MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Chủ tịch Hồ Chí Minh Vị lãnh tụ vĩ đại của dân tộc Việt Nam, người chiến sĩ cách mạng kiên cường của phong trào giải phóng dân tộc, phong trào cộng sản và công nhân quốc tế đã để lại cho Đảng và nhân dân ta những di sản tư tưởng vô cùng to lớn. Toàn bộ hoạt động của Người là vì dân, vì nước, vì sự nghiệp giải phóng dân tộc, giải phóng xã hội, giải phóng con người. Thành công của Người chính là sự vận dụng một cách sáng tạo những nguyên lý, quan điểm của chủ nghĩa Mác Lênin vào điều kiện,hoàn cảnh lịch sử cụ thể của cách mạng Việt Nam, đem lại độc lập,tự do cho dân tộc. Trong suốt hơn 80 năm qua, tư tưởng của Người luôn dẫn đường chỉ lối cho dân tộc ta vượt qua bao khó khăn, nguy hiểm, bao kẻ thù, đi từ thắng lợi này tới thắng lợi khác, ngày càng khẳng định vị thế của Việt Nam trên trường Quốc tế. Một trong những tư tưởng lớn của Chủ tịch Hồ Chí Minh về nhà nước dân chủ là xây dựng một nhà nước kiểu mới nhà nước của dân, do dân và vì dân. Tư tưởng của Người về nhà nước của dân, do dân, vì dân đã được hình thành và phát triển trong suốt quá trình Người tham gia hoạt động cách mạng. Người đã dành không ít tâm trí, sức lực để thiết kế, chỉ đạo, xây dựng bộ máy nhà nước và hệ thống pháp luật từ những năm đầu của cách mạng, qua kháng chiến chống Pháp, xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, đấu tranh thống nhất đất nước và ngày càng được hoàn thiện qua từng giai đoạn lịch sử. Bước vào thế kỷ XXI, đất Việt Nam đang đứng trước những cơ hội và thách thức chưa từng có. Xu thế toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế đang phát triển sâu rộng với tốc độ nhanh chóng, sự tiến bộ vượt bậc của khoa học kỹ thuật hiện đại và đang mở ra cơ hội cho các nước chậm phát triển có thể đuổi kịp các nước phát triển. Trong tình hình đó, Việt Nam cần phải có một nhà nước thực sự trong sạch, vững mạnh, hoạt động có hiệu quả, hiệu lực, tranh thủ nắm lấy vận hội, đưa đất nước vượt qua nguy cơ, thách thức. Do vậy, hơn lúc nào hết, những tư tưởng của Người, nhất là những tư tưởng về nhà nước dân chủ, Nhà nước của dân, do dân và vì dân là bó đuốc tỏa sáng, soi đường định hướng cho mọi hành động của toàn Đảng, toàn dân, toàn quân ta, để không ngừng hoàn thiện nhà nước pháp quyền XHCN trong giai đoạn mới. Vì vậy, nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, nhằm định hướng cho việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước Việt Nam hiện nay . Chính vì thế em chọn nghiên cứu đề tài: “Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước dân chủ và sự vận dụng của ĐCS Việt Nam trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân hiện nay” để lảm tiểu luận cho môn học của mình.
Trang 1TIỂU LUẬNMÔN : TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH
Đề tài :
TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ NHÀ NƯỚC DÂN CHỦ VÀ SỰ VẬN DỤNG CỦA ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM TRONG XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA CỦA NHÂN DÂN,
DO NHÂN DÂN, VÌ NHÂN DÂN HIỆN NAY
Trang 2MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 1 NỘI DUNG 4 Chương 1 TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ NHÀ NƯỚC DÂN CHỦ - CỦA DÂN, DO DÂN, VÌ DÂN 4
1.1 Nguồn gốc hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước dân chủ 41.2 Nội dung cơ bản trong tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước dân chủ 11
Chương 2 SỰ VẬN DỤNG TƯ TƯỞNG VỀ NHÀ NƯỚC DÂN CHỦ CỦA CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH TRONG XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA CỦA ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM 21
2.1 Quan điểm của đảng cộng sản Việt Nam về Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam 212.2 Những thành tựu và hạn chế của việc xây dựng nhà nước Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam hiện nay 272.3 Một số giải pháp cơ bản xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân, vì dân ở Việt Nam hiện nay 33
KẾT LUẬN 36 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 37
Trang 4MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Chủ tịch Hồ Chí Minh - Vị lãnh tụ vĩ đại của dân tộc Việt Nam, ngườichiến sĩ cách mạng kiên cường của phong trào giải phóng dân tộc, phong tràocộng sản và công nhân quốc tế đã để lại cho Đảng và nhân dân ta những disản tư tưởng vô cùng to lớn Toàn bộ hoạt động của Người là vì dân, vì nước,
vì sự nghiệp giải phóng dân tộc, giải phóng xã hội, giải phóng con người.Thành công của Người chính là sự vận dụng một cách sáng tạo những nguyên
lý, quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin vào điều kiện,hoàn cảnh lịch sử cụthể của cách mạng Việt Nam, đem lại độc lập,tự do cho dân tộc
Trong suốt hơn 80 năm qua, tư tưởng của Người luôn dẫn đường chỉ lốicho dân tộc ta vượt qua bao khó khăn, nguy hiểm, bao kẻ thù, đi từ thắng lợinày tới thắng lợi khác, ngày càng khẳng định vị thế của Việt Nam trên trườngQuốc tế Một trong những tư tưởng lớn của Chủ tịch Hồ Chí Minh về nhànước dân chủ là xây dựng một nhà nước kiểu mới - nhà nước của dân, do dân
