Lý luận của mác lênin về độc quyền và độc quyền nhà nước trong nền kinh tế thị trường (tiểu luận môn học kinh tế chính trị mác lênin)

Nguyên nhân hình thành và tác động của độc quyền a Nguyên nhân hình thành độc quyền: Từ cuối TK XIX đầu TK XX, trong nền kinh tế thị trường các nước tư bản chủnghĩa đã xuất hiện các tổ c

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠOTRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

KHOA QUẢN TRỊ

TIỂU LUẬN Môn học: Kinh Tế Chính Trị Mác – Lênin

ĐỀ TÀI

LÝ LUẬN CỦA MÁC – LÊNIN VỀ ĐỘC QUYỀN VÀ ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

Mã lớp học phần: 23D1POL510024

Giảng viên: TS Nguyễn Khánh Vân

Nhóm sinh viên thực hiện: Nhóm 1

TP Hồ Chí Minh, ngày 13/02/2023

3 Nguyễn Hoàng Yến Tổng hợp+ thiết kế 100%

4 Đồng Thị Diệu Hiền Tổng hợp+ thiết kế 100%

5 Lê Trịnh Tú Hương Làm powerpoint 100%

6 Nguyễn Võ Thanh Hà Soạn nội dung 1 100%

STT Họ và Tên Nhiệm vụ

Mức

độ hoànthành

12 Huỳnh Hoàng Diệu Ny Soạn nội dung 1 100%

13 Trình Ngọc Quỳnh

14 Nguyễn Hoàng Yến

NHẬN XÉT CỦA GIẢNG VIÊN ĐIỂM SỐ

MỤC LỤC

I MỞ ĐẦU 5

II ĐẶC ĐIỂM KINH TẾ ĐỘC QUYỀN 6

1 Độc quyền là gì? 6

2 Lý luận của Lênin về độc quyền trong nền kinh tế thị trường 6

2.1 Nguyên nhân hình thành và tác động của độc quyền 6

2.2 Lợi nhuận độc quyền và giá cả độc quyền 9

2.3 Những đặc điểm của độc quyền trong nên kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa 9

III CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC 13

1 Nguyên nhân ra đời và phát triển của độc quyền Nhà nước 13

2 Bản chất của Chủ nghĩa Tư bản Độc quyền Nhà nước 14

3 Đặc điểm kinh tế độc quyền Nhà nước 14

4 Những nét mới trong sự phát triển của tư bản hiện đại 16

5 Vai trò, giới hạn và xu hướng vận động của Chủ nghĩa Tư bản 19

5.1 Vai trò tích cực của Chủ nghĩa Tư bản 19

5.2 Những giới hạn phát triển của Chủ nghĩa Tư bản 19

5.3 Xu hướng vận động của Chủ nghĩa Tư bản 20

IV.KẾT LUẬN……… 20

V.Ý NGHĨA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU ĐỐI VỚI VIỆT NAM……… 20

TÀI LIỆU THAM KHẢO 22

I MỞ ĐẦU

Hiện nay mọi quan hệ sản xuất và trao đổi đều được thông qua thị trường, chịu sựtác động, điều tiết của các quy luật thị trường Có thể thấy sản xuất hàng hóa và hànghóa đóng một vai trò hết sức quan trọng trong nền kinh tế thị trường, những lý luậnsản xuất hàng hóa của C.Mác đã cho ta thấy được vai trò quan trọng đó của sản xuấthàng hóa và hàng hóa Lý luận của C.Mác chỉ ra các phạm trù cơ bản về hàng hóa,tiền tệ, giá cả, quy luật giá trị, tính hai mặt của lao động sản xuất hàng hóa, năng suấtlao động… giúp cho việc nhận thức một cách căn bản cơ sở lý luận của các mối quan

hệ kinh tế trong nền kinh tế thị trường Chính vì thế, việc nghiên cứu về mối quan hệgiữa cạnh tranh và độc quyền và lý luận về độc quyền và độc quyền nhà nước hiệnnay có ý nghĩa vô cùng quan trọng và cần thiết, cung cấp hệ thống tri thức về mốiquan hệ giữa cạnh tranh và độc quyền và lý luận về độc quyền và độc quyền nhànước trên cơ sở hững luận điểm lý luận của V.I Lênin sau khi sinh viên đã đượctrang bị hệ thống tri thức lý luận cốt lõi của C.Mác trong các chương trước Thôngqua đó, sinh viên có thể hiểu được bối cảnh nền kinh tế Thế giới đang có những đặctrưng mới và hình thành được tư duy thích ứng với bối cảnh thế giới luôn có nhiềuthách thức

Cũng chính vì những thế, nhóm 1 chúng em quyết định chọn đề tài thảo luận: “Đặcđiểm kinh tế độc quyền và đặc điểm kinh tế độc quyền nhà nước”

Nội dung của bài thảo luận bao gồm 2 nội dung chính :

- Nội dung 1: Đặc điểm kinh tế độc quyền

- Nội dung 2: Đặc điểm kinh tế độc quyền nhà nước

Trong quá trình tìm hiểu, nghiên cứu có thể còn thiếu sót, mong cô xem xét vàgiúp đỡ để nhóm chúng em có thể hoàn thiện hơn nữa Chúng em xin chân thành cảmơn!

