0044 việt nam sau 30 năm đổi mới thành tựu và triển vọng

Vớimong muốn đánh giá một cách toàn diện cả thành công và hạnchế của công cuộc Đổi mới ở ViệtNam sau 30 năm thực hiện 1986-2016,trên cơ sở đó đưa ra nhữngkhuyến nghị và dự báo cho chặng

VIỆTNAMSAU 30NĂMĐỔIMỚ

I

THÀNHTỰUVÀTRIỂNVỌNG

Sáchlưuhànhnộibộ

Việt Nam sau 30năm Đổimới- Thànhtựu vàTriển vọng

Lờigiớithiệu

CuốnsáchmàQuýđộcgiảcótrêntaylàkếtquảcủaHộithảoQuốctế“Việt Nam 30năm Đổi mới: Thành tựu, bài học và triển vọng” do TrườngĐại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà

ViệnKonradAdenauer(CHLBĐức)phốihợptổchứcngày3/11/2016tạiHàNội Vớimong muốn đánh giá một cách toàn diện cả thành công và hạnchế của công cuộc Đổi mới ở ViệtNam sau 30 năm thực hiện (1986-2016),trên cơ sở đó đưa ra nhữngkhuyến nghị và dự báo cho chặng đường phíatrước, Hội thảo đã thu hút được sự quan

giảtrêntấtcảcáclĩnhvựcchínhtrị,kinhtế,vănhóa,xãhội,ngoạigiaovàquốc phòngđến từ Việt Nam và nước ngoài Đặc biệt, Hội thảo còn có sựtham gia của Ông Vũ Khoan,

NamvàNgàiStefanKaufmann,NghịsỹQuốchộiCHLBĐức

Với phương châm “Trân trọng quá khứ, nắm giữ tương lai”,thôngquaấnphẩmnày,TrườngĐạihọcKhoahọcXãhộivàNhânvănmuốngửiđếnQuýđộcgiảnhữngkếtquảnghiêncứumớinhấtcủacáchọcgiảvềmột giai đoạn quan trọng,nhưng không hề dễ dàng trong lịch sử hiện đạicủa dân tộc, đồng thời gửi gắm niềm tin mãnh liệt vào sự thành côngcủasự nghiệp đổi mới của đất nước, mặc dù phía trước còn nhiều thửthách,camgo

Nhân dịp này, cho phép tôi được bày tỏ lời cảm ơn chân thànhnhấtđếnÔngPeterGirkevàcáccộngsựcủaViệnKonradAdenauerđãluônđồ

ng hành cùng Nhà trường trong hơn 10 năm qua, đặc biệt là sự giúpđỡquýbáuđểcuốnsáchnàyđượcramắthômnay

Xintrântrọngcảmơn

GS.TS.PhạmQuangMinh

HiệutrưởngTrườngĐạihọcKhoahọcXãhộivàNhânvăn

ĐạihọcQuốcgiaHàNội

Là đối tác tin cậy của các tổ chức chính phủ và phi chính phủ củaViệtNam,ViệnKASViệtNamđãhỗtrợnhiềuhộinghị,hộithảovớicácchủđềvềcảicáchnhưpháttriểnnhànướcphápquyền,sửađổihiếnpháp

Là một trong những tổ chức hợp tác phát triển của Đức, KAS hiểurằngchươngtrìnhđốitácchiếnlượcĐức-

ViệtpháttriểnđượclànhờnhữngthànhtựucủacôngcuộcĐổimới,vàquanhệđốitácnàycótiềmnăngpháttriểnhơnnữatrongtươnglai

Trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn (ĐHKHXH&NV)vàViệnKASđãphốihợptổchứchộithảo“30NămĐổiMới:ThànhTựu,BàiHọcvàTriểnVọng”.ChúngtôicảmơntrườngĐHKHXH&NV,đốitáctincậycủa KAS, và các diễn giả tại

mộthộithảothànhcông.Cácnhàkhoahọcđãkhôngchỉđềcậpđếnnhữngthànhcông màcòn nêu ra những bài học kinh nghiệm cũng như những tháchthứccũvàmớicủaquátrìnhĐổimới.Điềunàyđòihỏiphảicónhữngcảicáchkinhtếsâu,rộnghơnnữavànhữngđiềuchỉnhvềchiếnlượcquanhệquốctếcũngnhưcảicáchhơnnữavềchínhtrị.Theonhiềudiễngiả,chỉbằngviệccảicáchđồngbộViệtNammớicóthểduytrìpháttriển

Cuốn Kỷ yếu Hội thảo “Việt Nam sau 30 năm Đổi mới: Thành tựuvàTriểnvọng”làmộttàiliệuthamkhảohữuích,giúpbạnđọchiểuthêmvềnhữngcơhộivàtháchthứcchoViệtNamtrongquátrìnhpháttriển

HàNội,tháng11năm2016

Peter Girke

TrưởngĐạiDiện

ViệnKonrad-Adenauer-StiftungVietnam

Việt Nam sau 30nămĐổi mới- Thànhtựuvà Triểnvọng

7

PHẦNI:

ĐỔIMỚITRÊNLĨNHVỰCC HÍNHTRỊ,PHÁPLUẬT,KINH

TẾ-XÃHỘI

sự sụp đổ của chế độ dân chủ nhândân ở các nước Đông Âu và trật tựthế giới hai cực đã tồn tại hơn 50 nămkể từ sau Chiến tranh thế giới thứ

nhữngbiếnchuyểncótínhchấtchấnđộngnhưthế,năm1989GiáosưFrancisFukuyamađãđưaraluậnthuyếtvềcáigọilà“Sựcáochungcủalịchsử(The end ofHistory) đăng trên tạp chí “The National Interest” (Lợiíchquốcgia).TheoFukuyama,nộidungchínhcủaluậnthuyếtnàylàcùngvới sựtan rã của Liên Xô và trật tự hai cực, loài người chứng kiến sựcáochungcủasựtiếnhóavềtưtưởngvàsựtoànthắngcủanềndânchủtựdophươngTây với tư cách là mẫu hình cuối cùng của nền quản trị nhân loạitrongtươnglailâudài

Tuy nhiên, như tất cả chúng ta đều biết, từ cuối những năm 1970vàgiữanhữngnăm1980,cácnướcxãhộichủnghĩanóichung,nhấtlàhainướcTrungQuốcvàViệtNamđãtiếnhànhcảicáchmởcửa,thựchiệncácchínhsáchhợplòngdân,phùhợpvớixuthếpháttriểncủanhânloạivàvìvậy đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng trêntất cả các lĩnh vực chínhtrị, kinh tế, văn hóa, xã hội, quốc phòng và các lĩnh vực khác Câu hỏi đặtra là tại sao cácnước châu Á (Trung Quốc, Lào, Việt Nam) đã thànhcôngtrongviệcchuyểnđổimôhìnhkinhtếtậptrungkếhoạchhóasangnềnkinh tếthị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, xây dựng nhà nướcdânchủnhândânvàtừngbướctạoramộtmôhìnhnhànướcmới?Ởđó,nhà

