Tư Tưởng Trị Nước Của Nho Gia Và Pháp Gia Đối Với Việc Xây Dựng Và Hoàn Thiện Đạo Đức Công Vụ Ở Nước Ta Hiện Nay.

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- NGUYỄN QUANG QUÂN TƯ TƯỞNG TRỊ NƯỚC CỦA NHO GIA VÀ PHÁP GIA ĐỐI VỚI VIỆC XÂY DỰNG VÀ HOÀN THIỆN ĐẠO ĐỨC CÔNG VỤ Ở

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN QUANG QUÂN

TƯ TƯỞNG TRỊ NƯỚC CỦA NHO GIA VÀ PHÁP GIA ĐỐI VỚI VIỆC XÂY DỰNG VÀ HOÀN THIỆN ĐẠO ĐỨC CÔNG VỤ Ở

NƯỚC TA HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC

Hà Nội-2013

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN QUANG QUÂN

TƯ TƯỞNG TRỊ NƯỚC CỦA NHO GIA VÀ PHÁP GIA ĐỐI VỚI VIỆC XÂY DỰNG VÀ HOÀN THIỆN ĐẠO ĐỨC CÔNG VỤ Ở

NƯỚC TA HIỆN NAY

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: TRIẾT HỌC

Mã số: 60.22.80

Người hướng dẫn khoa học:

TS NGUYỄN THANH BÌNH

Hà Nội-2013

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Tình hình nghiên cứu 3

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 6

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 7

6 Đóp góp của luận văn 8

7 Kết cấu của luận văn 8

Chương 1: TƯ TƯỞNG TRỊ NƯỚC CỦA NHO GIA VÀ PHÁP GIA 9

1.1 Bối cảnh kinh tế-xã hội và tiền đề tư tưởng hình thành tư tưởng trị nước của Nho gia và Pháp gia 9

1.2 Một số nội dung chủ yếu trong tư tưởng trị nước của Nho gia 19

1.3 Một số nội dung chủ yếu trong tư tưởng trị nước của Pháp gia (chủ yếu trong sách Hàn Phi tử) 37

Chương 2: Ý NGHĨA TƯ TƯỞNG TRỊ NƯỚC CỦA NHO GIA VÀ PHÁP GIA ĐỐI VỚI VIỆC XÂY DỰNG VÀ HOÀN THIỆN ĐẠO ĐỨC CÔNG VỤ Ở NƯỚC TA HIỆN NAY 59

2.1 Khái niệm công vụ và đạo đức công vụ ở Việt Nam 59

2.2 Thực trạng đạo đức công vụ ở nước ta hiện nay 69

2.3 Kế thừa và phát huy tư tưởng Đức trị của Nho gia và Pháp trị của Pháp gia trong việc xây dựng và hoàn thiện đạo đức công vụ ở nước ta hiện nay 84

2.4 Một số biện pháp chủ yếu nhằm phát huy đạo đức công vụ ở nước ta hiện nay 93

KẾT LUẬN……… 104

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ……… 107

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài:

Cai trị và quản lý xã hội luôn là một trong những vấn đề được quan tâm hàng đầu của các quốc gia ở mọi thời đại Ngay từ thời cổ đại, các triết gia Trung Quốc đã nhận thức được vai trò to lớn của đạo đức và pháp luật trong việc cai trị, quản lý xã hội, thiết lập trật tự xã hội , để từ đó đề xướng các học thuyết “Đức trị” và “Pháp trị” Những học thuyết ấy đã vượt ra khỏi phạm vi Trung Quốc và có ảnh hưởng đến nhiều quốc gia trong đó có Việt Nam

Trong lịch sử chế độ phong kiến Việt Nam, xuất phát từ nhu cầu thực tiễn của việc trị nước, các triều đại đã kế thừa, tiếp thu nhiều tư tưởng về đường lối trị nước của Trung Quốc Tuy nhiên, do sự tác động của nhiều yếu tố, của truyền thống, phong tục, tập quán của dân tộc, đặc biệt là từ nhu cầu, nhiệm vụ của công cuộc dựng nước và giữ nước, tư tưởng về đường lối trị nước của Việt Nam có những nét sáng tạo, độc đáo riêng, không hoàn toàn giống như Trung Quốc