và vì dân
Tư tưởng của Người về nhà nước của dân, do dân, vì dân đã được hìnhthành và phát triển trong suốt quá trình Người tham gia hoạt động cách mạng.Người đã dành không ít tâm trí, sức lực để thiết kế, chỉ đạo, xây dựng bộ máynhà nước và hệ thống pháp luật từ những năm đầu của cách mạng, qua khángchiến chống Pháp, xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, đấu tranh thốngnhất đất nước và ngày càng được hoàn thiện qua từng giai đoạn lịch sử
Bước vào thế kỷ XXI, đất Việt Nam đang đứng trước những cơ hội vàthách thức chưa từng có Xu thế toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế đang pháttriển sâu rộng với tốc độ nhanh chóng, sự tiến bộ vượt bậc của khoa học kỹthuật hiện đại và đang mở ra cơ hội cho các nước chậm phát triển có thể đuổikịp các nước phát triển Trong tình hình đó, Việt Nam cần phải có một nhànước thực sự trong sạch, vững mạnh, hoạt động có hiệu quả, hiệu lực, tranh
Trang 5thủ nắm lấy vận hội, đưa đất nước vượt qua nguy cơ, thách thức Do vậy, hơnlúc nào hết, những tư tưởng của Người, nhất là những tư tưởng về nhà nướcdân chủ, Nhà nước của dân, do dân và vì dân là bó đuốc tỏa sáng, soi đườngđịnh hướng cho mọi hành động của toàn Đảng, toàn dân, toàn quân ta, đểkhông ngừng hoàn thiện nhà nước pháp quyền XHCN trong giai đoạn mới Vìvậy, nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước có ý nghĩa đặc biệt quantrọng, nhằm định hướng cho việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủnghĩa ở nước Việt Nam hiện nay
Chính vì thế em chọn nghiên cứu đề tài: “Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước dân chủ và sự vận dụng của ĐCS Việt Nam trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân hiện nay” để lảm tiểu luận cho môn học của mình.
2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
2.1 Mục đích nghiên cứu
Đề tài nghiên cứu nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước dânchủ, của dân, do dân, vì dân để vận dụng vào xây dựng Nhà nước pháp quyềnXHCN ở Việt Nam hiện nay
2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu nguồn gốc, quá trình hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh vềnhà nước của dân, do dân, vì dân
- Nghiên cứu những nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về nhànước của dân, do dân, vì dân
- Nghiên cứu tư tưởng của Hồ Chí Minh về nhà nước của dân, do dân,
vì dân vào xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam hiện nay
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài: Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nướcdân chủ của dân, do dân, vì dân và việc xây dựng và hoàn thiện nhà nướcpháp quyền XHCN Việt Nam hiện nay
Trang 63.2 Phạm vi nghiên cứu
Tư tưởng Hồ Chí Minh là vấn đề lớn, phạm vi đề tài chỉ nghiên cứu:Nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước của dân, do dân, vì dân; sự vậndụng tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước của dân do dân vì dân với việc tiếptục xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam hiện nay
4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
4.1 Cơ sở lý luận
Cơ sở lý luận của đề tài là phương pháp duy vật biện chứng và duy vậtlịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, Đường lối cách mạng của Đảng Cộng sảnViệt Nam
4.2 Phương pháp nghiên cứu
Tiểu luận sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu như: phươngpháp lịch sử, phương pháp so sánh, phương pháp phân tích tổng hợp, kết hợpvới việc thu thập và xử lý những tài liệu này giúp người nghiên cứu có cáinhìn tổng quát và đúng đắn hơn về vấn đề nghiên cứu
5 Kết cấu của đề tài
Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, đề tàiđược kết cấu thành 2 chương và 5 tiết
Trang 7NỘI DUNG Chương 1
TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ NHÀ NƯỚC DÂN CHỦ - CỦA DÂN,
DO DÂN, VÌ DÂN 1.1 Nguồn gốc hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước dân chủ
Lịch sử dựng và giữ nước của dân tộc Việt Nam gắn liền với nhữngcuộc đấu tranh quyết liệt chống thù trong giặc ngoài và mỗi khi Tổ quốc bịlâm nguy, thì non sông đất nước lại sản sinh ra những anh hùng kiệt xuất, đápứng được yêu cầu của lịch sử
Tư tưởng Hồ Chí Minh là sản phẩm tất yếu của cách mạng Việt Nam,
ra đời do yêu cầu khách quan đáp ứng được những yêu cầu bức thiết do cáchmạng Việt Nam đặt ra: Vào giữa thế kỷ XIX (1858), thực dân pháp nổ súngxâm lược nước Việt Nam, vua quan nhà Nguyễn đã quỳ gối đầu hàng, ViệtNam trở thành thuộc địa của Pháp Nhân dân ta căm hờn quyết đứng lên đấutranh, khởi nghĩa giành chính quyền, song vì chưa có đường lối đúng đắn nêncách mạng bị dìm trong biển máu Những chủ trương cứu nước của cụ PhanBội Châu, Phan Chu Trinh đều không thành, con đò cách mạng Việt Namdường như trong đêm tối không có đường ra, chưa rõ bến bờ