II.ĐẶC ĐIỂM KINH TẾ ĐỘC QUYỀN

1 Độc quyền là gì?

Độc quyền là thuật ngữ trong kinh tế học chỉ về trạng thái thị trường chỉ có duynhất một người bán và sản xuất ra sản phẩm đó cho người mua mà không có bất kỳ

sự lựa chọn nào khác giữa người bán và người mua

Mở rộng: Sự khác nhau cơ bản của CNTB giai đoạn tự do cạnh tranh và giai đoạn

CNTB độc quyền là CNTB độc quyền có sự tập trung sản xuất cao từ đó xuất hiệncác liên minh và tổ chức độc quyền

2 Lý luận của Lê-nin về độc quyền trong nền kinh tế thị trường

2.1 Nguyên nhân hình thành và tác động của độc quyền

a) Nguyên nhân hình thành độc quyền:

Từ cuối TK XIX đầu TK XX, trong nền kinh tế thị trường các nước tư bản chủnghĩa đã xuất hiện các tổ chức độc quyền Độc quyền được hình thành do nhiềunguyên nhân, chủ yếu là:

- Do sự phát triển của lực lượng sản xuất: Do tính chất đặc biệt của ngành có lợi

tức tăng dần theo quy mô đã khiến việc có nhiều hàng cùng cung cấp một dịch vụ trởnên không hiệu quả và hãng nào đã có mặt trong thị trường từ trước thì có thể liên tụcgiảm giá khi mở rộng sản xuất biến đó thành một hàng rào hữu hiệu ngăn cản sự xâmnhập thị trường của những hãng mới

- Do cạnh tranh: Quá trình cạnh tranh sẽ làm cho những doanh nghiệp nào kém

hiệu quả, có những quyết định kinh doanh sai lầm sẽ bị những doanh nghiệp kháclàm ăn hiệu quả hơn thôn tính, chiếm lĩnh thị phần và rốt cuộc sẽ bị đào thải ra khỏicuộc chơi.Trong trường hợp cực đoan nhất, nếu tất cả các doanh nghiệp khác đều bịmột doanh nghiệp duy nhất đánh bại thì rốt cuộc, cạnh tranh tự do đã để lại mộtdoanh nghiệp duy nhất trên thương trường và doanh nghiệp đó đương nhiên có được

vị thế độc quyền

- Do khủng hoảng và sự phát triển của hệ thống tín dụng: Cuộc khủng hoảng

kinh tế 1873 trong toàn thế giới tư bản chủ nghĩa làm phá sản doanh nghiệp vừa vànhỏ; các doanh nghiệp lớn còn tồn tại dẫn tới hình thành các doanh nghiệp độcquyền Sự phát triển của hệ thống tín dụng tư bản chủ nghĩa thành đòn bẩy mạnh mẽthúc đẩy tập trung sản xuất, nhất là việc hình thành các công ty cổ phần, tạo tiền đềcho sự ra đời của các tổ chức độc quyền

Từ những nguyên nhân trên, V.I.Lênin khẳng định: “… tự do cạnh tranh dẻ ra tậptrung sản xuất và sự tập trung sản xuất này, khi phát triển đến mức độ nhất định, lạidẫn tới độc quyền”.

b) Tác động của độc quyền:

- Tác động tích cực:

+ Tạo ra khả năng to lớn trong nghiên cứu và triển khai các hoạt động KHKT, thúc đẩy sự tiến bộ kỹ thuật.

Độc quyền là kết quả của quá trình tích tụ, tập trung sản xuất ở mức độ cao => các

tổ chức độc quyền có khả năng tập trung được các nguồn lực, đặc biệt là nguồn lực

về tài chính trong việc nghiên cứu và triển khai các hoạt động khoa học kỹ thuật, thúcđẩy sự tiến bộ kỹ thuật

Tuy nhiên, khả năng ấy có trở thành hiện thực hay không còn phụ thuộc vào nhiềuyếu tố,nhất là phụ thuộc vào mục đích kinh tế của các tổ chức độc quyền trong nềnkinh tế thị trường

+ Tăng NSLĐ, nâng cao năng lực cạnh tranh của bản thân tổ chức độc quyền.

