TỔNG QUAN Y VĂN
HCRKT là một rối loạn chức năng của ruột, biểu hiện qua đau bụng hoặc khó chịu vùng bụng cùng với sự thay đổi trong thói quen đi tiêu, mà không có nguyên nhân hay bất thường cấu trúc nào có thể giải thích Chẩn đoán HCRKT chủ yếu dựa trên triệu chứng lâm sàng, thiếu các đặc điểm rõ ràng để phân biệt với các nguyên nhân khác Năm 2016, tiêu chuẩn chẩn đoán HCRKT đã được cập nhật từ ROME III sang ROME IV.
Trên toàn cầu, khoảng 10-20% người lớn và thanh thiếu niên có triệu chứng của HCRKT, với phụ nữ chiếm ưu thế, tỷ lệ nữ cao gấp 2-4 lần so với nam Bệnh thường khởi phát trước 45 tuổi, nhưng cũng có thể xuất hiện ở thanh thiếu niên và người cao tuổi.
Tần suất của HCRKT thay đổi theo khu vực địa lý, dân số và tiêu chuẩn chẩn đoán, với tỷ lệ toàn cầu khoảng 11,2% Tần suất này dao động từ 1,1-45% giữa các quốc gia khác nhau Nghiên cứu cho thấy HCRKT ảnh hưởng đến 10-20% dân số ở châu Âu và Bắc Mỹ, trong khi tần suất ở người châu Á thường dưới 5% Tuy nhiên, các nghiên cứu gần đây (sau năm 2013) đã ghi nhận tỷ lệ mắc HCRKT dao động từ 6,8-33,3% trong khu vực châu Á.
25 Tại châu Á, HCRKT phổ biến hơn ở nhóm trẻ tuổi Ở châu Âu, HCRKT phổ biến ở cả nam và nữ 23, 26
Trong suốt 25 năm qua, tại Việt Nam, có rất ít nghiên cứu đánh giá tỷ lệ hiện mắc HCRKT trong cộng đồng Hầu hết các nghiên cứu chỉ tập trung vào các nhóm dân số hạn chế như sinh viên đại học, công nhân hoặc bệnh nhân đến khám tại cơ sở y tế Tỷ lệ mắc HCRKT có sự biến động lớn, phụ thuộc vào tiêu chuẩn chẩn đoán được áp dụng.
5 cùng một dân số nghiên cứu, một nghiên cứu đã báo cáo sự khác biệt đáng kể về tỷ lệ hiện mắc HCRKT (tương ứng là 7,2% và 10,9%) 27
1.1.3 Sinh lý bệnh của HCRKT
1.1.3.1 Tổng quan về cơ chế sinh lý bệnh
Cơ chế sinh lý bệnh của hội chứng ruột kích thích (HCRKT) vẫn đang được nghiên cứu và bàn luận Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng HCRKT có thể liên quan đến rối loạn vận động đường tiêu hóa, tăng tính nhạy cảm của ruột, và rối loạn trục não-ruột Ngoài ra, các yếu tố tâm lý, tình trạng viêm niêm mạc, stress, mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột, cũng như bất thường trong đáp ứng miễn dịch và con đường serotonin cũng có thể đóng góp vào sự phát triển của hội chứng này.
Sơ đồ 1.1 Cơ chế sinh lý bệnh của HCRKT 20 1.1.3.2 Rối loạn trục não – ruột
Các triệu chứng của hội chứng ruột kích thích (HCRKT) không chỉ giới hạn ở hệ tiêu hóa, mà còn bao gồm rối loạn lo âu và rối loạn tâm lý, với tỷ lệ cao ở bệnh nhân ngoại trú và cộng đồng Những rối loạn này cho thấy mối liên hệ giữa HCRKT và rối loạn trục não-ruột trong cơ chế sinh lý bệnh, dẫn đến các biểu hiện tiêu hóa, mệt mỏi và các triệu chứng khác.
Nghiên cứu gần đây cho thấy khoảng một nửa số bệnh nhân gặp triệu chứng rối loạn tiêu hóa trước khi xuất hiện các triệu chứng rối loạn tâm thần kinh Một nghiên cứu độc lập khác cũng đã điều tra mối liên hệ giữa hội chứng ruột kích thích (HCRKT) và các rối loạn tâm thần.
Theo phỏng vấn bệnh nhân, có 40% bệnh nhân mắc rối loạn tâm thần kinh và 23% bị rối loạn lo âu sau khi được chẩn đoán HCRKT Các nghiên cứu khác cho thấy tình trạng viêm ruột, phản ứng của cytokine và mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột đã chỉ ra mối liên hệ giữa ruột và não trong cơ chế sinh bệnh của HCRKT.