Ngày 7 tháng 11 năm 1917, cách mạng tháng Mười Nga thành công,thắng lợi của cách mạng tháng Mười Nga cùng sự ra đời của Nhà nước XôViết đầu tiên, đã thúc đẩy mạnh mẽ phong trào đấu tranh giải phóng dân tộcthế giới
Chính lúc đó Nguyễn Tất Thành xuất hiện, vượt lên những hạn chế củacác nhà yêu nước đương thời Người đến với chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởngtiên tiến nhất của thời đại Tư tưởng Hồ Chí Minh là sự kết tinh trí tuệ của dântộc và thời đại, là ngọn cờ thắng lợi của cách mạng Việt Nam Việc xác địnhnguồn gốc hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh là vấn đề có ý nghĩa quan trọng
để hiểu bản chất tư tưởng Hồ Chí Minh, mối quan hệ giữa tư tưởng Hồ ChíMinh với chủ nghĩa Mác - Lênin và các học thuyết chính trị - xã hội khác
Trang 8- Về cơ sở lý luận là dựa trên quan điểm của triết học mác - lênin về sự
ra đời của nhà nước Quan niệm của chủ nghĩa Mác - Lênin về nguồn gốc nhànước được trình bày chủ yếu trong tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình của chế
độ tư hữu và của nhà nước” (Ănghen) Được bổ sung và phát triển trong tácphẩm “Nhà nước và cách mạng” (Lênin)
Theo các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin: Nhà nước là mộtphạm trù lịch sử có quá trình phát sinh, phát triển và tiêu vong Nhà nước nảysinh trong đời sống xã hội, xuất hiện khi xã hội loài người phát triển đến mộttrình độ nhất định
Học thuyết Mác - Lênin chỉ rõ: Chế độ công xã nguyên thủy là hìnhthái KT - XH đầu tiên của XH loài người, chưa có giai cấp, chưa có nhànước, nhưng quá trình vận động và phát triển của nó đã làm xuất hiệnnhững tiền đề vật chất cho sự tan rã của tổ chức thị tộc, bộ lạc và sự ra đờicủa nhà nước
Những biến đổi về mặt kinh tế của XH công xã nguyên thủy làm chocộng đồng dân cư thuần nhất của thị tộc bộ lạc phân hoá thành các bộ phậnđối lập nhau về mặt lợi ích xã hội, hình thành hai giai cấp chính là giai cấpbóc lột và giai cấp bị bóc lột Điều kiện KTXH vốn là cơ sở cho sự tồn tại củachế độ công xã nguyên thủy bị phá vỡ, quyền lực xã hội và hệ thống quản lý
do toàn thể các thành viên trong cộng đồng tổ chức ra để bảo vệ lợi ích củacác thành viên bình đẳng nay không còn thích hợp với xã hội đã phân hoá vàmâu thuẫn gay gắt về lợi ích
Để duy trì trật tự và quản lý một xã hội đã có những thay đổi rất cănbản đòi hỏi phải có một tổ chức và quyền lực mới, tổ chức này do giai cấpnắm ưu thế về kinh tế và chính trị lập ra - đó chính là nhà nước
Như vậy, nhà nước là sản phẩm của cuộc đấu tranh giai cấp, xuất hiện
từ khi XH loài người bị phân chia thành những giai cấp đối kháng là bộ máy
do giai cấp nắm quyền thống trị về kinh tế, chính trị, xã hội lập ra để điềuhành toàn bộ hoạt động của xã hội trong một nước với mục đích là bảo vệquyền lợi của giai cấp thống trị
Trang 9- Về cơ sở thực tiễn, qua việc khảo sát mô hình các kiểu nhà nước tronglịch sử người đã thấy sự bất lực và lạc hậu của thể chế chính trị phong kiến vàmặt trái của thể chế chính trị tư sản, thể hiện sự bóc lột người dân lao động ởchính quốc cũng như các nước thuộc địa, do đó Người không thể lựa chọn môhình thể chế phong kiến và tư sản
Trong quá trình hoạt động cách mạng và học tập những lý luận bênngoài, Hồ Chí Minh chú ý khảo cứu lựa chọn ra một kiểu nhà nước mới choViệt Nam để xây dựng sau khi cách mạng giải phóng dân tộc theo con đườngcách mạng vô sản thành công Nhà nước đó phải đại biểu quyền lợi cho sốđông người và Hồ Chí Minh đã chủ trương xây dựng một Nhà nước côngnông binh thể hiện trong Chánh cương vắn tắt của Đảng khi thành lập Đảngđầu năm 1930 Hồ Chí Minh đã từng có chủ trương xây dựng ở Việt Nam mộtnhà nước Dân chủ Cộng hòa, một nhà nước do nhân dân lao động làm chủ,nhà nước của dân, do dân, vì dân Ngoài ra phải kể đến những yếu tố khác đócũng là cơ sở để hình thành nên tư tưởng Hồ Chí Minh
Một là, chủ nghĩa yêu nước Việt Nam
Dân tộc Việt Nam trong hàng nghìn năm lịch sử dựng nước và giữnước, đã kết tinh cho mình một bản sắc văn hóa riêng, phong phú và bềnvững, với những truyền thống tốt đẹp Trong đó tinh thần yêu nước đã trởthành đạo lý sống, niềm tự hào và là nhân tố đứng đầu trong bảng giá trị tinhthần của con người Việt Nam Lòng yêu nước nồng nàn, ý chí kiên cườngbất khuất, tinh thần tự lực, tự cường, được các thế hệ người Việt thể hiệntrong các cuộc đấu tranh dựng nước và giữ nước Đó không chỉ là một tìnhcảm, một phẩm chất, mà đã phát triển thành một chủ nghĩa yêu nước, chủnghĩa dân tộc chân chính, thành dòng tư tưởng chảy xuyên suốt lịch sử dântộc Việt Nam
Truyền thống yêu nước ấy đã thôi thúc người thanh niên Nguyễn TấtThành ra đi tìm đường cứu nước Trong khoảng 10 năm sau đó (từ 1911 đến1920), Người đã vượt qua ba đại dương, bốn châu lục đặt chân đến gần 30
Trang 10nước trên thế giới, làm nhiều nghề để sống và hoạt động: làm phụ bếp, đốt lò,quét tuyết, phóng ảnh, viết báo, và rồi Nguyễn Ái Quốc trở thành ngườicộng sản Việt Nam đầu tiên, một chiến sĩ Quốc tế Người viết: “Lúc đầuchính là chủ nghĩa yêu nước, chứ chưa phải là chủ nghĩa cộng sản đã đưa tôitin theo Lênin, tin theo Quốc tế III” [2, tr.128].