nướcvẫndoĐảngcộngsảnlãnhđạo,nhưngnềnkinhtếlạicónhiềuthànhphần.Ngượclại,tạisaocácnướcĐôngÂuđãkhôngthànhcôngtrongviệccảicáchthểchế,chuyểnđổimôhìnhpháttriểnkinhtế,quảnlýxãhội,mặcdùcótrìnhđộpháttriểnkinhtếcaohơn?Đểtrảlờinhữngcâuhỏinày,bàiviết được chia làm 3 phần, trong đó phần một phân tích một số yếu tốchủyếutácđộngtớisựsụpđổcủaLiênXôvàcácnướcĐôngÂu.Phầnhaitrảlời câu hỏi tạisao các nước xã hội chủ nghĩa Đông Á thành công vàphầnbaphântíchmộtsốđặctrưngvềconđườngđổimớicủaViệtNam.Bàiviết kết luận,với thành công của công cuộc cải cách ở một số nướcĐôngÁnhưTrungQuốc,LàovàViệtNam,luậnđiểmvề“sựcáochungcủalịchsử” đãbộc lộ hạn chế, không phản ánh hết sự phát triển đa dạng của thếgiới Mỗi nước vẫn có con đường

vẫncầncónhiềunghiêncứutrườnghợpởcáckhuvực,địaphươngkhácnhau

SựsụpđổcủachếđộXHCNởLiênXôvàĐôngÂu

Sau những thành công bước đầu vào những năm 1970-1980, chếđộxãhộichủnghĩalâmvàokhủnghoảngsâusắctừnăm1979chotớikhisụpđổ hoàn toànvào năm 1989-91 Khủng hoảng này có nhiều nguyênnhân,nhưngcơbảntậptrungvàohailýdolàsựkémhiệuquảcủanềnnôngnghiệptậpthểhóavàsựthiếulinhhoạtcủanềnkinhtếtậptrung.Haivấnđề này mặc dù có thể giúp nhànước kiểm soát và tái phân phối đa phầnsản lượng chung, nhưng lại kìm hãm, thậm chí

xa các nước xã hội chủ nghĩa, trong cuộc thi đua “aithắngai”.Hệthốngxãhộichủnghĩanóichung,LiênXônóiriêngkhôngđủsức

cạnhtranhvớinềnkinhtếtưbản,năngđộngvàdễdàngchuyểnđổi,ápdụng côngnghệ thông tin, so với bộ máy nặng nề, quan liêu, cồngkềnh,kémhiệuquảcủanềnkinhtếtậptrungkếhoạchhóa.Đặcbiệtvớisựpháttriểncủacôngnghệvệtinh,thôngtinđượctruyềntảinhanhchóng,phávỡtấtcảcáchàngrào,biêngiớiquốcgia.Cácnước,dùmuốnhaykhông,đềukhông thể ngăn chặn công dân của mìnhtìm hiểu và truy cập thông tin ởphần còn lại của thế giới (dù thông tin có xác thực hay

nàykhiếnngườidânởnhiềunướcxãhộichủnghĩanhậnrasựlạchậucủahọ.Thứhai,cùngvớicuộccáchmạngkhoahọccôngnghệ,mộttầnglớptrunglưucóhọcvấncaođãdầnhìnhthànhtronglòngcácnướcxãhộichủnghĩavốnxơcứngítthayđổi.Tầnglớpnàyđặcbiệtnổilênsaukhicácnướcxãhộichủnghĩanhấnmạnhhơnđếnvănhóa,giáodục,khoahọckỹthuật Giới trẻ tỏ ra không đồng tình, thậm chí bất bình với các thiếusót,khiếmkhuyếtcủanềnchínhtrị,mấtniềmtinvàhướngvềcácnướctưbảnchủnghĩa

Thứbalàcôngcuộccảicáchởcácnướcxãhộichủnghĩatuymớichỉlàbướcđầuvídụnhưkhuyếnkhíchsựpháttriểncủadoanhnghiệptưnhân,mởcửathịtrườngvàbảohiểmxãhội,nhưnglàsựthừanhậnnhữnghạnchếtrongđiềuhànhnềnkinhtếvànhữnglỗhổngcơbảntrongcơchếkinhtếxãhộichủnghĩa

Thứ tư và cũng là cuối cùng đó là sự lợi dụng các phần tử bấtmãn,chốngchếđộ,đốilập,cótưtưởng“diễnbiến”,ngaytronglòngcácnướcxãhộichủ nghĩa của các thế lực phương Tây, tiến hành kích động, quấy rối,tạora sự bấtổn dẫn đến sựsụp

đổ của cácnước xã hộichủ nghĩa

Tấtcảbốnyếutốtrêngộplạiđãgópphầnvàocuộckhủnghoảngcủacác nước xãhội chủ nghĩa những năm 1980 ở Liên Xô và Đông Âu, nhưngđểlạihệquảrấtkhácnhau

(1)ỞcácnướcĐôngÂucũtrướcđâyđãdiễnranhững thay đổi căn bản và triệt để thể hiện ở việc hầu

khônggian hậu xôviết, tiến trình cảicách vẫn đangđược tiếp tục.

xãhộichủnghĩaphùhợpvớitưtưởngbìnhquâncủanôngdân;TheoEricWolf, nhữngngười nông dân không có ruộng đất ở Nam Mỹ cũng ủnghộcáchmạngnhiệttìnhhơnsovớitầnglớptiểunôngcóruộng.ỞViệtNam,giai cấp bần

cố nông cũng là những người ủng hộ cách mạng nhiềunhấttronggiaiđoạncủahaicuộckhángchiếnchốngPhápvàchốngMỹ

Thứ hai, cả Trung Quốc, Việt Nam và Bắc Triều Tiên đều chiasẻmộtđặcđiểmchunglàchínhphủđãkếthợpchặtchẽgiữacáchmạnggiảiphóngdântộcvớicáchmạngdânchủnhândân.ỞTrungQuốc,khônggiống như Quốc dân Đảng,

Đôngđãthànhcôngtrongviệctậphợplựclượng,lãnhđạocácdântộc,sửdụngvấnđềdântộcnhưmộtcôngcụtrongcuộcChiếntranhthếgiớithứhaichống phát xít Nhật nên đãnhận được sự ủng hộ của toàn dân Tương tựnhư vậy, ở Việt Nam, Đảng Cộng sản ĐôngDương đã thành công trongviệc gắn kết chủ nghĩa cộng sản và chủ nghĩa

mạnhtoàndântrongcuộcchiếntranhgiảiphóngdântộcvàvìthếđãgiành

(2) SteinT o n n es s o n ( 1 9 9 3 ) , D e m o cr a cy i n V i e t n a m , x e m : h tt p : / /

w w w c l i o s t e i n c o m / documents/1993/93%20rep%20SIDA%20democarcy%20in%20VN.pdf

thắng lợi, điều mà không một chính đảng nào khác có thể làm được.Cácchínhđảngđóchủyếudựavàonhữngtưtưởngtôngiáo,nhânđạohayvịlaiđểtậphợp,lôikéodânchúng,nênđềuthấtbại.