Là kết quả của tập trung sản xuất và sự liên minh các doanh nghiệp lớn, độc quyềntạo ra được ưu thế về vốn trong việc ứng dụng những thành tựu kỹ thuật, công nghệsản xuất mới, hiện đại, áp dụng những phương pháp sản xuất tiên tiến, làm tăng năngsuất lao động, giảm chi phí sản xuất => nâng cao được năng lực cạnh tranh trong hoạtđộng sản xuất kinh doanh

+ Tạo được sức mạnh kinh tế góp phần thúc đẩy nền kinh tế phát triển theo hướng SX lớn hiện đại.

Với ưu thế được sức mạnh kinh tế to lớn vào mình, nhất là sức mạnh về tài chính,tạo cho độc quyền có điều kiện đầu tư vào các lĩnh vực kinh tế trọng tâm, mũi nhọn

=> thúc đẩy nền kinh tế thị trường phát triển theo hướng sản xuất tập trung, quy môlớn, hiện đại

V.I.Lênin viết: “Nhưng trước mắt chúng ta cạnh tranh tự do biến thành độc quyền

và tạo ra nền sản xuất lớn, loại bỏ nền sản xuất nhỏ, hay thể nền sản xuất lớn bằngmột nền sản xuất lớn hơn nữa”

- Tác động tiêu cực:

+ Độc quyền xuất hiện làm cho cạnh tranh không hoàn hảo gây thiệt hại cho người tiêu dùng và xã hội.

Với sự thống trị của độc quyền và vì mục đích lợi nhuận độc quyền cao, mặc dùnhư đã phân tích ở trên, độc quyền tạo ra sản xuất lớn, có thể giảm chi phí sản xuất

và do đó giảm giá cả hàng hóa, nhưng độc quyền không giảm giá, mà họ luôn áp đặtgiá bán hàng hóa cao và giá mua thấp, thực hiện sự trao đổi không ngang giá, hạn chếkhối lượng hàng hóa => tạo ra sự cung cầu giả tạo về hàng hóa, gây thiệt hại chongười tiêu dùng và xã hội

Ví dụ: Vì độc quyền là nhà cung cấp duy nhất nên họ có thể đặt bất kỳ giá nào họmuốn Đó gọi là ấn định giá Họ có thể làm điều này bất kể nhu cầu người dùng vì họbiết người tiêu dùng không có lựa chọn nào khác Điều này đặc biệt đúng khi nhu cầukhông đổi đối với hàng hóa và dịch vụ Đó là khi mọi người không có nhiều sự lựachọn (thiệt hại cho người tiêu dùng) Xăng là một ví dụ Một số lái xe có thể chuyểnsang phương tiện giao thông đại chúng hoặc xe đạp, nhưng hầu hết không thể

+ Độc quyền có thể kìm hãm sự tiến bộ kỹ thuật, theo đó kìm hãm sự phát triển kinh tế, xã hội.

Độc quyền tập trung được các nguồn lực lớn, tạo ra khả năng nghiên cứu, phátminh các sáng chế khoa học, kỹ thuật Nhưng vì lợi ích độc quyền, hoạt động nghiêncứu, phát minh, sáng chế chỉ được thực hiện khi vị thế độc quyền của chúng không cónguy cơ bị lung lay => mặc dù có khả năng nghiên cứu, phát minh các sáng chế khoahọc, kỹ thuật, nhưng các tổ chức độc quyền không thích thực hiện các công việc đó

=> độc quyền đã ít nhiều kìm hãm thúc đẩy sự tiến bộ kỹ thuật, theo đó kìm hãm sựphát triển kinh tế, xã hội

+ Khi độc quyền nhà nước bị chi phối bởi nhóm lợi ích cục bộ hoặc khi độc quyền tư nhân chỉ phối các quan hệ kinh tế, xã hội sẽ gây ra hiện tượng làm tăng

sự phân hóa giàu nghèo.