Ở Việt Nam hiện nay, trong việc quản lý xã hội nói riêng, xây dựng và phát triển đất nước về mọi mặt nói chung nhằm mục tiêu “Dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh”, chúng ta có thể kế thừa nhiều giá trị của những học thuyết, tư tưởng và nhiều bài học, kinh nghiệm trong công cuộc dựng nước và giữ nước của cha ông ta trong lịch sử

Nho giáo là một học thuyết chính trị-xã hội ra đời ở Trung Quốc, tư tưởng trị nước bao trùm trong học thuyết Nho giáo là tư tưởng Đức trị

Pháp gia cũng là một trong những trường phái tư tưởng lớn nhất của Trung Quốc cổ đại Khác với đường lối trị nước của Nho gia, Pháp gia chủ trương dùng pháp luật để “trị quốc, bình thiên hạ”

Cả hai học thuyết Nho gia và Pháp gia đều đề xuất ra phương pháp trị nước khác nhau, nhưng cùng một mục tiêu là đưa xã hội Trung Quốc từ “vô đạo” trở thành “hữu đạo” Mỗi một phương thức trị nước ấy, có mặt tích cực và hạn chế nhất định trong lịch sử Do vậy, trong quá trình kế thừa, tiếp thu tư tưởng trị nước của Nho gia và Pháp gia, chúng ta phải biết kết hợp chúng lại với nhau, tức là kết hợp cả Đức trị và Pháp trị một cách nhuần nhuyễn, biện chứng

Trong giai đoạn hiện nay Đảng, Nhà nước và nhân dân ta đang trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân Đó là một nhà nước hoạt động trên tinh thần pháp luật, đề cao pháp luật, quyền lực của nhân dân được thể chế hóa thành pháp luật và pháp luật trở thành công cụ hữu hiệu để thực hiện quyền làm chủ của nhân dân, là xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức am hiểu pháp luật, có năng lực quản lý và có đạo đức, đáp ứng tốt những yêu cầu và nhiệm vụ đặt ra trong công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở nước ta hiện nay

Trong quá trình đổi mới toàn diện đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa hiện nay, kinh tế thị trường đã từng bước hình thành và phát triển, nó tác động mạnh mẽ đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, nhất là đến đạo đức công

vụ trên cả hai mặt tích cực và tiêu cực Việc xuất hiện ngày càng nhiều những hiện tượng tiêu cực trong việc thực thi đạo đức công vụ: chống người thi hành công vụ, tội phạm ngày càng tăng, lối sống thực dụng, chạy theo đồng tiền đang trở thành “mốt thời đại”, nhiều giá trị xã hội bị đảo lộn, sự mất phương hướng,

tệ sùng ngoại đang là những vấn đề đáng lo ngại của xã hội Đặc biệt là sự thoái hóa, biến chất về tư tưởng, đạo đức, lối sống của một bộ phận cán bộ, đảng viên, sự quan liêu của bộ máy nhà nước đang trở thành những nguy cơ lớn đến sự tồn vong của chế độ

Vì vậy, việc nghiên cứu nội dung tư tưởng trị nước của Nho gia và Pháp gia và ý nghĩa của nó đối với việc xây dựng và hoàn thiện đạo đức công vụ ở nước ta hiện nay sẽ cung cấp và luận chứng cho chúng ta tiếp thu, kế thừa những yếu tố tích cực của nó để góp phần xây dựng nền đạo đức và pháp luật mới, hoàn thiện đạo đức con người nhằm phát huy nội lực của con người Việt Nam trong công cuộc xây dựng và phát triển đất nước một cách vững chắc, tiến cùng thời đại