Thứ ba, cả Trung Quốc, Triều Tiên và Việt Nam đều chia sẻ mộtdisản văn hóa chung là nho giáo Nhiều nghiên cứu đã giải thích chothànhcôngvangdộicủacácđảngcộngsảnởĐôngÁ(3)b ằ n gcáchchỉrasựtươngđồnggiữanhogiáovàtưtưởngxãhộichủnghĩanhưtinhthầntậpthể,nguyêntắctôntithứbậc,đạothờcúngtổtiên,sựtừbỏtôngiáocótổchức,cóáccảmvớithươngmại,tônthờngườitríthứcquântửvớisựhysinhlợiích cá nhân để phục vụ và soi đường chỉ lối cho người dân Ngoài ra,cácnghiên cứu này cũng giải thích cho sự tồn tại của chế độ xã hội xã hộichủnghĩatrongnhữngnămnăm1980thôngqualýtưởnghàihòanhogiáo.Cả nhogiáo và các nước xã hội chủ nghĩa Đông Á đều nhấn mạnh sựổnđịnh,hàihòa,tránhđanguyên,đađảngvìlongạisựxungđột,mâuthuẫn,dễdẫnđếnbấtổn,sụpđổ

Thứtư,cácnướcxãhộichủnghĩaởĐôngÁnhìnchungcóxuhướnghọchỏihoặcchịutácđộngtừcácnướclánggiềng,chủyếutừnhữngnướccông nghiệp mới vì sự tươngđồng lịch sử, văn hóa (như Hàn Quốc, ĐàiLoan, Hong Kong, Singapore, Malaysia và TháiLan) Tuy nhiên, nhữngnước này, mặc dù có trình độ phát triển kinh tếkhá cao, nhưng về chínhtrị cũng chỉ là những nước bán dân chủ, dân chủkhông đầy đủ, hoặc dânchủ chuyên quyền, bởi từ lâu, họ đã kết hợp môhình tăng trưởng kinh tếvới nhà nước chuyên quyền Ngay cả Nhật Bản,

phápdânchủnăm1945,nhưngphảitớinăm1993nướcnàymớitriểnkhaibướcngoặttrongtiếntrìnhdânchủhóa,khichínhphủbuộcphảitừchức,đảngthất bại trong tuyển cử

mới.Vềcơbản,dânchủlàmộthệthốngmàquađóngườitacóthểchuyểngiaoquyền lựcmột cách hòa bình Các nước xã hội chủ nghĩa về cơ bản đãhọctậpmộtcáchtriệtđểmôhìnhdânchủchuyênquyềncủacácnướccôngnghiệpmớinày,đểlãnhđạomộtnềnkinhtếnhiềuthànhphầnhoặckinh

(3) AlexanderWoodside(1989),History,StructureandRevolutioninVietnam”,inIn

ternationalPoliticalScienceReview,Vol.10,No.2,pp.143-157

tế thịtrường địnhhướngxã hộichủ nghĩa.

Thứnăm,sovớicácnướcĐôngÂuvàLiênXôcũ,điểmkhácbiệtcủacác nước xã hộichủ nghĩa Đông Á là các nhà cách mạng thuộc thế hệđầutiênvẫntiếptụcnắmquyềnlãnhđạochođếntậncuốinhữngnăm1980(tiêu biểu ởTrung Quốc là Đặng Tiểu Bình, ở Việt Nam là Trường Chinh,Phạm Văn Đồng, Võ NguyênGiáp) Đối với thế hệ này, mối quan tâm sâusắc của họ là duy trì thành quả cách mạng, nhấnmạnh kinh nghiệm, giátrị truyền thống lịch sử, với mong muốn truyền cảm hứngtinh thần độclậpchothếhệtrẻtươnglai

Thứsáu,TrungQuốcvàViệtNamthànhcônghơnnhiềusovớiLiênXô và cácnước xã hội chủ nghĩa Đông Âu trong việc cải cách nền kinh tếkế hoạch hóa tập trung Mộtnguyên nhân đằng sau thành công này, đólàcảTrungQuốcvàViệtNamchưathựcsựchuyểnmìnhtừmộtxãhộinôngnghiệpsangcôngnghiệpnhưcácnướcĐôngÂu.Rõrànglàchínhsựchậmtiến, lạc hậu này lại cho phép

kinhtế,xóabộmáyquanliêumộtcáchdễdànghơn,khôngđểlạinhiềuhậuquảnhưởĐôngÂu.Trêncơsởđó,cảTrungQuốcvàViệtNamđềucóthểnhanh chóng tập trung vào xâydựng những doanh nghiệp tư nhân, liêndoanhcósứccạnhtranhmới

Thứbảy,sựkhácbiệtcănbảngiữacácnhàlãnhđạoởLiênXôvàĐông Âu vớicác nhà lãnh đạo các nước xã hội chủ nghĩa ở Đông Á làtháiđộđốivớicáclựclượngphảnđối.NếunhưởLiênXôvàĐôngÂucácnhàlãnh đạo cóthái độ tương đối ôn hòa đối với các cuộc biểu tình phản đốicủa người dân, thì ở Đông Á, nhất là

đãbịgiảitánbằngsứcmạnh,vũlựcmộtcáchkiênquyết

MộttrườnghợpkháccóthểsosánhlàsựpháttriểnởLào.Sovớicácnước xã hộichủ nghĩa khác trong khu vực, Cộng hòa Dân chủ NhândânLàocó“quanhệđặcbiệt”hơnvớiViệtNam,luônhọctậpkinhnghiệmđổimớicủaViệtNam.Vìvịtríđịalýnằmgiữa3nướclớnhơnlàTrungQuốc,Thái Lan và Việt Nam nên mọi

sự phát triển của Lào đều chịu sự tác độngsâu sắc của ba nước này Nếu từ góc độ kinh tế, Lào phụ thuộc nhiềuhơnvàonướclánggiềngTháiLan,thìtừgócđộchínhtrị,ảnhhưởngcủaViệt

Trường Đạihọc Khoa họcXã hội vàNhân văn

14

NamởLàorõhơnngaytừgiaiđoạntrướccáchmạngkhicácnhàlãnhđạoLàochỉchiếmmộtbộphậnnhỏtrongĐảngCộngsảnĐôngDương(1930-1951) Trong suốt giai

Campuchia,Làođã“chialửa”trongcuộcđấutranhchungchốngPhápvàMỹgiànhđộclập của ba nước Đông Dương Những năm gần đây, Trung Quốc đang giatăng ảnh hưởng của mình ở Lào cả về

Làođangtrênđàpháttriểnkinhtếvàtiếptụclàđịabàncạnhtranhchiếnlượccủa cácnước lớn Tuy nhiên, chính sự ổn định chính trị ở các nước xãhộichủnghĩanhưTrungQuốcvàViệtNamcóýnghĩaquyếtđịnhđốivớinềnchínhtrịLào

Tóm lại, so với các nước xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu,cácnướcxãhộichủnghĩaởĐôngÁdonhiềuyếutốvềlịchsử,chínhtrị,kinhtế và vănhóa và quốc tế, đã có khả năng duy trì ổn định, kiểm soát quyềnlực, thànhcôngtrong tổchứcbộmáynhànướcvàtrật tựxãhội

Trường hợp Việt Nam

VớiViệtNam,cólẽngoàinhữnglýdotrêncònthêmmộtvàiđặctrưngkhácbiệtcụthểsauđây

Trướchết,ViệtNamvềcơbảnvẫnlànềnkinhtếthuầnnông,vớiđa số dân sốsống ở nông thôn, trình độ phát triển thấp, trải qua cuộc đấutranh gian khổ lâu dài giành độc lập dân tộc suốt từ trong

thếgiớithứhai,đếncuộckhángchiếnchốngPháp9nămvàsauđólàcuộckháng chiếnchống Mỹ cứu nước hơn 20 năm Chính đặc điểm này đã làmcho các nhà lãnh đạo Việt Nam và Đảng cộng sản ViệtNam chiếm đượccảm tình của nhân dân, vượt lên trên tất cả các lực lượng đối

vàkhẳngđịnhtínhchínhdanhlãnhđạocủamìnhtronglịchsửđấutranhgiànhđộclậpvàbảovệtổquốchàohùngcủadântộcViệtNam.Ngoàira,nền văn hóa Việt Nam chia

kháctrongkhuvựctừTrungQuốc,NhậtBản,đếnHànQuốc,Singapore,nhữngnước đềuchịu ảnh hưởng của nho giáo, có trình độ kinh tế khá phát triểnvàdânchủ khôngphải làđiềukiệntiênquyết đểtiến hànhhiệnđại hóa.(4)