Người tâm đắc một hoài bão: “Tôi chỉ có một ham muốn, ham muốntột bậc, là làm sao cho nước ta hoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tự
do, đồng bào ai cũng có cơm ăn , áo mặc, ai cũng được học hành”[15, tr.161]
Hai là, tinh hoa văn hóa nhân loại
Ngay từ thuở nhỏ, Nguyễn Tất Thành đã ham học hỏi, thích tìm hiểunghiên cứu Trên bước đường cứu nước, Người đã tiếp thu, kế thừa có chọnlọc và làm giàu vốn trí tuệ của mình bằng những tinh hoa triết học, văn hóaĐông - Tây - Kim cổ, như những dòng suối trong lành hợp thành dòng hải lưu
vĩ đại Bày tỏ thái độ của mình về một số học thuyết và tôn giáo, Người viết:
“Học thuyết của Khổng Tử có ưu điểm của nó là sự tu dưỡng đạo đức cánhân Tôn giáo Giêsu có ưu điểm của nó là lòng nhân ái cao cả Chủ nghĩaMác có ưu điểm của nó là phương pháp làm việc biện chứng Chủ nghĩa TônDật Tiên có ưu điểm của nó là chính sách của nó thích ứng với điều kiện nước
ta Khổng Tử, Giêsu, Mác, Tôn Dật Tiên chẳng những có điểm chung đó sao?
Họ đều muốn mưu cầu hạnh phúc cho loài người, cho xã hội Nếu hôm nay
họ còn sống trên đời này, nếu họ hợp lại một chỗ tôi tin rằng họ nhất địnhchung sống với nhau rất hoàn mỹ như những người bạn thân thiết Tôi cốgắng làm người học trò nhỏ của các vị ấy.”
Những điều trên cho thấy, trong quá trình hình thành và phát triển tưtưởng của mình, chủ tịch Hồ Chí Minh đã tiếp thu và kế thừa có chọn lọcnhững di sản quý báu của văn hóa nhân loại, đồng thời nâng nó lên một tầmcao mới trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin
Ba là, chủ nghĩa Mác - Lênin và cách mạng tháng Mười Nga Cuốinăm 1917, Nguyễn Ái Quốc từ Anh trở về Pháp Người vừa làm việc để
Trang 11kiếm sống, vừa hoạt động chính trị nhưng người luôn lạc quan say sưa họctập và nghiên cứu Năm 1918 Người tham gia Đảng Xã hội Pháp, một Đảngtiến bộ lúc bấy giờ Người sung sướng đọc bản “sơ thảo lần thứ nhất nhữngluận cương về vấn đề dân tộc và thuộc địa” của Lênin Qua việc đọc và tìmhiểu tác phẩm Người đã tìm thấy con đường giải phóng dân tộc: “Con đườngcách mạng vô sản” Từ đó, Người tin và đi theo Quốc tế III, Người viết:
“Bây giờ học thuyết nhiều, chủ nghĩa nhiều, nhưng chủ nghĩa chân chínhnhất, chắc chắn nhất, cách mệnh nhất là chủ nghĩa Mác - Lênin ”.[13,tr.388] Chủ nghĩa Mác - Lênin chính là nguồn gốc lý luận hình thành nên tưtưởng Hồ Chí Minh
Nhân tố chủ quan hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh, đó chính là phẩmchất, tư chất, đạo đức, nhân cách, bản lĩnh của Người Vì độc lập tự do của Tổquốc, vì cơm ăn áo mặc của đồng bào đã thôi thúc Người tìm tòi, nghiên cứu
và đạt được mục tiêu, lý tưởng cách mạng đúng đắn Và chính do sự vận dụngcủa chủ nghĩa Mác - Lênin một cách sáng tạo, phù hợp với điều kiện, hoàncảnh Việt Nam mà Người đã lãnh đạo cách mạng Việt Nam đi từ thắng lợinày đến thắng lợi khác
Tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước được Người đúc rút kinh nghiệmqua tìm tòi khảo nghiệm các cuộc cách mệnh mang ý nghĩa tự do - bình đẳng
- bác ái Đánh giá về cuộc cách mạng Mỹ, Người chỉ rõ: “Tuy Tuyên ngônđộc lập 1776 của Mỹ có câu rằng: “Giời sinh ra ai cũng có quyền tự do, quyềngiữ tính mệnh của mình, quyền làm ăn cho sung sướng.Hễ Chính phủ nào mà
có hại cho dân chúng thì dân chúng phải đạp đổ Chính phủ ấy đi và gây lênChính phủ khác”, “bây giờ chính phủ Mỹ lại không cho ai nói đến chuyệncách mệnh, ai đụng đến chính phủ”[14, tr.270]
Do vậy, Người kết luận: Cách mạng tư sản rồi, mà công nông vẫn cứcực khổ
Đến với cách mạng tư sản Pháp thế kỷ XVIII, Người đánh giá: “Nhànước tư sản Pháp ra đời là thành quả của cuộc cách mạng 1789 lật đổ chế độ
Trang 12phong kiến với khẩu hiệu nổi tiếng “Tự do - Bình đẳng - Bác ái” “Tư bản nódùng chữ tự do - bình đẳng - bác ái lừa dân, xui dân đánh đổ phong kiến Khidân đánh đổ phong kiến rồi thì nó lại thay phong kiến mà áp bức dân”[11,tr.270]