Với những lý do trên, chúng tôi lựa chọn vấn đề “Tư tưởng trị nước của

Nho gia và Pháp gia đối với việc xây dựng và hoàn thiện đạo đức công vụ ở nước ta hiện nay.” làm đề tài nghiên cứu trong luận văn Thạc sĩ Triết học của

mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Liên quan đến đề tài của luận văn, trước hết, là các công trình đi sâu vào

nghiên cứu từng lĩnh vực hay từng phạm trù cụ thể trong học thuyết Nho giáo Các tác giả đi theo hướng này đề cập đến tư tưởng của Nho gia về giáo dục, luân lý, đạo đức và vai trò của nó đối với xã hội và với con người Có thể kể

đến những công trình nghiên cứu tiêu biểu sau đây: Trong “Học thuyết chính trị

xã hội của Nho giáo và ảnh hưởng của nó ở Việt Nam (Từ thế kỷ XI đến nửa thế

kỷ XIX) của Nguyễn Thanh Bình, tác giả đã nghiên cứu Nho giáo chủ yếu với tư

cách là một học thuyết chính trị-xã hội, được các triều đại phong kiến Việt Nam tiếp nhận và sử dụng làm hệ tư tưởng, công cụ cai trị và quản lý xã hội, trong việc thực hiện những nhiệm vụ chính trị, thực tiễn đặt ra cho các triều đại phong kiến và dân tộc Tác giả cho rằng, học thuyết chính trị-xã hội của Nho giáo là căn cứ chủ yếu để thi hành đường lối Đức trị, xây dựng và thực thi pháp luật

Các cuốn sách như: “Nho giáo xưa và nay” của Quang Đạm, “Nho giáo và

đạo đức” của Vũ Khiêu, “Nho học và Nho học ở Việt Nam” của Nguyễn Tài

Thư và “Đến hiện đại từ truyền thống” của Trần Đình Hượu đã đề cập đến nội

dung của tư tưởng Đức trị với tư cách là điểm xuất phát, thực chất của Nho

giáo Đặc biệt, trong cuốn sách “Đức trị và Pháp trị trong Nho giáo”, GS Vũ

Khiêu đã trình bày sự thống nhất biện chứng giữa Đức trị và Pháp trị trong hệ

tư tưởng Nho giáo

Với cuốn “Lịch sử các học thuyết chính trị Trung Quốc” của Lã Trấn Vũ,

ông đã trình bày và đánh giá khá hoàn thiện, sâu sắc quá trình hình thành, phát

triển các tư tưởng, học thuyết của Nho gia, Đạo gia, Pháp gia Trong đó, ông đặc biệt nhấn mạnh, thực chất và bao trùm trong tư tưởng của Nho giáo là tư tưởng Đức trị và tư tưởng Pháp gia là pháp trị

Cuốn sách “Nho giáo” của Trần Trọng Kim, đã nghiên cứu Nho giáo từ

tâm thế của nhà Nho Ông nhìn nhận Nho giáo không chỉ là một học thuyết triết học, chính trị xã hội, học thuyết đạo đức mà còn là học thuyết trị nước

Thứ hai, là các công trình nghiên cứu về Pháp gia và tư tưởng pháp trị của

phái Pháp gia như trong cuốn “Tư tưởng pháp trị của Pháp gia với sự nghiệp

xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam” của PGS TS Doãn Chính và TS

Nguyễn Văn Trịnh, đã nghiên cứu sâu sắc bối cảnh ra đời của phái Pháp gia; phân tích những mặt tích cực, hạn chế của tư tưởng Pháp trị Nội dung chủ yếu

trong cuốn sách này là tư tưởng Pháp trị, Trong các cuốn sách: “Hàn Phi tử” cuả Nguyễn Hiến Lê và Giản Chi và “Hàn Phi tử” của Phan Ngọc, các tác giả

đã tập trung nghiên cứu nội dung tư tưởng chính trị-xã hội của Hàn Phi, nhất là

tư tưởng Pháp trị của ông

Thứ ba, là các công trình nghiên cứu về đạo đức công vụ có cuốn sách: Đạo đức trong nền công vụ do Tô Tử Hạ, Trần Anh Tuấn và Nguyễn Thị Kim