Việt Nam sau 30nămĐổi mới- Thànhtựuvà Triểnvọng

15

(4) HongH a i N g u y e n a n d M i n h Q u a n g P h a m ( 2 0 1 6 ) , D e m o c r a t i z a

t i o n i n

Vietnam’sPost-ĐổimớiOne-PartyRule:ChangefromWithin,ChangefromBottom

Ngoài ra, chính sự phát triển kinh tế của các nước Đông Á kếthợpvớinềnchínhtrịtươngđốiổnđịnhdựatrêncácgiátrịchâuÁ(cộngđồng,thứbậc,kinhnghiệm )làhìnhmẫu,độnglựcchosựđổimớivàthànhcông ở Việt Nam Cho đếnnay, mẫu hình kinh tế-chính trị đổi mới ở ViệtNam là Đảng lãnh đạo, nhà nước quản lý,nhân dân làm chủ Từ góc độchính trị, thể chế chính trị được xây dựngtrên nguyên tắc dân chủ tậptrung dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Quá trình dân chủ hóađangtừng bước được thực hiện một cách tiệm tiến với các biểu hiện nhưthựchiệnphêbìnhvàtựphêbìnhtrongĐảng,đấutranhvớicácbiểuhiệndiễnbiếnvàtựdiễnbiến,thamnhũng,thựchiệncáccuộcchấtvấnvàbỏphiếutín nhiệm trong quốchội, hình thành các tổ chức hội nghề nghiệp bảo vệquyền lợi của nhân dân.(5)Từ góc độ kinh tế, đó là nền

tộc,tiếpthunhữngtinhhoacủavănhóanhânloạivàgópphầnvàobảnsắcthốngnhấttrongđadạngcủacộngđồngASEANmàViệtNamđãlàthànhviêntừnăm1995.(6)

Kếtluận

Với thành công của công cuộc cải cách ở một số nước Đông ÁnhưTrungQuốc,LàovàViệtNam,luậnđiểmvề“sựcáochungcủalịchsử”đãbộc lộ hạn chế, không phản ánh hết sự phát triển đa dạng của thếgiới.Mỗinướcvẫncóconđườngpháttriểnriêngcủamình,vàvìthếvẫncầncó

to the Top, and Possible, in: Chantana Bonpasirichote Wungaeo, Boike

RehbeinandSurichai Wun’ Gaeo (eds.) Globalization and Democracy in Southeast Asia,Challenges,Responsesand AlternativesFutures,Palgrave Macmillian,London.

(5) Đinh Thế Huynh, Phùng Hữu Phú, Lê Hữu Nghĩa, Vũ Văn Hiền, Nguyễn

ViếtThông(2015),30năm đổi mớivà phát triểnở ViệtNam,NXBChính trịquốcgia (6) TạNgọcTấn(2015),ChủnghĩaxãhộiởViệtNam-

Nhữngvấnđềlýluậntừcôngcuộcđổimới,NXBLýluậnChínhtrị

Trường Đạihọc Khoa họcXã hội vàNhân văn

16

nhiềunghiêncứutrườnghợpởcáckhuvực,địaphươngkhácnhau

Sựsosánhsơbộtrênđâychothấy,khácvớicácnướcởĐôngÂu,cácnướcĐôngÁcóđặctrưngriêngvàconđườngpháttriểncủamình.Trongdòng chảy đó, chế độ xã hội chủ

mãnhliệtvàmộtnềntảngkhávữngbền.SựvượttrộicủachếđộxãhộichủnghĩaởViệtNamchủyếudựavàosứcmạnhđạiđoànkếtcủadântộcViệtNamdưới sự lãnh đạo củaĐảng cộng sản kể từ năm 1930 trong cuộc đấu tranhchống các thế lực thù địch (Pháp, Nhật) giành độc lập (1930-1945), trảiqua các cuộc kháng chiến trường kỳ, bảo vệ độc lập, thống nhất tổ quốc, 9năm chống thực dân Pháp (1946-1954) và 21 năm chống Mỹ (1954-1975).Sức mạnh vượt trội của chế độ xã hội chủ nghĩa

tụcđượckhẳngđịnhtronggiaiđoạnđổimới,cảicách,mởcửa,hộinhậptrong30 nămqua (1986-2016) Cho nên, chế độ xã hội chủ nghĩa ở ViệtNamvẫntiếptụcchứngminhsứcsốngdẻodaicủamìnhcảtrongthờichiếnlẫntrongthờibình.Chếđộđócóthểtiếnhànhcảicáchkhôngchỉtrênlĩnhvực kinh tế mà cả trên lĩnh vựcchính trị Ở Việt Nam, người ta có thể dânchủ hóa xã hội mà không làm mất đi sự hài hòa, ổn định và khối đoànkếttoàndân,nhữngyếutốcầnthiếtđểduytrìtăngtrưởngkinhtế.Tuynhiên,đểchứngminhđượcsứcsốngcủamình,thểchếchínhtrịcủaViệtNamvẫntiếptụccầnđượcđổimới,nângcaosứcchiếnđấuvớinhữngbiểuhiệnthoái hóa, biến chất, tự diễn biến của một bộ phận khôngnhỏ cán bộ đảngviênmàĐạihộiĐảnglầnthứXIIvàcáchộinghịtiếptheođãchỉra

MỘTĐỔIMỚITRONGHOẠTĐỘNGXÂYDỰNGPHÁPLUẬT

ĐÁNHGIÁTÁCĐỘNGPHÁPLUẬT-TẠIVIỆTNAM

ThS.PhạmThịThuHuyền

KhoaQuốctếhọcTrườngĐạihọcKhoahọcvàNhânvăn

Sựcầnthiếtvềđánhgiátácđộngphápluậttronghoạtđộngxâydựngpháp luật

Đánhgiátácđộngkinhtếxãhộivềmộtđạoluật(RegulatoryImpactAssessment

- gọi tắt là RIA), là một khái niệm mới ở Việt Nam, đượctiếpthutừquytrìnhxâydựngvàhoànthiệnphápluậtcủacácquốcgiatiêntiến trên thếgiới Với ý nghĩa chung nhất, RIA là phương pháp đánhgiáchiphí,lợiíchcủanhữngtácđộngcóthểxảyrađốivớicácnhómtrongxãhội,cáckhuvựchoặctoànbộxãhộivànềnkinhtếtừsựthayđổichínhsách hoặc pháp luật, được thực

bổsungcácquyđịnhphápluậthoặcbanhànhchínhsáchmới.Đặcbiệt,điềuquantrọng, cơ bản nhất là nó đưa ra nhiều phương án khác nhau;nghiêncứu,phântích,đánhgiá,sosánhtácđộngcủacácgiảipháp,từđócungcấp thông tincho các cơ quan, người có thẩm quyền để họ có thể lựa chọnđượcgiảipháptốtnhất

Lần đầu tiên RIA được áp dụng trên thế giới là vào giữa nhữngnăm1970tạiMỹdướithờiTổngthốngForddocólongạivềgánhnặngquyđịnhphápluậtđèlênvaixãhội,đặcbiệtlàdoanhnghiệpvừavànhỏ;cộngvớilongạiđiềuđócóthểlàmgiatănglạmphát.Lúcđầu,ngườitachỉchúý phân tích tác động đối với doanh nghiệp, sau đó

tácđộngđếnchủthểkhác.Phươngphápđánhgiátácđộngvănbảnphápluậtđãđượcsửdụngkháphổbiếntrênthếgiớitừ20nămtrởlạiđây,đãđược

áp dụng ở đại đa số các nước OECD, nhiều nước Châu Âu, Châu Á,ChâuPhi,ChâuMỹLatinh.