Người đi đến kết luận: “Cách mệnh Pháp cũng như cách mệnh Mỹ,nghĩa là cách mệnh tư bản, cách mệnh không đến nơi, tiếng là cộng hòa dânchủ, kỳ thực trong thì nó tước lục công nông, ngoài thì nó áp bức thuộcđịa”[14, tr.274]
Từ đó, Người khẳng định: Cách mạng Việt Nam không thể đi theokhuynh hướng dân chủ tư sản, nhà nước Việt Nam sau khi giành được độc lậpkhông mang bản chất tư sản
Người tìm thấy một mô hình nhà nước kiểu mới: “Phát đất ruộng chodân cày, giao công xưởng cho thợ thuyền.ra sức tổ chức kinh tế mới, để thựchành chủ nghĩa thế giới đại đồng” [14, tr.238]
Mô hình nhà nước đó đã gợi ý cho Hồ Chí Minh về một kiểu nhà nước
sẽ được xây dựng ở Việt Nam trong tương lai
Đầu năm 1930 Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời Trong Chánh cươngvắn tắt của Đảng, Người viết: “Đánh đổ bọn đế quốc phong kiến làm cho đấtnước hoàn toàn được độc lập và dựng ra chính phủ công nông binh” Từ ýtưởng về nhà nước công nông binh của Người đã trở thành hiện thực với môhình Xô Viết được thiết lập ở Nghệ An - Hà Tĩnh trong cao trào cách mạng
1930 - 1931 Đó là kiểu nhà nước mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã quyết địnhchọn cho dân tộc ta, một kiểu nhà nước mới theo học thuyết của chủ nghĩaMác - Lênin Nhà nước mang bản chất của giai cấp công nhân, của nhân dânViệt Nam
Và tất cả những điều đó đã được khẳng định bằng sự ra đời của nướcViệt Nam dân chủ cộng hòa, mà đánh dấu là bản Tuyên ngôn độc lập đã đượcNgười long trọng tuyên bố trước quốc dân đồng bào tại quảng trường Ba Đìnhngày 2/9/1945: “Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập và sự thật
Trang 13đã thành một nước tự do, độc lập Toàn thể dân tộc Việt Nam quyết đem tất
cả tinh thần và lực lượng, tính mạng và của cải để giữ vững quyền tự do độclập ấy”[12, tr.557]
Ngày 6/1/1946, lần đầu tiên trong lịch sử dân tộc, mọi công dân ViệtNam không phân biệt già trẻ, trai gái, tôn giáo nô nức đi bỏ phiếu, lựa chọnnhững đại biểu của mình vào Quốc hội, để tạo ra bộ máy thực sự của dân , dodân, vì dân Sau cuộc Tổng tuyển cử thắng lợi, Quốc hội khóa I đã họp, Chínhphủ mới chính thức ra đời: “Chính phủ mới phải tỏ ra cái tinh thần đại đoànkết không phân biệt đảng phái.Tôi có thể tuyên bố trước Quốc hội rằng:Chính phủ này tỏ ra cái tinh thần quốc dân liên hiệp, là một Chính phủ chútrọng thực tế và sẽ nỗ lực làm việc, để tranh thủ quyền độc lập và thống nhấtlãnh thổ, cùng xây dựng một nước Việt Nam mới, Chính phủ này là Chínhphủ toàn quốc, có đủ nhân tài Trung, Nam , Bắc tham gia”
Chủ tịch Hồ Chí Minh với cương vị là người đứng đầu nhà nước, chínhphủ, luôn chăm lo, xây dựng bộ máy nhà nước các cấp đủ mạnh để mang lại chodân ta cuộc sống ấm no hạnh phúc Điều này được thể hiện nhất quán trong bảnHiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa năm 1946 và các bảnHiến pháp tiếp sau Theo Bác, cán bộ là “công bộc” , là “đầy tớ của nhân dân”.Bác nói: “Cả đời tôi chỉ có một mục đích là phấn đấu cho quyền lợi Tổ quốc vàhạnh phúc của quốc dân, những khi tôi phải ẩn nấp nơi núi non, ra vào chốn tùtội, xông pha sự hiểm nghèo, là vì mục đích đó Đến lúc nhờ quốc dân đoàn kếttranh được chính quyền ủy thác cho tôi gánh việc Chính phủ, tôi lo lắng đêmngày nhẫn nhục cố gắng, cũng vì mục đích đó” [15, tr.240]
Tóm lại, quá trình hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước gắnliền với quá trình tìm đường cứu nước của Chủ tịch Hồ Chí Minh, là kết quảcủa sự thấm nhuần sâu sắc những tư tưởng về nhà nước ở phương Tây,phương Đông, của những nguyên lý chủ nghĩa Mác - Lênin, vận dụng mộtcách sáng tạo vào điều kiện cụ thể của Việt Nam, để thiết kế xây dựng mộtnhà nước kiểu mới thực sự của dân, do dân, vì dân
Trang 141.2 Nội dung cơ bản trong tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước dân chủ
Một trong những đóng góp lớn của Hồ Chí Minh chính là lý luận vàthực tiễn xây dựng nhà nước pháp quyền của dân, do dân, vì dân ở Việt Nam