Với địa vị thống trị kinh tế của mình và mục đích lợi nhuận độc quyền cao, độcquyền có khả năng và không ngừng bành trướng sang các lĩnh vực chính trị, xã hội,kết hợp với các nhân viên chính phủ để thực hiện mục đích lợi ích nhóm, kết hợp vớisức mạnh nhà nước hình thành độc quyền nhà nước, chi phối cả quan hệ, đường lốiđối nội, đối ngoại của quốc gia, vì lợi ích của các tổ chức độc quyền, không vì lợi íchcủa đại đa số nhân dân lao động

Dù tác động của độc quyền là tích cực hay tiêu cực thì đôi khi một sự độc quyền làcần thiết Nó đảm bảo phân phối nhất quán một sản phẩm hoặc dịch vụ có chi phí trảtrước rất cao Một ví dụ là các tiện ích điện và nước Việc xây dựng các nhà máy điệnhoặc đập mới rất tốn kém, vì vậy điều hợp lý là cho phép các nhà độc quyền kiểmsoát giá để trả cho các chi phí này

2.2 Lợi nhuận độc quyền và giá cả độc quyền

- Lợi ích của độc quyền:

+Tiết kiệm chi phí nhờ quy mô sản xuất lớn

+ Khả năng chi phí thấp hơn nhờ có nghiên cứu và đầu tư nhiều hơn

+Khả năng tạo phát minh và sản phẩm mới

Tạo ra nhiều lợi nhuận độc quyền: (monopoly profit) là lợi nhuận dài hạn trên mứcbình thường mà nhà độc quyền thu được.(mong muốn lớn nhất đổi với các nhà sảnxuất)

2.3 Những đặc điểm của độc quyền trong nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa

- Tập trung sản xuất và các tổ chức độc quyền

Dưới chủ nghĩa tư bản tích tụ và tập trung sản xuất cao, biểu hiện số lượng các xínghiệp tư bản lớn chiếm tỷ trọng nhỏ trong nền kinh tế, nhưng nắm giữ và chi phốithị trường

Sự tích tụ và tập trung sản xuất đến mức cao như vậy đã trực tiếp dẫn đến các tổchức độc quyền được hình thành Vì do số lượng các doanh nghiệp lớn ít nên có thề

dễ dàng thoả thuận với nhau; các doanh nghiệp có quy mô lớn, kỹ thuật cao cạnhtranh sẽ rất gay gắt, quyết liệt, khó đánh bại nhau, dẫn đến sự thoả hiệp với nhau đểnắm lấy địa vị độc quyền

- Tư bản tài chính và hệ thống tài phiệt chi phối

Quá trình tích tụ và tập trung sản xuất trong công nghiệp, trong ngân hàng cũngdiễn ra quá trình tích tụ, tập trung dẫn đến hình thành các tổ chức độc quyền trongngân hàng

Quy luật tích tụ, tập trung trong ngân hàng cũng giống như trong công nghiệp, doquá trình cạnh tranh các ngân hàng vừa và nhỏ bị phá sán hoặc bị thôn tính và hìnhthành những ngân hàng lớn

Khi sán xuất trong ngành công nghiệp tích tụ, tập trung ở mức độ cao, thì các ngânhàng nhỏ không đủ năng lực và uy tín phục vụ cho công việc kinh doanh của cácdoanh nghiệp công nghiệp lớn Trong điều kiện đó, các ngân hàng vừa và nhỏ tự sápnhập vào các ngân hàng lớn hoặc phải phá sản trước sự khốc liệt của cạnh tranh Quátrình này đã thúc đẩy các tổ chức độc quyền ngân hàng ra đời

Sự xuất hiện, phát triển của các tổ chức độc quyền trong ngân hàng đã làm thay đổiquan hệ giữa các doanh nghiệp ngân hàng và công nghiệp, làm cho ngân hàng có vai

trò mới: từ ngân hàng chỉ là trung gian trong việc thanh toán, thì nay đã nắm đượchầu hết lượng tiền tệ của xã hội nên có quyền khống chế mọi hoạt động của nền kinh

tế xã hội

Sự phát triền của tư bản tài chính dần dần dẫn đến sự hình thành một nhóm nhỏnhững nhà tư bán chi phối toàn bộ đời sống kinh tế, chính trị của toàn xã hội, gọi làtài phiệt (hay đầu sỏ tài chính, trùm tài chính)

Các tài phiệt thực hiện sự thống trị của mình thông qua “chế độ tham dự” để mua

cổ phiếu khống chế, chi phối công ty lớn sau đó dần là các công ty nhỏ

Nhờ có “chế độ tham dự” và phương pháp tổ chức tập đoàn theo kiểu móc xíchnhư vậy, bằng một lượng tư bản đầu tư nhỏ, mà tài phiệt có thể khống chế và điều tiếtđược một lượng tư bản lớn gấp nhiều lần

Ngoài "chế độ tham dự", tài phiệt còn sử dụng những thủ đoạn như lập công tymới, phát hành trái khoán, kinh doanh công trái, đầu cơ chứng khoán ở sở giao dịch,đầu cơ ruộng đất để thu lợi nhuận độc quyền cao

