnh hưởng có thể của nó tới kết quả khảo sát của IBBS Vòng II tại TP HCM được thảo luận ở phần dưới

2 Phụ nữ mại dâm (PNMD)

Sự khác biệt nhân khẩu học giữa nhóm mại dâm đường phố (MDĐP) và mại dâm nhà hàng (MDNH) được trình bày ở dưới MDĐP nhìn chung già hơn so với MDNH, thời gian bán dâm lâu hơn, và có thu nhập thấp hơn (mặc dù thu nhập trực tiếp từ bán dâm cao hơn ở một số địa điểm)

26

Tuổi trung bình của MDĐP trong khoảng từ 25 tuổi (Nghệ An và Đồng Nai) đến 36 tuổi ở Đà Nẵng, và của MDNH là từ 24 tuổi (Nghệ An) đến 30 tuổi (Hà Nội và Đà Nẵng) Phần lớn MDĐP

ở các thành phố lớn như Hà Nội, Hải Phòng, Đà Nẵng, TP HCM, Cần Thơ, An Giang ở độ tuổi trên 30 tuổi (51%–73%), trong khi phần lớn MDNH ở độ tuổi dưới 30 (>50%)

Phần lớn PNMD có thời gian bán dâm nhiều hơn ba năm, con số này cũng phù hợp với kết quả IBBS 2006 Số liệu trong Bảng 5 cho thấy mặc dù được phân loại là mại dâm đường phố, MDĐP ở Quảng Ninh, Nghệ An, Yên Bái, và Đồng Nai thường đợi khách ở các quán bar và karaoke, sự di chuyển này là để tránh sự truy quét của công an Hơn 85% số mại dâm tự nhận

là MDĐP ở Quảng Ninh, Yên Bái, Đồng Nai và An Giang báo cáo điểm chờ khách phổ biến nhất của họ là ở trong quán bar hoặc karaoke

3 Nam quan hệ tình dục đồng giới (MSM)

Phần lớn MSM được khảo sát trong Vòng II ở độ tuổi từ 20 đến 30 Những MSM có bán dâm nhận tiền trong tháng qua (MSW) dường như trẻ hơn so với những người không bán dâm 2 tuổi, ngoại trừ Hải Phòng Độ tuổi của các đối tượng khảo sát cũng có sự khác biệt lớn giữa

2 vòng IBBS, nhóm tuổi trẻ 20-25 chiếm ít hơn trong khảo sát 2009 (25%) so với năm 2006 (60%), đây có thể là do kết quả của việc chọn mẫu (xem phần VIII.2.2 có thảo luận sâu hơn về vấn đề này) MSM tham gia Vòng II cũng có thu nhập tương đối thấp, trung bình là dưới ba triệu đồng một tháng Việc so sánh thu nhập trung bình giữa hai vòng là không thể vì năm

2006 chỉ khảo sát mức thu nhập theo khoảng MSM năm 2009 có mức thu nhập cao hơn nhưng điều này có thể chỉ phán ánh vấn đề lạm phát tiền tệ giữa hai thời điểm khảo sát chứ không phản ánh sự khác biệt về đặc điểm của nhóm giữa hai năm

MSM không bán dâm có xu hướng thích bạn tình nam hơn so với những MSM có bán dâm (MSW), ngoại trừ Hải Phòng Tại Hải Phòng, cả hai nhóm này đều thích quan hệ chỉ với bạn tình nam hoặc thích quan hệ với bạn tình nam hơn so với với bạn tình nữ, tỷ lệ gộp của hai loại này là trên 80%, và không có ai báo cáo là chỉ thích quan hệ với bạn tình nữ Khoảng từ 1/3 đến ½ MSM báo cáo chỉ thích quan hệ tình dục với nam Tuy nhiên tỷ lệ MSW chỉ thích bạn tình nam ở Hà Nội thấp hơn nhiều (13%) Tỷ lệ chỉ thích bạn tình nữ cao nhất là MSW ở Cần Thơ

28

Bảng 6:

Hà Nộ i Hải Phòng Quảng Ninh

II Tỷ LỆ HIỆN NHIễM HIV VÀ STI TRONG CÁC QUầN THể NGHIêN CứU

1 Tiêm chích ma túy

Tỷ lệ hiện nhiễm HIV trong nhóm TCMT ở mức cao tại nhiều tỉnh trong đợt khảo sát Vòng II, bao gồm Điện Biên (56%), Quảng Ninh (56%), Hải Phòng (48%), và TP HCM (46%) Tỷ lệ này cũng tương đối cao ở Hà Nội (21%), Lào Cai (22%), Đồng Nai và Nghệ An (đều 24%) Đà Nẵng

có tỷ lệ nhiễm HIV thấp nhất trong nhóm TCMT, chỉ ở mức 1% Tỷ lệ hiện nhiễm Giang mai đều thấp ở các tỉnh khảo sát (ít hơn 2%)

0204060

%

An Giang Cần Thơ Nẵng Đà Đồng Nai TP.HCM Nội Hà Phòng Hải Nghệ An Quảng Ninh Yên Bái Lào Cai Điện Biên

15,7 0,3

Biểu đồ 1: Tỷ lệ hiện nhiễm HIV và Giang mai trong nhóm TCMT – IBBS 2009

Một số tỉnh có tỷ lệ hiện nhiễm HIV trong nhóm TCMT ở Vòng II (năm 2009) thấp hơn Vòng

I (năm 2006) Các tỉnh này bao gồm Hải Phòng (48% so với 66%, p<0,05), Cần Thơ (32% so với 44%, p<0,05), và Hà Nội (21% so với 24%, p>0,05) Tuy nhiên, tỷ lệ hiện nhiễm HIV trong nhóm TCMT tại TP HCM trong năm 2009 cao hơn so với 2006 (46% so với 34%, p<0,05) Có một vài điểm đáng lưu ý tại thành phố HCM trong giai đoạn giữa hai đợt khảo sát này là: Trong khoảng thời gian 2006 đến 2008, có khoảng 20,000 người sử dụng ma túy được trở

về cộng đồng từ trung tâm 06 tại TP HCM (xem Biểu đồ 3)

Ở Vòng I, 23% người TCMT được khảo sát đã từng ở Trung tâm Chữa bệnh- Giáo dục- Lao động xã hội (trung tâm 06) Tỷ lệ này tăng lên 36% ở Vòng II

Hơn 50% số người TCMT đã từng ở trung tâm 06 được khảo sát năm 2009 có kết quả HIV

dương tính Chúng tôi không có số liệu này của năm 2007, 2008 (xem Biểu đồ 4)

Có ít người TCMT2 mới hơn vào năm 2009 (12,5%) so với 2006 (25,7%, p<0,05) (xem Bảng 4) Tỷ lệ % người TCMT mới có HIV dương tính vào năm 2009 (18%) thấp hơn rất nhiều so

với năm 2006 (29%)

2 Tiêm chích ma túy mới là những người tiêm chích ít hơn một năm

32

Các con số thống kê này cho thấy khả năng tỷ lệ hiện nhiễm HIV cao trong năm 2009 có

thể một phần là do những người nhiễm HIV ở trung tâm 06 được về với cộng đồng trong

khoảng thời gian 2006 và 2009

Biểu đồ 2: So sánh tỷ lệ hiện nhiễm HIV trong nhóm TCMT - IBBS 2006 và 2009

Biểu đồ 3: Số tích lũy các đối tượng tái hòa nhập cộng đồng từ Trung tâm Chữa bệnh - Giáo dục -

Lao động xã hội và tỷ lệ nhiễm HIV giữa năm 2006 và 2009 tại TP HCM

Biểu đồ 4: Tỷ lệ hiện nhiễm HIV trong nhóm TCMT – phân theo tình trạng đã từng hoặc chưa từng

tham gia học tập tại Trung tâm Chữa bệnh - Giáo dục - Lao động xã hội (trung tâm 06) tại TP HCM, 2009

2 Phụ nữ mại dâm

Tỷ lệ hiện nhiễm HIV trong nhóm PNMD cao nhất là ở Hà Nội, Hải Phòng, TP HCM và Cần Thơ (>15%) Tỉnh có tỷ lệ nhiễm ở mức trung bình là Lào Cai, Yên Bái và An Giang Tỷ lệ hiện nhiễm HIV thấp nhất là ở Quảng Ninh, Nghệ An và Đà Nẵng (<3%) MDĐP ở Hải Phòng có tỷ

lệ nhiễm cao nhất 23% Nhìn chung, MDĐP có tỷ lệ hiện nhiễm HIV cao hơn MDNH

Biểu đồ 6: Tỷ lệ hiện nhiễm HIV trong nhóm MDNH – IBBS 2006 và 2009

An Giang Cần Thơ Đà Nẵng TP.HCM Hà Nội Hải Phòng Quảng Ninh

là An Giang (11% vào năm 2006 và 3% vào năm 2009) (Biểu đồ 6)