Tư tưởng nhà nước pháp quyền của dân, do dân, vì dân của Hồ Chí Minh là
sự kết tinh các giá trị tư tưởng, văn hóa chính trị của phương Đông và phươngTây trên nền tảng chủ nghĩa Mác-Lênin Đây là một biểu hiện, là một thànhquả của sự vận dụng sáng tạo và phát triển của chủ nghĩa Mác -Lênin, của hệthống các quan điểm Mác-Lênin về nhà nước và điều kiện cụ thể của nước ta,
là một bộ phận cấu thành cơ sở lý luận của việc xây dựng nhà nước phápquyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
Đi sâu vào nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước dân chủ, phápquyền cho thấy nội dung tư tưởng Người về nhà nước dân chủ là nhà nước củadân, do dân và vì dân, chúng ta càng thấy rõ hơn sự vận dụng sáng tạo và pháttriển của tư tưởng Hồ Chí Minh trên cơ sở chủ nghĩa Mác-Lênin về nhà nước nóichung và nhà nước dân chủ nói riêng
1.2.1 Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước của dân
Trước hết, cần khẳng định rằng, tuy không sử dụng khái niệm “nhànước pháp quyền”, song ngay từ sớm và trong suốt cuộc đời cách mạng, HồChí Minh luôn chủ trương xây dựng một nhà nước pháp quyền dân chủ
Chủ nghĩa Mác-Lênin đã chỉ ra rằng nhà nước vô sản là vấn đề cơ bảncủa cách mạng vô sản, Hồ Chí Minh ra đi tìm đường cứu nước là tìm conđường cách mạng Việt Nam Tư tưởng Hồ Chí Minh suy cho cùng đó là tưtưởng về cách mạng Việt Nam trong hiện tại và tương lai Đại hội Đảng cộngsản Việt Nam lần thứ IX đã khẳng định:
“Tư tưởng Hồ Chí Minh là hệ thống quan điểm toàn diện và sâu sắc vềnhững vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam, là kết quả của sự vận dụng vàphát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác- Lênin vào điều kiện cụ thể nước ta, kếthừa và phát triển các giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc, tiếp thu tinh hoavăn hóa nhân loại” [20, tr.9]
Trang 15Ngay từ những năm đầu tiếp xúc với nền dân chủ tư sản Chủ tịch HồChí Minh đã nhận thức được vai trò quan trọng của Pháp luật trong quản lý vàđiều hành xã hội.
Năm 1919, Người gửi bản yêu sách của nhân dân An Nam tới hội nghịVéc xây đòi: “Ban cho người bản xứ cũng được quyền hưởng những đảm bảo
về mặt pháp luật như người châu âu” [11, tr.435]
Năm 1922, Bản yêu sách được diễn ca thành “Việt Nam yêu cầu ca”,trong đó có câu:
“Bảy xin hiến pháp ban hànhTrăm đều phải có thần linh pháp quyền” [12, tr.438]
Những điều nêu trong yêu sách, chứng minh chủ tịch Hồ Chí Minh đãsớm có tư tưởng về một nền chính trị, một chế độ nhà nước mà trong đó, tinhthần pháp quyền thấm sâu vào tất cả các mặt của đời sống xã hội Người nói:
“Luật pháp cũ là ý chí của thực dân Pháp, không phải là ý chí chung của toàn thểnhân dân ta.luật pháp ấy đặt ra trước hết để trừng trị, áp bức nhân dân lao động”,còn “pháp luật của ta hiện nay bảo vệ quyền lợi của hàng triệu người lao động,pháp luật của nhà nước ta thực sự là pháp luật dân chủ” [19, tr.154]
Người có nhận thức rõ về một chính quyền nhà nước của dân, do dân,
vì dân là một chính quyền “hợp pháp, hợp hiến” Do vậy, ngay trước cáchmạng tháng Tám, chủ tịch Hồ Chí Minh và Thường vụ Trung ương Đảng đề
ra chủ trương “Thành lập chính quyền cách mạng ở các căn cứ địa, các khugiải phóng” [2, tr.209-291]
Tư tưởng xây dựng nhà nước ngày càng thể hiện rõ hơn trước khi cáchmạng tháng Tám nổ ra, đầu tháng 8/1945, mặc dù tình hình chiến tranh rấtkhẩn trương, việc liên lạc trong cả nước gặp khó khăn Người vẫn kiên quyếttriệu tập Đại hội quốc dân Tân Trào có đại biểu các vùng miền, các đảng pháichính trị,các đoàn thể cứu quốc, các dân tộc, tôn giáo tham gia, mang tínhchất của một phiên họp quốc hội, để quyết định những vấn đề lớn của cáchmạng, cử ra “Ủy ban dân tộc giải phóng Việt Nam”, một tổ chức có tính chất
Trang 16tiền Chính phủ được đại biểu nhân dân bầu ra để lãnh đạo nhân dân đấu tranhgiành độc lập.