Mối liên hệ giữa rối loạn chức năng tiêu hóa và các triệu chứng rối loạn tâm thần kinh đã mở ra một hướng tiếp cận mới trong điều trị bệnh HCRKT Việc đảo ngược rối loạn tiêu hóa, do ruột dễ tiếp cận hơn não, có khả năng cải thiện hoặc thậm chí đảo ngược các triệu chứng của bệnh.
1.1.3.3 Rối loạn vận động ruột
Nghiên cứu về hoạt động cơ và vận động ruột trong điều kiện không kích thích cho thấy kết quả không nhất quán ở bệnh nhân HCRKT Tuy nhiên, khi được kích thích, bất thường về vận động của đại tràng trở nên rõ rệt hơn, với bệnh nhân có thể trải qua tình trạng tăng vận động của trực tràng kéo dài đến ba giờ sau bữa ăn Ngoài ra, sự căng bóng trực tràng ở bệnh nhân HCRKT thể táo bón và thể tiêu chảy dẫn đến hoạt động co bóp rõ rệt do chướng bụng Các ghi nhận từ đại tràng ngang, đại tràng xuống và đại tràng sigma cho thấy chỉ số nhu động và biên độ đỉnh của cơn co thắt ở bệnh nhân HCRKT thể tiêu chảy cao hơn nhiều so với người khỏe mạnh, liên quan đến tăng vận động ở đại tràng và đau bụng.
HCRKT thường cho thấy tình trạng tăng đáp ứng với kích thích nội tạng, tương tự như các nghiên cứu về vận động của ruột Đau sau ăn xuất hiện trong 74% trường hợp, liên quan đến thời gian thức ăn tới đại tràng Ngược lại, nhịn ăn kéo dài có thể làm giảm độ nặng của triệu chứng Cảm giác đau hoặc không đau do tình trạng căng bóng trực tràng thường nhẹ hơn so với nhóm người khỏe mạnh không có thay đổi áp lực ở trực tràng, cho thấy rối loạn chức năng nội tạng ở bệnh nhân HCRKT.
1.1.3.5 Rối loạn điều hòa của hệ thần kinh trung ương
Hệ thần kinh trung ương đóng vai trò quan trọng trong cơ chế sinh lý bệnh của hội chứng rối loạn cảm xúc và stress, có liên quan chặt chẽ đến triệu chứng của hội chứng rối loạn cảm xúc và hiệu quả của các phương pháp điều trị nhắm vào vùng vỏ não.
Các nghiên cứu hình ảnh chức năng của não, như chụp cộng hưởng từ, cho thấy rằng sự đáp ứng với kích thích ở đại tràng xa được điều chỉnh bởi vùng vỏ não giữa, liên quan đến quá trình chú ý và đáp ứng chọn lọc Sự điều chỉnh này có liên quan đến cảm giác đau, và bệnh nhân HCRKT cho thấy sự kích thích ưu thế ở thùy trước trán, ảnh hưởng đến tình trạng thức tỉnh, có thể được coi là một dạng rối loạn chức năng của não dẫn đến tăng cảm giác đau nội tạng.
1.1.3.6 Bất thường trạng thái tâm thần kinh
Trong 80% trường hợp bệnh nhân HCRKT, triệu chứng tâm thần kinh được ghi nhận, nhưng không có chẩn đoán tâm thần nào nổi bật Hầu hết các triệu chứng này là phản ứng với căng thẳng nội tạng và vẫn tồn tại ngay cả khi các yếu tố tâm lý đã được loại bỏ Yếu tố tâm lý có thể ảnh hưởng đến ngưỡng đau của bệnh nhân, vì căng thẳng làm thay đổi cảm giác Do đó, bệnh nhân HCRKT thường có tình trạng tăng vận động ở đại tràng và ruột non, dẫn đến nhiều kích thích và thay đổi cảm giác nội tạng, liên quan đến rối loạn điều hòa hoạt động của hệ thống thần kinh trung ương-ruột.
HCRKT có thể phát sinh sau khi bị nhiễm trùng đường tiêu hóa, với khoảng 25% bệnh nhân viêm dạ dày-ruột do vi khuẩn tiến triển thành HCRKT Khoảng 1/3 bệnh nhân mắc HCRKT đã từng trải qua triệu chứng viêm dạ dày-ruột cấp tính trước khi xuất hiện các triệu chứng mạn tính Nhóm bệnh nhân HCRKT hậu nhiễm trùng thường gặp ở phụ nữ và người trẻ tuổi hơn so với nam giới hoặc bệnh nhân lớn tuổi.
8 nhiễm trùng đường ruột cấp tính thường khởi phát HCRKT, đặc biệt là HCRKT thể tiêu chảy, hoặc các rối loạn chức năng đường tiêu hóa khác 38, 39