Thảo Cuốn sách gồm hai phần: Phần thứ nhất, các tác giả nêu vị trí, vai trò và ý nghĩa vấn đề đạo đức công chức trong nền công vụ Phần thứ hai, nói về sáng kiến nâng cao đạo đức công vụ của các nước, xuất phát từ thực tế của đất nước mình

Ngoài ra, còn có một số tạp chí như: Tạp chí Quản lý Nhà nước có bài

“Bàn về đạo đức công vụ” của TS Vũ Duy Yên Tạp chí Giáo dục lý luận có bài “Nâng cao đạo đức công vụ góp phần đấu tranh chống tham nhũng” của

Tiến sĩ Nguyễn Minh Phương, năm 2008 Tạp chí Quản lý Nhà nước có bài viết

“Bàn thêm về đạo đức công vụ” của Tiến sĩ Đỗ Thị Ngọc Lan, năm 2010 Tạp

chí Triết học có bài viết “Đạo đức công vụ và vấn đề nâng cao đạo đức công vụ cho đội ngũ cán bộ, công chức ở nước ta hiện nay” của Nguyễn Hữu Khiển, năm 2003

Bên cạnh các công trình nghiên cứu trên, liên quan đến đề tài luận văn, còn

có nhiều luận án, luận văn, các bài viết trên nhiều tạp chí như “Quan niệm của

Nho giáo về xã hội lý tưởng”, “Tư tưởng về Đạo trị nước của các nhà Nho Việt Nam”, “Đạo đức Nho giáo với việc nâng cao phẩm chất đạo đức cộng sản” của

Nguyễn Thanh Bình, “Tìm hiểu tư tưởng Đức trị trong Nho giáo” của Nguyễn Thế Kiệt, “Một số biểu hiện của sự biến đổi giá trị đạo đức trong nền kinh thế

thị trường ở Việt Nam hiện nay và giải pháp khắc phục” của Nguyễn Đình

Tường

Nhìn chung, dù với góc độ, mục đích nghiên cứu khác nhau nhưng các công trình nghiên cứu trên đều là những kết quả nghiên cứu đáng ghi nhận về tư tưởng trị nước của Nho gia và Pháp gia Tuy nhiên, việc nghiên cứu tư tưởng trị nước trong Nho gia và Pháp gia và ý nghĩa của nó đối với việc xây dựng hoàn thiện đạo đức công vụ ở nước ta hiện nay chưa được nghiên cứu nhiều, nghiên

cứu một cách có hệ thống và còn có một số đánh giá chưa thật sự khách quan và toàn diện Vì vậy, với khuôn khổ của một luận văn thạc sĩ, từ góc độ tiếp cận triết học, luận văn cố gắng trình bày một cách có hệ thống và làm sáng tỏ hơn một số nội dung chủ yếu trong tư tưởng trị nước của Nho gia và Pháp gia đối với việc xây dựng và hoàn thiện đạo đức công vụ ở nước ta hiện nay

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn

3.1 Mục đích của luận văn

Trên cơ sở nghiên cứu một cách có hệ thống nội dung tư tưởng trị nước của Nho gia và Pháp gia, luận văn chỉ ra ý nghĩa của nó đối với việc xây dựng

và hoàn thiện đạo đức công vụ ở nước ta hiện nay

3.2 Nhiệm vụ của luận văn

Để đạt được mục đích trên, luận văn tập trung giải quyết các nhiệm vụ sau:

Thứ nhất, trình bày một cách có hệ thống những nội dung chủ yếu trong tư

tưởng trị nước của phái Nho gia và phái Pháp gia

Thứ hai, làm rõ ý nghĩa nổi bật của tư tưởng trị nước của Nho gia và Pháp

gia đối với việc xây dựng và hoàn thiện đạo đức công vụ ở nước ta hiện nay Trên cơ sở đó, luận chứng một số giải pháp cơ bản nhằm phát huy những giá trị tích cực của tư tưởng trị nước Nho gia và Pháp gia trong quá trình xây dựng và hoàn thiện đạo đức công vụ ở nước ta hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn

4.1 Đối tượng nghiên cứu của luận văn

- Tư tưởng trị nước của Nho gia và Pháp gia

- Thực trạng của đạo đức công vụ ở nước ta hiện nay

4.2 Phạm vi nghiên cứu của luận văn

Những quan điểm, luận điểm chủ yếu trong tư tưởng trị nước của Nho gia (qua các tác phẩm kinh điển của Nho gia) và trong tư tưởng trị nước của Pháp gia (chủ yếu qua sách Hàn Phi tử của Hàn Phi)

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Luận văn được nghiên cứu trên cơ sở những quan điểm, nguyên lý cơ bản của triết học Mác-Lênin và những quan điểm của Đảng cộng sản Việt Nam làm

cơ sở lý luận

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn chủ yếu sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của triết học Mác-Lênin, kết hợp với một số phương pháp nghiên cứu khoa học khác, như phương pháp phân tích-tổng hợp, phương pháp lôgic-lịch sử, đối chiếu, so sánh, khái quát hóa, trừu tượng hóa

6 Đóng góp của đề tài:

Luận văn bước đầu chỉ ra những điểm tương đồng và khác biệt cơ bản trong tư tưởng trị nước của Nho gia và Pháp gia, đặc biệt phân tích rõ ý nghĩa của nó đối với việc xây dựng và hoàn thiện đạo đức công vụ ở nước ta hiện nay

Những kết quả đạt được của Luận văn có thể làm tài liệu tham khảo phục

vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu và học tập về Lịch sử triết học Trung Quốc

và Đạo đức học

7 Kết cấu đề tài:

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, Nội dung của Luận văn gồm 02 chương, với 7 tiết

Chương 1: Tư tưởng trị nước của Nho gia và Pháp gia, với 3 tiết

Chương 2: Ý nghĩa tư tuởng trị nước của Nho gia và Pháp gia đối với việc xây dựng và hoàn thiện đạo đức công vụ ở nước ta hiện nay, với 4 tiết

Chương 1: TƯ TƯỞNG TRỊ NƯỚC CUẢ NHO GIA VÀ PHÁP GIA 1.1 Bối cảnh kinh tế-xã hội và tiền đề tư tưởng hình thành tư tưởng trị nước của Nho gia và Pháp gia

1.1.1 Bối cảnh kinh tế-xã hội

Trên lĩnh vực kinh tế:

Xã hội Trung Quốc vào thời Xuân Thu- Chiến Quốc, với việc sử dụng công cụ lao động chuyển từ đồ đồng sang công cụ bằng sắt đã làm cho lực lượng sản xuất phát triển lên trình độ cao hơn Với việc chế tạo, phát minh và

sử dụng đồ sắt đã đem lại những tiến bộ mới trong việc cải tiến công cụ và kỹ thuật sản xuất nông nghiệp

Việc thay thế công cụ bằng đồng sang bằng sắt lúc này ngày càng trở nên phổ biến, sự mở rộng quan hệ trao đổi sản phẩm lao động, thủ công nghiệp ngày càng trở nên chuyên nghiệp hơn với rất nhiều ngành nghề đã được mở ra như nghề rèn, nghề mộc, nghề đúc

Trên cơ sở phát triển của nông nghiệp và thủ công nghiệp, thương nghiệp cũng phát triển hơn trước, tiền tệ đã xuất hiện Đây là thời kỳ khởi sắc của nền kinh tế thương nghiệp

Sự biến động trong lĩnh vực kinh tế đã ảnh hưởng, tác động to lớn đến các mặt của đời sống chính trị-xã hội Nó làm xuất hiện một cục diện mới trong xã hội Trung Quốc thời Xuân Thu –Chiến Quốc, đó là tình trạng các nước chư hầu nổi lên lấn át địa vị và quyền lực của nhà Chu Nếu như vào đầu thời Chu, “Đất đai và thần dân ở khắp dưới gầm trời này không đâu không phải là sở hữu của

nhà vua” (Kinh Thi) thì cho đến lúc này, cái quyền sở hữu tối cao (về đất và

dân) ấy đã bị một tầng lớp người mới lên có sức mạnh kinh tế tấn công và chiếm lấy làm tư hữu