Nhà nước của dân là một nhà nước mà ở đó: “Tất cả quyền bính trongnước là của toàn thể nhân dân Việt Nam, việc nước là việc chung của mỗingười con Rồng cháu Tiên, bất kỳ già trẻ, trai gái, giàu nghèo, nòi giống, tôngiáo đều phải gánh một phần” [16, tr.698]
Người nhấn mạnh: “Chính phủ tổ chức càng sớm càng hay cuộc tổngtuyển cử với chế độ phổ thông đầu phiếu Để có một Chính phủ của dân và
do dân thành lập”, “Tổng tuyển cử là dịp cho toàn thể quốc dân tự do lựachọn người có tài, có đức để gánh vác công việc nước nhà Trong cuộc tổngtuyển cử, hễ là người muốn lo việc nước nhà thì đều có quyền ra ứng cử, hễ làcông dân đều có quyền đi bầu cử Do tổng tuyển cử mà toàn dân bầu ra Quốchội Quốc hội sẽ cử ra Chính phủ, Chính phủ đó thật sự là Chính phủ của toàndân” [15, tr.133]
Ngày 6/1/1946, lần đầu tiên trong lịch sử dân tộc, mọi công dân ViệtNam được đi bỏ phiếu lựa chọn những người có đức, có tài vào Quốc hội.Đây không những là ngày hội lớn của dân tộc mà còn thể hiện sự nhất quántrong tư tưởng của Người về nhà nước thực sự của nhân dân
Việc thành lập bộ máy nhà nước do dân cử bằng phổ thông đầu phiếu là
sự kiện đầu tiên khẳng định nhà nước ta là nhà nước của dân: “Chính phủ ta làChính phủ của nhân dân, chỉ có một mục đích là ra sức phụng sự lợi ích củanhân dân Chính phủ rất mong đồng bào giúp đỡ, đôn đốc, kiểm soát và phêbình để làm tròn nhiệm vụ của mình, là người đầy tớ trung thành và tận tụycủa nhân dân” [28, tr.430]
Để nhân dân thực hiện tốt việc kiểm tra, giám sát nhà nước, Chủ tịch HồChí Minh đã yêu cầu tất cả các cơ quan nhà nước phải dựa vào nhân dân, liên
hệ chặt chẽ với nhân dân, lắng nghe ý kiến và chịu sự giám sát của nhân dân
Đó là sự đòi hỏi một chính quyền mới phải thực sự gương mẫu, trongsạch Muốn vậy cả phía chính quyền và phía nhân dân đều phải thực hiện:
Trang 17cần, kiệm, liêm chính Như lời Chủ tịch Hồ Chí Minh dã nói: “Từ ngày thànhlập Chính phủ, trong nhân viên còn có khuyết điểm, có người làm quan cáchmạng chợ đen, chợ đổ, mưu vinh thân phì ra Xin đồng bào hãy phê bình,giám sát công việc của Chính phủ” [29, tr.61].
Nhân dân cũng có quyền bãi miễn đại biểu Quốc hội và đại biểu Hộiđồng nhân dân, nếu những đại biểu ấy tỏ ra không xứng đáng với sự tín nhiệmcủa nhân dân Người nói: “Từ Chủ tịch nước đến giao thông viên cũng vậy,nếu không làm được việc cho dân thì dân không cần đến nữa” [22, tr.41].Nguyên tắc ấy đảm bảo quyền kiểm soát của dân đối với đại biểu của mình.Quan điểm quyền lực chính trị thuộc về nhân dân và phục vụ cho lợi ích củanhân dân là quan điểm cốt lõi và xuyên suốt trong tư tưởng Hồ Chí Minh vềnhà nước
Như đã nói ở trên, quan điểm quyền lực chính trị thuộc về nhân dân vàphục vụ cho lợi ích của nhân dân là quan điểm cốt lõi và xuyên suốt trong tưtưởng Hồ Chí Minh về nhà nước Khởi đầu từ Đường Kách Mệnh đến Hộinghị BCH Trung ương lần thứ 8 (5/1941) - Hội nghị đánh dấu sự chuyểnhướng chiến lược của cách mạng Việt Nam - do Hồ Chí Minh trực tiếp chủ trì
đã xác định:
“Sau lúc đánh đuổi được Pháp - Nhật sẽ thành lập một nước Việt Namdân chủ mới theo tinh thần tân dân chủ Chính quyền cách mạng của nước dânchủ mới ấy không phải thuộc quyền riêng của một giai cấp nào, mà là của chungtoàn thể dân tộc, chỉ trừ có bọn tay sai của đế quốc Pháp - Nhật và những bọnphản quốc, những bọn thù, không được giữ chính quyền, còn ai là người dânsống trên dải đất Việt Nam thảy đều được một phần tham gia giữ chính quyền,phải có một phần nhiệm vụ giữ lấy và bảo vệ chính quyền ấy” [3, tr.114]
Tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân cònthể hiện ở việc Người thường xuyên gắn cụm từ nhân dân với khái niệm nhànước, chính phủ, quốc hội, v v Ví dụ như trong giai đoạn 1945-1946, cáccụm từ “Nhà nước nhân dân”, “Chính phủ nhân dân” có tần số xuất hiện rất
Trang 18cao trong các bài viết, bài nói của Chủ tịch Hồ Chí Minh Những cụm từ nàyđược Hồ Chí Minh sử dụng với đối tượng là các cán bộ nhà nước các cấp vàđặc biệt là với nhân dân Đó là sự khẳng định tính nhân dân của nhà nước, là
sự khẳng định của một vị Chủ tịch nước và do vậy, với tất cả các giá trị thựctiễn và tính phổ quát của một tuyên bố chính trị, đặc biệt trong một xã hộimang đậm dấu ấn của xã hội Phương Đông truyền thống như Việt Nam, nó cósức cải tạo xã hội rất lớn Sự khẳng định đó là sự nhắc nhở các cán bộ nhànước phải luôn ghi nhớ quyền hạn và trách nhiệm của mình cũng như giáodục cho nhân dân về một địa vị hoàn toàn mới của họ
Từ sau khi Hiến pháp 1946 ra đời, và đặc biệt là gắn liền với thực tiễn xâydựng nhà nước kiểu mới, tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước tiếp tục có sự pháttriển hết sức phong phú, với nhiều chiều cạnh đạt tới trình độ lý luận và mangtính thực tiễn hết sức sâu sắc Trong các nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về nhànước giai đoạn từ sau 1946 đến lúc Người qua đời, tư tưởng về dân chủ - trên ýnghĩa là bản chất của quyền lực nhà nước và phương thức tổ chức, triển khaiquyền lực nhà nước - là một đặc sắc trong tư tưởng của Người
Dân chủ - theo Hồ Chí Minh - một cách chung nhất có nghĩa là quyềnlực chính trị thuộc về nhân dân: “ở nước ta chính quyền là của nhân dân, donhân dân làm chủ”; “Nhân dân làm ông chủ nắm chính quyền Nhân dân bầu
ra đại biểu thay mặt mình thi hành chính quyền ấy Thế là dân chủ” [17,tr.218-219] Đây là sự khẳng định, hay chính xác hơn là sự kiên định, tinhthần chỉ đạo đã được Hồ Chí Minh nêu ra ngay từ khi cuộc cách mạng giảiphóng dân tộc vẫn còn đang diễn ra
1.2.2 Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước do dân
Sự nghiệp cách mạng của quần chúng đã đạt được thắng lợi to lớn làgiành chính quyền về tay nhân dân lao động, nhưng giành được chính quyền
đã khó, giữ được chính quyền còn khó hơn Điều cần quan tâm là nhà nước do
ai bầu ra, quyền lực nhà nước là của ai, do ai nắm, nhân dân có được hưởng tự
do hạnh phúc hay không?
