Biện chứng giữa cái chung và cái riêng và vận dụng vào việc xây dựng kinh tế thị trường ở nước ta

Tuy nhiên,trong khuôn khổ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, Việt Nam phải trải qua một thời kỳ không có các điều kiện cơ bản để phát triển do công nghiệp vẫn phụ thuộc nhiều vào viện t

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG KHOA LÍ LUẬN CHÍNH TRỊ

=====000=====

TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC BIỆN CHỨNG GIỮA CÁI CHUNG VÀ CÁI RIÊNG VÀ VẬN DỤNG VÀO VIỆC XÂY DỰNG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG Ở

NƯỚC TA

Sinh viên thực hiện:

Mã SV:

Lớp:

Lớp tín chỉ: TRI114.5 Giảng viên hướng dẫn: TS Trần Huy Quang

Hà Nội - 12/2021

MỤC LỤC

LỜI MỞ ĐẦU……… 4

NỘI DUNG……… 5

I/ Quan điểm triết học Mác- Lê nin về cái chung và cái riêng……… 5

1 Khái niệm cái chung và cái riêng……….5

2 Mối quan hệ biện chứng giữa cái chung và cái riêng……… 6

II/ VẬN DỤNG QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA CÁI CHUNG VÀ CÁI RIÊNG VÀO NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG VIỆT NAM……… … 8

1 Kinh tế thị trường……… 8

a.Khái niệm kinh tế thị trường……… 8

b.Chuyển sang kinh tế thị trường là một tất yếu khách quan……… 8

2 Kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam……… 10

a.Nền kinh tế nước ta mang bản chất của nền kinh tế thế giới……….10

b.Thực trạng kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam………… 11

c.Những giải pháp phát triển kinh tế thị trường tại Việt Nam……… … 13

KẾT LUẬN……… 16

TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 17

2

LỜI MỞ ĐẦU

Nhìn lại quá khứ, Việt Nam đã phải vượt qua muôn vàn khó khăn để xây dựng lại nền kinh tế từ một hệ thống kinh tế phong kiến lạc hậu Trong khi chúng tôi bị loại khỏi cả hai cuộc Chiến tranh Thế giới và các cuộc chiến tranh chống thực dân hai lần, chúng ta đã thành công trong việc phát triển một lực lượng bảo vệ quốc gia mạnh mẽ được coi là Quân đoàn Rồng bên trong đất nước Trong hoàn cảnh nghèo nàn, khắc nghiệt như vậy, thật không dễ dàng gì để chúng ta có thể tái thiết nền kinh tế của đất nước ngay sau khi chúng ta chiến thắng chủ nghĩa thực dân Trong hơn 50 năm phát triển của lịch sử đất Việt, đất nước ta đã trải qua những khó khăn, trở ngại trong công cuộc xây dựng kinh tế Từ nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu trải qua hai cuộc chiến tranh, ban đầu chúng ta phải vượt qua bao bất hạnh xã hội và sự bóc lột của chủ nghĩa thực dân Tuy nhiên,trong khuôn khổ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, Việt Nam phải trải qua một thời

kỳ không có các điều kiện cơ bản để phát triển do công nghiệp vẫn phụ thuộc nhiều vào viện trợ nước ngoài; sản xuất nông nghiệp không có đủ năng lực sản xuất; ngoại thương vẫn dựa trên buôn bán hàng đổi hàng; kiến thức khoa học -

kỹ thuật còn thấp; công nghiệp quốc phòng còn sơ khai; vật liệu xây dựng bị hạn chế; hàng tiêu dùng hầu như không có; các phương tiện giao thông và thông tin liên lạc còn khá hạn chế so với các nước có trình độ phát triển kinh tế tương tự Xuất phát từ việc cần kíp phải đổi mới tư duy, trước hết là tư duy kinh tế, Đảng

và Nhà nước ta đã chủ trương xóa bỏ nền kinh tế kế hoạch hóa, tập trung, bao cấp chuyển sang nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế Chủ trương đó nhanh chóng được các nhà đầu tư trong, ngoài nước và đông đảo người sản xuất, tiêu dùng hưởng ứng Các doanh nghiệp tư nhân trong nước và có vốn nước ngoài xuất hiện ngày càng nhiều, hộ nông dân chuyển sang kinh doanh hàng hóa,

hộ tư thương phát triển mạnh, thị trường hàng hóa và dịch vụ phát triển với quy

mô ngày càng lớn, chủng loại phong phú hơn Thị trường tài chính, nhất là thị trường tín dụng và chứng khoán phát triển khá nhanh Thị trường bất động sản, thị trường lao động và khoa học - công nghệ, dù còn chưa phát triển một cách chuẩn tắc, nhưng cũng đã hình thành Xuất khẩu, nhập khẩu phát triển mạnh, đưa nước ta trở thành nước có nền kinh tế mở ở mức độ cao trong khu vực