- Xuất khẩu tư bản trở thành phổ biến

Đối với các tập đoàn độc quyền, việc đưa tư bản ra nước ngoài để tìm kiếm nơi đầu

tư có lợi trở nên phổ biến, gắn liền với sự tồn tại của các tổ chức độc quyền

Xuất khẩu tư bản là xuất khẩu giá trị ra nước ngoài nhằm mục đích giá trị thặng dư

và các nguồn lợi nhuận khác ở các nước nhập khẩu tư bản

Xuất khẩu tư bản có thể được thực hiện dưới hình thức đầu tư trực tiếp hoặc đầu tưgián tiếp

 Đầu tư trực tiếp là hình thức xuất khẩu tư bản để xây dựng những xí nghiệp

mới hoặc mua lại những xí nghiệp đang hoạt động ở nước nhận đầu tư trựctiếp kinh doanh thu lợi nhuận cao, biến nó thành một chi nhánh của “công tymẹ” ở chính quốc Các xí nghiệp mới hình thành thường tồn tại dưới dạnghỗn họp song phương hoặc đa phương, nhưng cũng có những xí nghiệp toàn

bộ vốn là của công ty nước ngoài

 Đầu tư gián tiếp là hình thức đầu tư thông qua việc cho vay để thu lợi tức,

mua cổ phần, cố phiếu, trái phiếu, các giấy tờ có giá khác, quỹ đầu tư chứngkhoán và thông qua các định chế tài chính trung gian khác mà nhà đầu tưkhông trực tiếp tham gia quản lý hoạt động đầu tư

- Sự phân chia thế giới về kinh tế giữa các tập đoàn tư bản độc quyền

Quá trình tích tụ và tập trung tư bản phát triển, việc xuất khẩu tư bản tăng lên cả vềquy mô và phạm vi tất yếu dẫn tới sự phân chia thế giới về mặt kinh tế giữa các tậpđoàn tư bản độc quyền và hình thành các tổ chức độc quyền quốc tế.

Lịch sử phát triển của chủ nghĩa tư bản đã chứng tò thị trường trong nước luôn gắnvới thị trường ngoài nước Đặc biệt trong giai đoạn chủ nghĩa tư bán độc quyền, thịtrường ngoài nước còn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với các nước tư bản

Sự đụng độ trên trường quốc tế giữa các tổ chức độc quyền có sức mạnh kinh tếhùng hậu lại được sự ủng hộ của nhà nước của mình và các cuộc cạnh tranh khốc liệtgiữa chúng tất yếu dẫn đến xu hướng thoả hiệp, ký kết các hiệp định, để củng cố địa

vị độc quyền của chúng trong những lĩnh vực và những thị trường nhất định Từ đóhình thành các liên minh độc quyền

- Sự phân chia thế giới về địa lý giữa các cường quốc tư bản.

Do sự phân chia lãnh thồ và phát triển không đều của các cường quốc tư bản, tấtyếu dẫn đến cuộc đấu tranh đòi chia lại lãnh thổ thế giới Đó là một trong nhữngnguyên nhân chính dẫn đén các cuộc chiến tranh, thậm chí chiến tranh thế giới.Những nước chiếm thuộc địa và nhũng thuộc địa, mà còn có nhiều nước phụ thuộcvới những hình thức khác nhau, những nước này trên hình thức thì được độc lập vềchính trị, nhưng thực tế lại mắc vào cái lưới phụ thuộc về tài chính và ngoại giao Từnhững năm 50 của the ký XX trở đi, phong trào giải phóng dân tộc phát triển mạnh

mẽ đã làm sụp đổ và tan rã hệ thống thuộc địa kiều cũ, nhưng điều đó không có nghĩa

là chủ nghĩa thực dân đã bị thủ tiêu Trải lại, các cường quốc tư bản chuyền sang thihành chính sách thực dân mới, mà nội dung chủ yéu của nó là dùng viện trợ kinh tế,

kỹ thuật, quân sự để duy trì sự lệ thuộc của các nước đang phát triến Đứng đằng sau,hậu thuẫn cho các hoạt động của các quốc gia tư bản luôn có vai trò của các tập đoàn

tư bản độc quyền

Năm đặc điềm kinh tế cơ bản của độc quyền dưới chủ nghĩa tư bản có quan hệ chặt chẽ với nhau, nói lên bản chất sự thống trị của tư bản độc quyền Đó cũng là biểu hiện của phương thức thực hiện lợi ích của các tập đoàn độc quyền trong giai đoạn phát triển độc quyền của chủ nghĩa tư bản.