Ở các nước phát triển(7), đánh giá tác động văn bản pháp luật đãtrởthành điều kiện bắt buộc khi xây dựng bất cứ một văn bản pháp luậtnào.Việcđánhgiátácđộngcủavănbảnquyphạmphápluậtthườngđượctiếnhànhtronghaitrườnghợp:

(i)Đánhgiákhảnăngtácđộngcủadựthảovănbảnquyphạmphápluật(đánhgiácótínhchấtdựbáovềkhảnăngtácđộng của dự thảo văn bản quy phạm pháp luật) và (ii) Đánh giá hiệuquảcủavănbảnquyphạmphápluậtsaukhiđượcbanhànhvàápdụngtrongthực tiễn(đánh giá kết quả tác động thực tế của văn bản quy phạm phápluậttrongđờisốngxãhội)

Đánh giá khả năng tác động của dự thảo văn bản quy phạm phápluậtnhằm dự báo những tác động tích cực, tiêu cực của dự thảo văn bản

để cóbiệnphápkhắcphụcchúngtrướchoặcsaukhibanhành.Đồngthời,đánhgiákhả năng tác động của dự thảo văn bản còn là cơ sở để so sánh,đánhgiáhiệuquảcủavănbảnquyphạmphápluậtsaukhoảngthờigianthihànhnhất định Việc đánh giá hiệu quả của văn bản quy phạm phápluậttrongquátrìnhđiềuchỉnhcácquanhệxãhộicótácdụnggiúpcácnhàlậppháp, lậpquy nắm bắt được những gì đang thực sự diễn ra trong thực tế đểhoàn thiện văn bản quy phạm phápluật nói riêng, hệ thống pháp luật nóichungtrongtươnglai

TạiViệtNam,trướcđâytheoquyđịnhtạiĐiều22LuậtBanhànhvănbảnquyphạmphápluậtnăm1996mớichỉquyđịnhđềnghịxâydựngluật,pháplệnhphảidựbáotácđộngkinhtế-xãhộicủavănbản.Nộidungcủa dự báo nhiều trường hợp mang tính hìnhthức và tính chủ quan củacơ quan đề nghị xây dựng Luật, pháp lệnh Tiếp thu

thếgiới,lầnđầutiêntronglịchsửlậpphápViệtNam,yêucầuvềđánhgiátácđộngkinhtế-xãhộiđượcquyđịnhtrongmộtđạoluật-

LuậtBanhànhvănbảnquyphạmphápluậtnăm2008.ĐâylàmộtđổimớicủaNhànướcViệtNamtrongquátrìnhxâydựngphápluậttạiViệtNam

(7) CácnướcthuộcOECD,cộngđồngchungChâuÂu,Mỹ…

ĐánhgiátácđộngcủadựthảovănbảnRIAlàphươngphápđượcsửdụngđểđánhgiádựbáotácđộngcủacácvănbảnphápluật,chínhsáchmớiđốivớicuộcsống.Thựcchất,đâychínhlàquátrìnhphântíchcáctácđộngtiềmnăngvềmặtxãhội,môitrường,tàichính,kinhtếcóthểxảyrađốivớimột hoặc một số nhóm đối tượng, như người dân, doanhnghiệp…,

trongphạmvimộtvùnglãnhthổhoặctrêntoànquốcgia,domộtsựthayđổivềchínhsáchvàcácphươngánđểthựchiệnsựthayđổivềchínhsáchđó

Vềnộidung,RIAtậphợpvàtrìnhbàycácchứngcứđểxácđịnhviệclựa chọnchính sách có thể được ban hành với các ưu, nhược điểm củachúng Theo kinh nghiệm của nhiều nước, RIA đượcthực hiện song songvới việc nêu sáng kiến lập pháp, lập quy và được lồng ghépvào quy trìnhxác lập chính sách của các bộ, ngành… hoặc chủ thể khác khi đề xuấtxâydựngluậtvàvănbảncủaChínhphủ.CơquanchủtrìsoạnthảocầnnghiêncứucáckếtquảcủaRIAkhiraquyếtđịnhcóbanhànhvănbảnđiềuchỉnhchínhsáchđóhaykhông.Việcđềxuất,thôngquachínhsáchlàquyếtđịnhchínhtrịthuộcvềcơquanchủtrìsoạnthảo,Chínhphủ,Quốchộitheocácgiai đoạn khác nhau, mà không phải là nhiệm vụ của các chuyêngia thựchiệnđánhgiátácđộngcủavănbản

BảnchấtcủaRIAlàviệcxemxét,đánhgiácácđềxuấtchínhsáchquảnlýkhiđượcthểchếhoáthànhquyphạmphápluật.Quátrìnhđótuânthủ5nguyêntắccơbảnsau:

- Tính tương xứng – xem xét và cân nhắc rủi ro có thể Chỉ ápdụngkhicầnvàkhilợiíchcânxứngvớirủirocóthểxảyrakhichínhsáchđượclựachọn

- Tínhchịutráchnhiệm–người,cơquancóthẩmquyềnbanhànhphải chịutrách nhiệm đối với văn bản được ban hành và trước nhân dân.Chịu trách nhiệm trước các đốitượng chịu sự điều chỉnh của quy địnhvàngườicóthẩmquyềntraoquyềnbanhànhquyđịnh

- Tínhnhấtquánvàminhbạch–

tứclàcóthểdựbáođược,dođómọingườicóthểbiếtmìnhthuộcđốitượngnào,cóthuộcđốitượngbịáp

Ở các nước khác nhau, RIA có thể được tiến hành ở nhữngcôngđoạnkhácnhau,tuynhiêncóthểtómlạiởcáccôngđoạnsau:

1 Khixemxétsựcầnthiếtbanhànhvănbản,RIAđượctiếnhànhđểxácđịnhcácphươngán,sosánhtácđộngcủachúng,từđóxácđịnhphươngántốiưu;

2 Trong quá trình soạn thảo dự thảo phương án đã được lựachọn,RIA được tiến hành để phân tích xem mục đích ban hành có đạtđược

mộtcáchtốiưutrongdựthảohaykhông;cácnhómchịusựđiềuchỉnhcủavănbảncódễdàngthựcthi,tuânthủkhông;mứcđộmàvănbảnlàmgiảmhoặctănggánhnặngđốivới cácnhómchịusựđiềuchỉnh củavănbảnđó;

3 Sau khi văn bản được ban hành, RIA được thực hiện để đánhgiátácđộngthựctếcủamộtvănbảnđangcóhiệulựcsovớicáctácđộngđượcdựtínhđểxácđịnhvănbảnđóđạtđượcmụctiêuđềrakhông,cócầnsửađổikhông,sửađổiởmứcnào…

Vớiýnghĩachungnhất,RIAlàmộttậphợpcácbướclogichỗtrợchoviệc chuẩn bị các

đề xuất chính sách Nó bao gồm việc nghiên cứu sâucáchoạtđộngđikèmvớiquátrìnhxâydựngchínhsáchvàchínhthứchóacáckết quả nghiêncứu bằng một bản báo cáo độc lập Trách nhiệm thực hiệnRIA được giao cho tổ chức phụ tráchviệc đề xuất chính sách Tuy nhiên,RIA là công cụ trợ giúp cho việc xâydựng chính sách chứ không phải làcôngcụthaythếnó