Trang 19Cách mạng tháng Tám thành công, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa
ra đời Tại cuộc họp Chính phủ ngày 3/9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu ranhững nhiệm vụ cấp bách của chính quyền còn non trẻ, trong đó: “Vấn đề thứ
ba, trước chúng ta đã bị chế độ quân chủ chuyên chế cai trị, rồi đến chế độthực dân không kém phần chuyên chế, nên nước ta không có Hiến pháp, nhândân ta không được hưởng quyền tự do, dân chủ Chúng ta phải có một Hiếnpháp dân chủ, tôi đề nghị Chính phủ tổ chức càng sớm càng hay cuộc tổngtuyển cử với chế độ phổ thông đầu phiếu” [15, tr.8] Theo Người, một nhànước mạnh trước hết là một nhà nước thực sự đại diện cho quyền lợi của dân,
do dân lập ra, được nhân dân ủng hộ và chịu sự giám sát của dân
Việc định ra pháp luật là rất quan trọng, nhưng vấn đề quan trọng hơn
là luật pháp ấy phải được toàn xã hội thi hành nghiêm túc, không trừ một ai.Nhà nước xây dựng pháp luật, nhưng đồng thời nhà nước cũng phải tuân thủtheo pháp luật, không có ngoại lệ Chính phủ phải đi đầu, làm gương trongviệc thi hành pháp luật và giữ gìn liên khiết Người nói: “Về việc chính phủliêm khiết thì Chính phủ hiện thời đã cố gắng liêm khiết lắm Nhưng trongchính phủ từ Hồ Chí minh cho đến những người làm việc ở các ủy ban làngđông lắm và phức tạp lắm, dù sao chính phủ đã hết sức làm gương Và nếulàm gương không xong, thì sẽ dùng pháp luật mà trị Những kẻ ăn hối lộ, đãtrị, đương trị và sẽ trị cho kỳ hết”[5, tr.98]
Người nghiêm khắc đòi hỏi mọi tổ chức Đảng, chính quyền, quân đội,toàn thể nhân dân tuân thủ pháp luật, không ai đứng trên hay đứng ngoài phápluật Người dạy cán bộ tư pháp: “Cần phải nêu cao cái gương: phụng công,thủ pháp, chí công vô tư” Đồng thời trừng trị nghiêm khắc những kẻ phạmtội, những cán bộ chức trách cậy thế coi thường pháp luật Người nói: “Họcậy mình là công thần cách mạng, rồi đâm ra ngang tàng, không giữ gìn kỷluật, không thi hành Nghị quyết của Đảng và Chính phủ Thế là họ kiêu ngạo,
họ phá kỷ luật của Đảng, của Chính phủ”[16, tr.286]
Trang 20Nhà nước của dân theo quan điểm của Người là lấy “dân làm gốc”.
“Nước lấy dân làm gốc Gốc có vững cây mới bền Xây lầu thắng lợi trên nềnnhân dân” [16, tr 410]
Dân chính là gốc, là nền tảng của đất nước và “Trong bầu trời không gìquý bằng nhân dân” [18, tr.276] Do vậy các cấp chính quyền cần nhân dân,gần gũi dân, biết dựa vào nhân dân, luôn lắng nghe ý kiến của nhân dân Chủtịch Hồ Chí Minh căn dặn: “Ta phải liên lạc mật thiết với dân chúng, khôngđược rời xa dân chúng Rời xa dân là cô độc Cô độc thì nhất định thất bại”
1.2.3 Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước vì dân
Nhà nước vì dân theo tư tưởng Hồ Chí Minh, đó là nhà nước phục vụlợi ích và nguyện vọng của nhân dân, không có đặc quyền đặc lợi, không đèđầu cưỡi cổ dân “Vì dân” không chỉ là mục tiêu hoạt động và tồn tại củachính quyền mà còn là phương thức, phong cách và phương pháp hành độngcủa chính quyền
Người nói: “Tôi tuyệt nhiên không ham muốn công danh phú quý chútnào Bây giờ phải gánh vác chức Chủ tịch là vì đồng bào ủy thác thì tôi phải