Trong nhóm MDĐP, tỷ lệ hiện nhiễm HIV có xu hướng ổn định và giảm tại Hà Nội, Quảng Ninh, Đà Nẵng và Cần Thơ Tuy nhiên, số liệu ở Hải Phòng ở mức đáng lo ngại, từ 7% trong năm 2006 tăng lên 23% trong năm 2009 Số liệu của MDĐP ở TP HCM và An Giang cũng cho thấy tỷ lệ hiện nhiễm đã tăng lên (Biểu đồ 7)

Biểu đồ 5: Tỷ lệ hiện nhiễm HIV trong nhóm MDNH và MDĐP - IBBS 2009

19,6

0,3 4,7

16,3

19,7 23,0

3,2

1,3

10,6

01020

An Giang Thơ Cần Nẵng Đà Đồng Nai TP.HCM Hà Nội Phòng Hải Nghệ An Quảng Ninh Yên Bái Lào Cai

34

Trong nhóm MDĐP và MDNH, tỷ lệ hiện nhiễm STI có sự khác biệt ở một vài tỉnh Trong

khi tỷ lệ hiện nhiễm STI có xu hướng giảm giữa năm 2006 và 2009 trong cả hai nhóm

MDĐP và MDNH ở Hà Nội, tỷ lệ nhiễm Chlamydia có xu hướng tăng trong nhóm MDĐP

ở TP HCM (10% trong năm 2009 so với 6% trong năm 2006) Tỷ lệ nhiễm Lậu đang ở

mức thấp và hiếm gặp ở cả hai thành phố Tỷ lệ hiện nhiễm Giang mai vẫn duy trì ở

mức thấp trong nhóm PNMD, ít hơn 2% ở phần lớn các tỉnh khảo sát (ngoại trừ Cần

Thơ, An Giang)

Biểu đồ 8: Tỷ lệ hiện nhiễm Chlamydia (CT) và Lậu (NG) trong nhóm MDNH và MDĐP

tại Hà Nội và TP HCM - IBBS 2006 và 2009

3 Nam quan hệ tình dục đồng giới

Tỷ lệ hiện nhiễm HIV trong nhóm MSM ở Vòng II đã vượt qua mức 10% ở tất cả các tỉnh được khảo sát, ngoại trừ Cần Thơ, và lên đến mức 20% (MSM không bán dâm - Hà Nội)

Biểu đồ 9: Tỷ lệ hiện nhiễm HIV trong nhóm MSM có bán dâm (MSW)

và MSM không bán dâm (non MSW) – IBBS 2009

%

MSW non MSW

Biểu đồ 10: Tỷ lệ hiện nhiễm HIV trong nhóm MSM có bán dâm (MSW)

và MSM không bán dâm (non MSW) – IBBS 2006 và 2009

Ở Hà Nội và TP HCM, tỷ lệ hiện nhiễm HIV trong cả hai nhóm MSM năm 2009 cao hơn đáng

kể so với 2006 Với nhóm MSM có bán dâm (MSW) ở Hà Nội, tỷ lệ hiện nhiễm là 14%, so với 9% vào năm 2006 ở Hà Nội Với những người không bán dâm (non MSW), tỷ lệ nhiễm là 20% vào năm 2009, so với 11% trong năm 2006 Số liệu của TP HCM cũng tương tự

Tỷ lệ hiện nhiễm các bệnh lây truyền qua đường tình dục (STI) (không phải HIV) trong nhóm MSM ở mức cao Cứ năm MSM ở Tp HCM thì có một người nhiễm một trong các STI sau: giang mai, lậu sinh dục, lậu trực tràng, Chlamydia sinh dục, Chlamydia trục tràng

36

Biểu đồ 11: Tỷ lệ hiện nhiễm STI trong nhóm MSM có bán dâm (MSW)

và MSM không bán dâm (non MSW) – IBBS 2009

17,7

21,5

18,7 13,4

Biểu đồ 12: Tỷ lệ hiện nhiễm STI trong nhóm MSM có bán dâm (MSW) và MSM không bán dâm