Trong nội nội bộ các nước- đặc biệt là các nước lớn- quý tộc chia bè lập cánh, chia cắt đất đai của các nước chư hầu để mở rộng bờ cõi Vì thế, nếu ở

đầu thời Chu có khoảng trên dưới 1000 nước chư hầu thì đến thời Xuân Thu chỉ còn lại hơn trăm nước

Trong bối cảnh đó, luân lý, đạo đức xã hội rơi vào tình trạng băng hoại, khủng hoảng sâu sắc Mọi giá trị, chuẩn mực, đạo đức bị đảo lộn, trật tự, kỷ cương xã hội ngày càng thêm rối loạn, thiết chế chính trị, lễ nghĩa của nhà Chu

vi phạm và bị phá hoại nghiêm trọng

Nhằm loại trừ thực trạng xã hội ấy và đưa xã hội từ loạn tới bình trị, một vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn cấp bách Bởi vậy mà, hàng loạt các học thuyết chính trị-xã hội được xem là lý tưởng do những mưu sĩ đưa ra và được các vua chư hầu tùy chọn làm công cụ cai trị Từ đây đã sản sinh hàng loạt những nhà tư tưởng, những nhà chính trị xuất sắc và hình thành nhiều tư tưởng triết học, chính trị-xã hội như Nho gia, Pháp gia, Mặc gia, Đạo gia…Trong số

“bách gia” xuất hiện thời Tiên Tần ở Trung Quốc thì Nho giáo và Pháp gia là những học thuyết có tính hiệu quả và sức sống lâu dài nhất

1.1.2 Tiền đề tư tưởng

Về tôn giáo: Nhà Ân chỉ tôn sùng và cúng tế một vị thần toàn năng, đó là

thần tổ tiên, tiếp tục truyền thống tế Đế tổ, tiên vương của người Ân, nhà Chu thêm tư tưởng kính trời, thờ thượng đế, hợp mệnh trời, người với trời hợp nhất

Về chính trị: Tư tưởng chính trị chủ yếu của giai cấp quý tộc Chu là “Nhận

dân”, “Hưởng dân”, “Trị dân”

Về đạo đức: Tư tưởng đạo đức của nhà Chu lấy hai chữ Đức và Hiếu làm

nòng cốt

Tư tưởng pháp trị của Pháp gia là sự kế thừa nhiều tư tưởng triết học của các bậc tiền bối đương thời Đặc biệt là sự kế thừa tư tưởng “tôn quân”, “chính danh” của Khổng Tử, tư tưởng “thượng đồng”, “công lợi” của Mặc gia và kế thừa tư tưởng quan điểm về “đạo”, “đức”, “đạo vô vi” của Đạo gia, tư tưởng

“tính ác” của Tuân Tử

Tư tưởng Pháp trị của Hàn Phi còn tiếp thu, phát triển và hệ thống hóa những quan niệm về đường lối trị nước theo pháp luật của các nhà tư tưởng trước Hàn Phi như Ngô Khởi, Lý Khôi và ba phái trong phái Pháp gia: Thương Ưởng, Thân Bất Hại, Thận Đáo

Thương Ưởng, người nước Vệ, tên họ là Công Tôn, xuất thân từ giới quý

tộc nhưng đã su sút, sống cùng thời với Mạnh Tử, Thân Bất Hại, Thận Đáo Ông là nhà chính trị có tài được Tần Hiếu Công trọng dụng làm tể tướng Trong thời gian này, ông đã hai lần giúp vua Tần cải cách pháp luật, hành chính và kinh tế làm cho nước Tần ngày càng hùng mạnh Với những công lao đó, ông được Tần Hiếu Công phong tước Thương Công (bởi vậy mới có tên là Thương Ưởng Thương Ưởng là đại biểu cho nhóm trọng “pháp” trong Pháp gia