Tuy nhiên, mới chập chững bước vào nền kinh tế thị trường đầy gian khó, phức tạp, nền kinh tế Việt Nam đòi hỏi sự học tập, tiếp thu kinh nghiệm của nhân loại trên cơ sở cân nhắc, chọn lọc sao cho phù hợp với hoàn cảnh và điều

3

kiện của Việt Nam Nội dung tiểu luận “Biện chứng giữa cái chung và cái riêng

và vận dụng vào việc xây dựng kinh tế thị trường ở nước ta” sẽ phân tích theo quan điểm của Triết học về mối quan hệ giữa cái chung và cái riêng, từ đó đưa ra những đánh giá, vận dụng trong quá trình xây dựng nền kinh tế thị trường ở Việt Nam

4

PHẦN NỘI DUNG

I/Quan điểm triết học Mác-Lê nin về cái chung và cái riêng

1 Khái niệm cái chung và cái riêng

Trong đời sống, chúng ta thường tiếp xúc với một số sự vật hiện tuợng quá trình khác nhau Mỗi sự vật hiện tượng đó được gọi là một cái riêng, đồng thời chúng ta cũng thấy giữa chúng lại có mặt tương tự giống nhau tức là có sự tồn tại cái chung giữa chúng Theo quan điểm triết học Mác-Lê nin

Cái chung là một phạm trù triết học dùng để chỉ những mặt, những thuộc tính chung không những có ở một kết cấu vật chất nhất định, mà còn được lặp lại trong nhiều sự vật hiện tượng hay quá trình riêng lẻ khác, những mối liên hệ giống nhau, hay lặp lại ở nhiều cái riêng

Cái chung thường chứa đựng ở trong nó tính quy luật, sự lặp lại Ví dụ như quá trình đồng hóa dị hóa diễn ra với con người và cả những động vật bậc cao khác đều có thuộc tính yếu tố quan hệ đó;quy luật cung - cầu, quy luật giá trị thăng dư

là những đặc điểm chung mà mọi nền kinh tế thị trường bắt buộc phải tuân theo Cái riêng là phạm trù triết học dùng để chỉ một sự vật, một hiện tượng, một quá trình riêng lẻ nhất định trong thế giới khách quan

Cái đơn nhất là phạm trù triết học để chỉ những đặc tính, tính chất chỉ có ở một sự vật, hiện tượng nào đó mà không lặp lại ở các sự vật hiện tượng khác

Ví dụ: Trong mỗi con người lại có một cấu tạo gen, nhân cách, năng lực khác nhau đó là cái đơn nhất ;Một hành tinh nào đấy hay một thực vật, động vật nào đấy là cái đơn nhất trong giới tự nhiên Cái riêng trong lịch sử xã hội là một sự kiện riêng lẻ nào đó, như là cuộc cách mạng tháng Tám của Việt Nam, Cái riêng còn có thể hiểu là một nhóm sự vật gia nhập vào một nhóm các sự vật rộng hơn, phổ biến hơn Sự tồn tại cá biệt đó của cái riêng cho thấy nó chứa đựng trong bản thân những thuộc tính không lặp lại ở những cấu trúc sự vật khác Tính chất này được diễn đạt bằng khái niệm cái đơn nhất Ví dụ chiều cao, cân nặng, vóc dáng của một người là cái đơn nhất Nó cho biết những đặc điểm của chỉ riêng người đó, không lặp lại ở một người nào khác Cần phân biệt “cái riêng” với cái “đơn nhất”

5

2 Mối quan hệ biện chứng giữa cái chung và cái riêng

Trong lịch sử triết học đã có hai xu hướng - duy thực và duy danh - đối lập nhau giải quyết vấn đề quan hệ giữa cái riêng và cái chung Các nhà duy thực khẳng định, cái chung tồn tại độc lập, không phụ thuộc vào cái riêng Các nhà duy danh cho rằng, cái chung không tồn tại thực trong hiện thực khách quan Chỉ

có sự vật đơn lẻ, cái riêng mới tồn tại thực Cái chung chỉ tồn tại trong tư duy con người Cái chung chỉ là tên gọi, danh xưng của các đối tượng đơn lẻ Tuy cùng coi cái riêng là duy nhất có thực, song các nhà duy danh giải quyết khác nhau vấn đề hình thức tồn tại của nó Một số (như Occam) cho rằng, cái riêng tồn tại như đối tượng vật chất cảm tính; số khác (Béccli) lại coi cảm giác là hình thức tồn tại của cái riêng…