Năm 2005 Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 48 – NQ/TWvềchiếnlượcxâydựngvàhoànthiệnhệthốngphápluậtđếnnăm2010,địnhhuớngđến năm 2020 Theo đó, Nghị quyết hướng tới xây dựng và hoànthiện hệ thống pháp luật đồng

bộ, thống nhất, khả thi và minh bạch nhằmđảm bảo xây dựng nhà nước pháp quyền vànền kinh tế thị trường xã hộichủ nghĩa Bên cạnh đó chúng ta ban hành Chươngtrình tổng thể cải cáchhành chính nhà nước 2001-2010 nhằm hướng tới nền hành chính dânchủ,trongsạchvữngmạnh,chuyênnghiệp,hiệnđạihoá,hoạtđộngcóhiệulực,hiệuquả theo các nguyên tắc pháp quyền xã hội chủ nghĩa, đáp ứng yêucầuquảnlýnềnkinhtếthịtrường.Theo quy định của Luật năm 2008 và Nghị định số 24/2009/NĐ-CPquyđịnhchitiếtvàbiệnphápthihànhLuật,việcđánhgiátácđộngcủaVBQPPLphảiđượcthựchiệntrongcảhaitrườnghợp:

(i)đánhgiákhảnăngtácđộngcủadựthảovănbảnQPPLvà(ii)đánhgiáhiệuquảcủaVBQPPL sau khi được ban hành và áp dụng trong thực tiễn Đối với việcđánh giá hiệu quả củaVBQPPL (trường hợp thứ 2), cơ quan chủ trìsoạnthảoLuật,Pháplệnh,Nghịđịnhcótráchnhiệmtổngkếtviệcthihànhphápluật,đánhgiácácvănbảnquyphạmphápluậthiệnhànhcóliênquanđếndựánLuật,Pháplệnh,dựthảoNghịquyếtdựkiếnđượcbanhành.Ngoàira,cơquanchủtrìsoạnthảoluật,pháplệnh,nghịđịnhcòncótráchnhiệmđánh giá tác động của văn bản do mình soạn thảo trong thực tiễnsau khivăn bản có hiệu lực thi hành được ba năm, đối chiếu với kết quảđánh giátácđộngtronggiaiđoạnsoạnthảođểxácđịnhtínhhợplý,tínhkhảthicủacácquy định Trên cơ sở đó, kiến nghị với cơ quan có thẩm quyền các giảipháp nâng cao hiệu quả của văn bản hoặc hoànthiện văn bản

Thực hiệnđánh giátác độngpháp luậttại ViệtNam

Trong năm 2008, khi Việt Nam xây dựng Luật Ban hành vănbảnquyphạmphápluậtvàđưachếđịnhRIAvào,nhàlàmluậtđãkỳvọngvàhướngtớicácmụctiêusau:

Thứ nhất, nhằm nâng cao chất lượng văn bản quy phạm phápluật,tínhminhbạchcủachínhsáchvàquyđịnhluật

Thứ hai,đảmbảotínhcôngkhai,hiệuquảtráchnhiệmgiảitrình

Thứba,chếđịnhRIAsẽtạođượcbộlọccóthểgiảmđi¼đềxuấtvănbản và tiết kiệmđược hàng tỷ đồng chi phí cho hoạt động xây dựng vănbảnquyphạmphápluậthàngnăm.Như vậy, khi đưa quy định bắt buộc RIA vào quá trình xây dựngvănbảnquyphạmphápluật,nhàlàmluậtkhôngchỉmongmuốnnângcaochấtlượng, đẩy nhanh tiến độ thảo luận và thông quá chính sách mà cònthiết lập quy trình sàng lọc bớt

trướckhitrìnhcơquancóthẩmquyềnthôngquachínhsáchvànângcaochấtlượngdựthảovănbảnthôngquaviệcđánhgiáchiphítuânthủvàmụctiêucủachínhsách

TheoquyđịnhcủaLuậtnăm2008,báocáođánhgiátácđộnggồmhailoại:

- Báo cáo đánh giá tác động sơ bộ: được thực hiện trước khilậpchương trình xây dựng văn bản và do cơ quan, tổ chức, cá nhân cóquyềnđề nghị, kiến nghị xây dựng văn bản tiến hành Khi đề xuất xâydựng mộtdự án luật, pháp lệnh cũng như đề xuất xây dựng một dự thảo Nghịđịnh,cầncóbáocáođánhgiátácđộngcủachínhsách,củavănbảnđếnpháttriểnkinhtế–xãhội–môitrườngđểgiảmthiểunhữngrủirophátsinhtừcác quy định, chính sách; giảmchi phí và tăng lợi ích của các dự án Luật,Pháp lệnh, dự thảo Nghị định Xây dựng báo cáo

phápluậtchođềxuấtLuật,PháplệnhhaydựthảoNghịđịnhlàmộttrongnhữngphương pháp tốt giúp cho việc đánh giá các đề xuất xây dựng văn bản đượcminh bạch và thuyết phục Tuy

độngchỉmangtínhsơbộ,chưacầnphântíchchitiết,báocáođánhgiáđơngiản

Theoquyđịnhtạikhoản1Điều23Luậtnăm2008,đềnghịxâydựngLuật, Pháplệnh phải nêu rõ sự cần thiết ban hành văn bản; đốitượng,phạmviđiềuchỉnhcủavănbản;nhữngquanđiểm,chínhsáchcơbản,nộidungchính của văn bản; dự kiến nguồn lực, điều kiện bảo đảm cho việcsoạn thảo văn bản; báo cáo đánhgiá tác động sơ bộ của văn bản; thờigiandựkiếnđềnghịQuốchội,UỷbanthườngvụQuốchộixemxét,thôngqua

Tươngtự,khoản1Điều59Luậtnăm2008cũngquyđịnhđềnghịxâydựngNghị định phảinêu rõ sự cần thiết ban hành, nội dung, chính sách cơbảnvàbáocáođánhgiátácđộngsơbộcủavănbản.

- Báocáođánhgiátácđộngtổngthể:đượcthựchiệntrướckhibắtđầusoạnthảovănbảnvàtiếptụcđượctiếnhànhtrongsuốtquátrìnhsoạnthảo, do cơ quan được giao chủ trì

hiện.Việcđánhgiátácđộngtronggiaiđoạnnàygiúpchocơquansoạnthảo,bansoạnthảotránhđượctìnhtrạngđẽocàygiữađường,giúpchoviệcsoạn thảo các đạo luật chấtlượng hơn, bảo đảm các chính sách hợp lòngdânvà có sự cân nhắc, lựa chọn các giảipháphiệu quả, ít chi phí hơn

Khoản 2, khoản 6 Điều 33 Luật năm 2008 quy định trách nhiệmcủacơ quan, tổ chức chủ trì soạn thảo dự án Luật, Pháp lệnh trong việcđánhgiá tác động của dự thảo, xây dựng báo cáo đánh giá tác động vàđăng

tảibáocáonàytrênwebsitecủaChínhphủhoặccơquanchủtrìsoạnthảo.Tươngtự,khoản1Điều61Luậtnăm2008quyđịnhtráchnhiệmcủacơquan, tổ chức chủ trì soạn thảo Nghịđịnh đối với việc đánh giá tác độngvà đăng tải báo cáo đánh giá tác động của dự thảo văn

củaChínhphủhoặccơquanchủtrìsoạnthảokhixâydựngdựthảoNghịđịnhcủaChínhphủ

Việc đăng tải, công bố các báo cáo đánh giá tác động pháp luật sẽlàcơsởquantrọngđểcáccơquancóthẩmquyềnquyếtđịnhvàxemxétthứtựưutiêncủacácdựthảovănbản.Ngoàira,việccôngbốrộngrãidựthảobáocáođánhgiátácđộngchocôngchúngcũnglàcơhộitốtđểhoànthiệnbáocáo

TheoquyđịnhcủaLuậtBanhànhvănbảnquyphạmphápluậtnăm2008 vàNghị định 24/2009/NĐ-CP, Bộ Tư pháp có trách nhiệm thẩmđịnhcácvănbảnquyphạmphápluậtvàcáctàiliệuhỗtrợcóliênquankhác,trong đó cóRIA Bộ Tư pháp phải tập hợp các báo cáo RIA sơ bộtrìnhChínhphủvàQuốchộixemxétnhưmộtphầncủahồsơđềnghịxâydựngpháp luật.Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2008 và Nghịđịnh 24/2009/NĐ-CP cũng quy định các Bộ hữu quan

thựchiệnRIAsoạnthảotrongquátrìnhxâydựngvănbảnvàthựchiệnhiện

RIA sau khi thi hànhvăn bản.