Thân Bất Hại (khoảng 401-337 trước Công Nguyên) là người đất Kinh

thuộc nước Trịnh, chuyên học về hình danh, trước làm một chức danh nhỏ nước Trịnh, sau được Chiêu Ly Hầu dùng làm tướng quốc nước Hàn, là người xuất

thân từ giai cấp quý tộc mới Thân Bất Hại chủ trương ly khai “đạo đức”, chống

“lễ”, đề cao “thuật” trong phép trị nước

Thận Đáo (370-290 trước Công Nguyên) là người nước Triệu Thận Đáo là

đại biểu tiêu biểu trong nhóm trọng “thế” trong Pháp gia Tư tưởng triết học của ông chịu ảnh hưởng “đạo” tự nhiên, “vô vi” thuần phát của Lão Tử Tuy nhiên,

về chính trị, ông chủ trương trị nước bằng pháp luật Theo ông, pháp luật phải khách quan như “vô vi”, điều đó, loại trừ thiên kiến chủ quan, riêng tư của người cầm quyền Trong phép trị nước, Thận Đáo đặc biệt đề cao thuật trị nước

1.2 Một số nội dung chủ yếu trong tư tưởng trị nước của Nho gia (Tư tưởng Đức trị)

1.2.1 Quan niệm của Nho giáo về vai trò của đạo đức và Đức trị

Vai trò nổi bật của đạo đức theo quan niệm của Nho giáo biểu hiện cụ thể như sau:

Thứ nhất, đạo đức và thi hành đạo đức là tiền đề, điều kiện quan trọng

nhất để hình thành, hoàn thiện đạo đức của con người

Thứ hai, đạo đức là công cụ, phương tiện chủ yếu nhất, hữu hiệu nhất của

giai cấp thống trị trong việc cai trị và quản lý xã hội

Thứ ba, đạo đức và thực hành đạo đức đóng vai trò quyết định đối với việc

tạo lập ra mẫu người lý tưởng và góp phần tạo lập xã hội lý tưởng

1.2.2 Những phương thức cơ bản để thực hiện đường lối trị nước

Một là: Thực hành Nhân, Lễ, Chính danh

Nhân là một phạm trù trung tâm của tư tưởng đạo đức, tư tưởng đức trị Nhân bao gồm hai nghĩa, nghĩa rộng và nghĩa hẹp Theo nghĩa hẹp, Nhân là một phẩm chất đạo đức cụ thể, cơ bản, nền tảng của con người, nó là chuẩn mực đạo đức để con người tự tu dưỡng và hoàn thiện nhân cách của mình Theo nghĩa rộng Nhân bao gồm mọi đức cần có khác của con người Nói một cách khác, mọi đức khác của con người như Nghĩa, Lễ, Trí, Tín, Hiếu, Trung đều được biểu hiện cụ thể của đức nhân

Lễ cũng là một phạm trù đạo đức, một chuẩn mực đạo đức Lễ là phạm trù chỉ tôn ti, trật tự, kỷ cương của xã hội mà mọi người, mọi giai cấp trong xã hội

phải học, phải tuân theo

Chính danh là một phạm trù, một nội dung cơ bản của tư tưởng Đức trị, là một trong những biện pháp chính trị để thi hành đường lối Đức trị và Lễ trị Chính danh lần đầu tiên được Khổng Tử đặt ra Ông yêu cầu phải đặt đúng tên

sự vật và gọi sự vật bằng đúng tên của nó sao cho “danh” đúng với thực chất của sự vật

Hai là: Vai trò đạo đức của nhà vua và kẻ cầm quyền trong việc thực hiện

đường lối Đức trị

Quan niệm của Nho giáo về một ông vua, người cầm quyền có đạo đức biểu hiện trong sự thống nhất giữa “nội thánh và ngoại vương”, giữa “tri” và

“hành”