(non MSW) tại Hà Nội và TP HCM – IBBS 2006 và 2009

Không giống với Hà Nội, tỷ lệ MSM ở TP HCM bị nhiễm cao hơn trong năm 2009 so với 2006

Nhiễm STI trong nhóm MSM ở Hà Nội đã giảm đáng kể tuy nhiên tỷ lệ hiện nhiễm vẫn đang

ở mức cao trên 10%

37

III CÁC CHỉ SỐ HÀNH VI NGUy CƠ LÂy NHIễM HIV/STI TRONG CÁC QUầN THể NGHIêN CứU

1 Tiêm chích ma túy

Dưới đây là các phát hiện chính liên quan đến hành vi nguy cơ trong nhóm TCMT, bao gồm các

hành vi nguy cơ tình dục và tiêm chích Các số liệu chi tiết hơn của nhóm TCMT có trong Phụ lục 5.

Biểu đồ 13 thể hiện tỷ lệ % dùng chung bơm kim tiêm trong nhóm TCMT trong 6 tháng qua

và một tháng qua, khảo sát năm 2009 Dùng chung bơm kim tiêm trong 6 tháng qua ở mức cao (15% đến 37%) ở tất cả các tỉnh khảo sát ngoại trừ Hải Phòng (7%) Báo cáo dùng chung bơm kim tiêm trong 6 tháng qua cao nhất là ở Đà Nẵng và Lào Cai

Biểu đồ 13: Tỷ lệ người TCMT báo cáo dùng chung bơm kim tiêm – IBBS 2009

15,4 17,0

13,7

37,2

27,1 23,7

35,3 24,6 23,0

7,4

28,3 23,7 25,112,3

30,2 22,3 16,2 19,7 20,0

12,0 3,3

17,7 7,7 13,3

01020304050

An Giang Cần Thơ Nẵng Đà Đồng Nai Điện Biên Lào Cai TP.HCM Nội Hà Phòng Hải Nghệ An Quảng Ninh Yên Bái

An Giang Cần Thơ Đà Nẵng TP.HCM Hà Nội Hải Phòng Quảng Ninh

38

Biểu đồ 15 cho thấy tỷ lệ % người TCMT nhiễm HIV báo cáo đã từng dùng chung bơm kim

tiêm ở mức cao trong năm 2009 Dùng chung bơm kim tiêm là cao nhất ở Quảng Ninh, có tới

82% người TCMT nhiễm HIV báo cáo đã từng sử dụng chung bơm kim tiêm

Biểu đồ 15: Tỷ lệ người TCMT nhiễm HIV đã từng sử dụng chung kim tiêm – IBBS 2009

9,2 27,9

Ở tất cả các tỉnh được khảo sát, ngoại trừ Hải Phòng, ít nhất là 40% TCMT báo cáo có hoạt

động tình dục với bạn tình thường xuyên trong 12 tháng qua Ngoài quan hệ tình dục với

bạn tình thường xuyên, có một tỷ lệ nhất định TCMT ở các tỉnh báo cáo có quan hệ với ít

nhất một lần với mại dâm trong 12 tháng qua (từ 10% ở Điện Biên, Quảng Ninh, Đồng Nai

đến 45% ở Đà Nẵng)

39

Biểu đồ 17: Tỷ lệ người TCMT báo cáo sử dụng bao cao su thường xuyên

theo loại bạn tình trong 12 tháng qua – IBBS 2009

33,6 21,6 14,7

39,2 29,1 15,2 36,6 52,8

16,0 32,3

55,6 38,6

56,9 50,4 48,2

61,1 39,3 60,6 74,5

45,9 63,3 68,8

84,1

020406080

100 %

An Giang Cần Thơ Nẵng Đà Điện Biên Đồng Nai TP.HCM Nội Hà Phòng Hải Lào Cai Nghệ An Quảng Ninh Yên Bài

su thường xuyên với bạn tình thường xuyên tăng lên ở phần lớn các tỉnh, đặc biệt là Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, và An Giang Ngược lại tỷ lệ này giảm đi ở Đà Nẵng và TP HCM, từ mức tương ứng là 25% và 36%, xuống còn 15%

Biểu đồ 18a: Tỷ lệ người TCMT báo cáo sử dụng bao cao su thường xuyên

trong 12 tháng qua với bạn tình thường xuyên– IBBS 2006 và 2009

An Giang Cần Thơ Đà Nẵng TP.HCM Hà Nội Hải Phòng Quảng Ninh