Sau02nămthựchiệnLuậtbanhànhvănbảnquyphạmphápluật2008, vào năm

2010, Báo cáo của Chính phủ sơ kết 5 năm thực hiện Nghịquyết 48-NQ/TW bước đầu ghi nhận

đưaRIAvàoquytrìnhxâydựngchínhsách,phápluật.Theođó,BáocáokhẳngđịnhLuậtBanhànhvănbảnquyphạmphápluật2008đãtạocơsởpháplíchosựđổimớikhácơbảncáchlàmchươngtrình,kếhoạchxâydựngphápluật của Quốc hội và Chính phủ như khắc

hìnhthứccủahoạtđộngđềxuất,“ghidanh”vàochươngtrìnhlàmluật,(cácdựán luậtđược đưa vào chương trình phải thể hiện rõ chính sách, dự báo sơbộ tác động kinh tế - xã hội đểđảm bảo tính khả thi của đề xuất, xác địnhrõ lộ trình ban hành, cơ quansoạn thảo và các điều kiện bảo đảm ).Quytrìnhbanhànhđãcónhiềuđổimớiquantrọngtheohướngminhbạch,chặtchẽ,dânchủ,huyđộngtốiđatrítuệcủatoànxãhộivàohoạtđộnglậppháp,lậpquybảođảmtốthơntínhkhảthicủavănbảnthôngquaviệcđánhgiátácđộngkinhtế-xãhộicủavănbảnngaytừkhiđềxuấtsángkiếnvàcảtrongquátrìnhsoạnthảo;

….Đồngthời,báocáocũngnhậnđịnhhạn chế, bất cập trong quá trình thi hành luật, đó là: nhữngđiểm cải cách,đổi mới trong thủ tục xây dựng và ban hành văn bản quy phạm phápluậtnhưđánhgiátácđộngcủavănbản,thuhútsựthamgiacủanhândân,huyđộngtrítuệcủachuyêngia,nhàkhoahọc chưapháthuyhiệulựcđầyđủtrên thực tiễn Việc thực hiện các các

độngRIAchưađượccácbộ,ngànhthựchiệnhoặcphầnnhiềuchỉthựchiệnmộtcáchhìnhthức,mangtínhđốiphó;thiếucácluậncứkhoahọcvàthựctiễnthấuđáo,thiếunhữngtàiliệu,sốliệurõràng,chínhxáckhoahọcđểchứngminhchosựcầnthiết,hợplýcủanhữngchínhsáchpháplýcủamộtdựánluật được đưa vào chương trình, được soạn thảo và được thôngqua

Bêncạnhđó,bằngkếtquảnghiêncứuđộclậpvềviệcthựchiệnRIA,mộtsốchuyêngiacũngcónhậnxétrằng,ngoạitrừmộtsốbáocáoRIAđượcthựchiện tương đối tốt, còn lại phầnlớn vẫn làm theo kiểu hình thức, chiếu lệ,khôngđúngtheoyêucầuluậtđịnh

Báo cáo thẳng thắn chỉ ra các tồn tại, bất cập của hệ thống phápluậtcủanướctatrongthờigianquanhưtínhthốngnhấtcủahệthốngpháp

luậtkhôngcao;tínhổnđịnhcủahệthốngphápluậtcònthấp,tácđộngđếnsự ổn định của cácquan hệ xã hội; tính công khai minh bạch của hệthốngphápluậtcònhạnchế,khôngthựchiệnviệcgiảithíchphápluật.Tínhcôngkhai,minhbạchcủahệthốngphápluậtcònhạnchế.

Kếtluận:Đánhgiátácđộngphápluật-RIAlàmộttrongnhữngcôngcụ có ý nghĩaquan trọng trong hoạt động xây dựng chính sách, banhànhchínhsách.ThựctiễnthihànhchếđịnhRIAởViệtNamtrongthờigianqua bêncạnh những hạn chế, vướng mắc nhưng chúng ta không thểphủnhậnrằngRIAbướcđầuđãgópphầnquantrọngtrongquátrìnhhoànthiệnthểchếcủaNhànướcphápquyềnxãhộichủnghĩa,đặcbiệtlàsựthayđổivềnhậnthứctrong hoạtđộngxâydựngchính sách

và khoán theo Nghị Quyết 100 của Ban Bí thư trong nôngnghiệp, Theomột phương pháp luận độc đáo là kết hợp giữa cải cáchtừngbước(gradualism)

(nhưvềlaođộng,tiềnlương,cảicáchdoanhnghiệpnhà nước, nông nghiệp ) là chủ yếu vớiliệu pháp sốc (shock therapy) vềnhững lĩnh vực phải có thay đổi chính sách mạnh mẽnhư từ bỏ hệ thốngtem phiếu, hủy bỏ trợ cấp qua giá, loại bỏ chế độ hai

vậndụnghệthốnggiácảthịtrường,tỷgiávàtiềntệ,kếthợpgiữacảicáchtrongnộibộnềnkinhtếvớihộinhậpkinhtếquốctế,vượtquabaovâyvàcấmvậnkinhtế,đãđemlạinhữngtiếnbộđángtrântrọngvềkinhtế.ViệtNamđãvượtquađượcnhữnggiờphútthửtháchnguyhiểmtrongnhữngnăm 1990, tự túc được lương thực, trở thành một nước xuấtkhẩu nông -thủy sản quan trọng, vượt qua ngưỡng những nước có thu nhậpthấp, gianhậpnhómnướccóthunhậptrungbìnhthấp:

Một ưu điểm nổi bật trong cải cách ở Việt Nam là Việt Nam đãsớmvượtquađượcthếbịbaovây,cấmvậnvềkinhtế,từmộtnướcchỉcóquanhệ kinh tế,thương mại chủ yếu với các nước xã hội chủ nghĩa trước đây,Việt Nam đã tích cực và chủ động

cầu,quanhệquốctếvàthươngmạiquốctếđãmởrộngmạnhmẽ,tạođiềukiệnđểViệtNampháthuylợithếsosánh:

QuátrìnhmởcửanềnkinhtếcủaViệtNam

Các liên kết kinh tế ở châu Á - TBD

?

Singapore Brunei Vietnam Malaysia

Chile Peru

Nếucáchiệpđịnhtrênđượcthôngquavàđượcthựchiện,ViệtNamsẽ có quan hệthương mại tự do với 57 nền kinh tế bao gồm tất cả cácnềnkinhtếpháttriểnnhấtcủanhómG7.Nhờđó,tỷtrọngthươngmạiquốctếtrênGDPcủaViệtNamtăngcao,đầutưnướcngoàiđónggópđángkểvàotăngtrưởngkinhtếvàxuấtkhẩu

Cáccụmcôngnghiệpxuấtkhẩuvớisựthamgiacủađầutưnướcngoàivànhữngdoanhnghiệptưnhântrongnướcđãđượchìnhthành:

Đầu tư nước ngoài tăng và đóng góp đáng kể vào sản xuấtcôngnghiệpvàxuấtkhẩu:

Nhờ vào nỗ lực và sự năng động của người dân khi có động lựccủakinh tế thị trường, tỷ lệ hộ nghèo đã giảm nhanh chóng ở khu vựcthànhthị và đồng bằng sông Hồng và miền Đông Nam Bộ trong khi tỷ lệnghèocòncaoởcácvùngnúivàđồngbàodântộc

Thànhtựuxóađóigiảmnghèo

Tuyvậy,tăngtrưởngcủaViệtNamcòndướitiềmnăng,môhìnhtăng trưởngdựa vào khai thác tài nguyên thiên nhiên, lao động giá rẻvàđầutưnướcngoàiđãđếngiớihạn.Thamnhũng,lãngphí,lợiíchnhómtronghệthốngchínhtrị,bộichingânsáchvànợcôngtăngcaođòihỏiphải triển khai ngay một ĐổiMới lần hai với phạm vi toàn diện và cườngđộmạnhmẽhơn

Năng lực cạnh tranh của nền kinh tế vẫn thấp theo xếp hạngcủaNgânHàngThếGiới,trongđónộpthuếxếpthứ165:

Xếp hạng về chỉ số Năng lực Cạnh tranh Toàn cầu (GCI:GlobalCompetitiveness Index) do Diễn Đàn Kinh tế Thế Giới (WEF)của ViệtNam tuycó tiếnbộnhưng vẫnthấp hơncácnước ASEAN6:

Cho đến nay, mô hình kinh tế thị trường mà Việt Nam đã xâydựngvẫncònnhiềuméomó:

- Đấtđaivàtàinguyênthiênnhiênđượccoilà“sởhữutoàndân”,tứclàkhông có chủ sở hữu cụ thể, dẫn đến lạm dụng quyền lực để thu lợibấtchínhvềđấtđaivàtàinguyênthiênnhiênnhưchênhlệchgiáquácaogiữagiá đền bù đấtnông nghiệp cho nông dân so với giá đất xây dựng, việcthuêđất,giaođấtkhôngdựatrênhợpđồngtựnguyệngiữanôngdânvàdoanhnghiệpmàthôngquabiệnpháphànhchính,cưỡngchế,gâyrabấtbìnhvàphảnđốiphổbiếntừphíanôngdânbịmấtđất.Tươngtựnhưvậy,hầmmỏ,tài nguyên thiên nhiên, rừng và đất

doanhnghiệpkhaithácthiếucôngkhaiminhbạch,tạoramiếngđấtmàumỡchothamnhũngvàlạmdụngquyềnlực

- Tíndụng,lãisuấtcũngđượcđiềuhànhđángkểbằngbiệnpháphànhchính,phầnlớntíndụngđượctraochocáctậpđoànvàtổngcôngty nhà nước với lãi suất thấp hơn

lựcđượcphânbổkhônghiệuquả,doanhnghiệpnhànướcsửdụngnhiềuvốnnhưngđónggóp chotăngtrưởng kinhtếchưa tươngxứng:

- Nhà nước can thiệp quá nhiều vào thị trường ở các cấp khácnhaumộtcáchthiếucôngkhai,minhbạch,tạođiềukiệnthuậnlợicholợiíchnhómbất chính phát triển Nhà nước duy trì độc quyền ở nhiều sản phẩmvà dịch vụ mà không có cơ chế kiểm soát có hiệu quả,làm cho môi trườngkinh doanh bị bóp méo, có một số người không cạnh tranh bình đẳnglênnhanhchóngvàdễdàngtrongkhiđasốdoanhnghiệptưnhânnhỏvàvừakhôngpháttriểnđược

- Quyềnlựckhôngđượcgiámsátcóhiệuquả,thamnhũng,lạmdụngquyền lực,lạm dụng công quỹ cho mục đích tư lợi diễn ra phổ biến Mặcdầu đã có những lời lẽ lên án mạnh

mẽ nhưng chưa có tiến bộ trong thựctếngănchặnvàđẩylùithamnhũng

Vì vậy, sau một thời gian tăng trưởng ngoạn mục, kinh tế ViệtNamlạirơivàotìnhtrạngmấtổnđịnh,bộichingânsáchtăngcao,nợcôngtăngnhanh,tốcđộtăngtrưởnggiảmsút

Cơcấuchi ngânsách:chi thường

Đặc biệt, nợ công tăng nhanh và chiếm tỷ lệ chi trả trong ngânsáchquálớnlàmchocânđốingânsáchtrởnênmấtổnđịnh:

MộtcuộcĐổi mớilầnhaiđang đượcđòihỏi từthựctế.

Đại Hội XI của Đảng Cộng Sản Việt Nam năm 2011 đã đề ra yêucầucảicáchchínhtrị:

Chiến lược phát triển kinh tế xã hội 2011-2020 được Đại Hội XIcủaĐảngthôngqua(1.2011)đãkhẳngđịnh:

“Kiêntrìvàquyếtliệtthựchiệnđổimới.Đổimớichínhtrịphảiđồngbộ với đổi mới kinh tế theo lộ trình thích hợp, trọng tâm là hoàn thiện thể chếkinhtếthịtrườngđịnhhướngxãhộichủnghĩa,đổimớiphươngthứclãnhđạocủaĐảng, xâydựngNhànướcphápquyềnxãhộichủnghĩa,mởrộngdânchủtrongĐảngvàtron gxãhộigắnvớităngcườngkỷluật,kỷcươngđểthúcđẩyđổimớitoàndiệnvàpháthuy

sứcmạnhtổnghợpcủatoàndântộcvìmụctiêuxâydựngnướcViệtNamxãhộichủng hĩadângiàu,nướcmạnh,

Rất tiếc rằng những định hướng đúng đắn nêu trên đã khôngđượcthực hiện trong thời gian qua, cho đến hết nhiệm kỳ, Trung ƯơngĐảng,Bộ Chính trị khóa XI chưa có nghị quyết gì về thực hiện đổi mớichính trị,cảicáchthểchếchínhtrịởnướcta.

Chođếnnay,chưacómộtcôngtrìnhkhoahọcđộclậpphântíchmộtcáchcóhệthống,toàndiệnthựctrạngcủahệthốngchínhtrịởnướcta,làm rõ các mặt mạnh và yếu củathể chế chính trị ở Việt Nam, bao gồm cảhệ thống Đảng, Nhà nước và các đoàn thể Báocáo của Ngân Hàng Nhànước “Thể chế hiện đại”, 2010 chỉ đề cập đếnnhà nước, không đề cập đếnhệ thống Đảng và các tổ chức chính trị-xã hội.(9)Báo cáo này đã chỉ

rõnhững vấn đề, hạn chế và yếu kém của thể chế nhà nước về tráchnhiệmgiải trình, nhất là trách nhiệm giải trình trong quá trình phân cấpvà

giaoquyềnhạnchocácđịaphương,chếđộtiềnlươngvàhệthốngtrợcấpphứctạp,hệthốngtuyểndụngvàđềbạt,hệthốngluậtphápvàtưpháp,giámsát

(8) Theo Sài Gòn giải phóng online, Chiến lược phát triển Kinh tế xã hội 2020,http://www.sggp.org.vn/chinhtri/2011/3/253252/

2011-(9) Hàng Thế Giới, Báo cáo phát triển Việt Nam 2010, Các thể chế hiện đại, Hà Nội,tháng12.2009.