Thấy được và khắc phục những hạn chế khiếm khuyết của cả hai xu hướng đó trong việc lý giải mối quan hệ cái chung-cái riêng, triết học duy vật biện chứng cho rằng cái chung và cái riêng có mối liên hệ biện chứng mật thiết với nhau, và

cả hai đều tồn tại một cách khách quan

Cái chung tồn tại bên trong cái riêng, thông qua cái riêng mà biểu hiện sự tồn tại Không có cái chung tồn tại độc lập bên ngoài cái riêng “Bất cứ cái chung

nào cũng chỉ bao quát một cách đại khái tất cả mọi vật riêng lẻ Bất cứ cái riêng nào cũng không gia nhập đầy đủ vào cái chung…” Ví dụ Trên cơ sở khảo sát tình hình hoạt động cụ thể của một số doanh nghiệp có thể rút ra kết luận về tình trạng chung của các doanh nghiệp trong một nền kinh tế; quy luật bóc lột giá trị thặng dư của nhà tư bản là một cái chung, không thế thì không phải là nhà tư bản, nhưng quy luật đó được thể hiện ra ngoài dưới những biểu hiện của các nhà

tư bản (cái riêng)

Cái riêng chỉ tồn tại trong mối liên hệ với cái chung Nghĩa là không có cái

riêng nào tồn tại độc lập tuyệt đối tách rời khỏi cái chung “Bất cứ cái riêng nào cũng thông qua hàng nghìn sự chuyển hóa mà liên hệ với những cái riêng thuộc loại khác (sự vật, hiện tượng, quá trình) Nó “chỉ tồn tại trong mối liên hệ đưa đến cái chung” Ví dụ: mỗi con người là một cái riêng nhưng mỗi con người không thể tồn tại ngoài mối liên hệ với tự nhiên và xã hội; Không có một doanh nghiệp nào tồn tại với tư cách là doanh nghiệp mà không tuân theo các quy tắc chung của thị trường như quy luật cạnh tranh, quy luật cung cầu, quy luật giá trị,

… nếu doanh nghiệp nào bất chấp các quy luật các nguyên tắc chung đó thì không thể tồn tại trên nền kinh tế thị trường; Nền kinh tế nào cũng bị chi phối

6

bởi quy luật cung-cầu, quy luật QHSX phù hợp với tính chất và trình độ của LLSX, đó là cái chung Như vậy sự vật hiện tượng nào cũng bao hàm cái chung

Cái chung là bộ phận, nhưng sâu sắc hơn cái riêng, còn cái riêng là toàn bộ nhưng phong phú hơn cái chung Cái riêng phong phú hơn cái chung vì ngoài

đặc điểm chung, cái riêng còn có cái đơn nhất Cái chung sâu sắc hơn cái riêng

vì cái riêng phản ánh những thuộc tính, những mối liên hệ ổn định, tất nhiên, lặp lại ở nhiều cái riêng cùng loại Do vậy cái chung là cái gắn liền với bản chất, quy định phương hướng tồn tại và phát triển của cái chung Chẳng hạn khi vận dụng cái nguyên lí chung của khoa học vào giải quyết vấn đề riêng cần phải xét đến những điều kiện lịch sử cụ thể tạo nên cái đơn nhất cái đặc thù của nó, cần phải tránh thái độ chung chung trừu tượng khi giải quyết mọi vấn đề đường lối chủ trương của chính sách pháp luật của Đảng và nhà nước là cái chung, nhưng khi vận dụng vào mỗi địa phương mỗi vùng cần phải gắn với điều kiện hoàn cảnh cụ thể nơi đó

Trong những hoàn cảnh khác nhau, cái chung có thể chuyển hoá thành cái đơn nhất và ngược lại Vì vậy tùy từng mục đích có thể tạo ra những cái điều

kiện để thực hiện sự chuyển hóa từ cái đơn nhất thành cái chung hoặc là từ cái chung trở thành cái đơn nhất Ví dụ: trước Đại hội Đảng VI thì kinh tế thị trường, khoán sản phẩm chỉ là cái đơn nhất, còn cái chung là cơ chế bao cấp; nhưng từ sau Đại hội Đảng VI thì kinh tế thị trường lại dần trở thành cái chung, còn kinh

tế tập trung bao cấp thành cái đơn nhất, chỉ còn tồn tại trong một số ngành như

an ninh quốc phòng

Sự phân biệt giữa cái chung và cái đơn nhất nhiều khi chỉ mang tính tương

đối Có những đặc điểm xét ở trong nhóm sự vật này là cái đơn nhất, nhưng nếu xét ở trong nhóm sự vật khác lại là cái chung Ví dụ, cây là thuộc tính chung khi xét tất cả các loài thực vật như mít, cây chuối và cây đa,…, nhưng nó là loại đơn nhất khi xét trong nhóm thực vật thì cây chỉ là một đặc điểm đơn nhất chỉ các loại cây, mà ngoài ra thực vật còn có cỏ, bụi rậm, nấm

Trên cơ sở nguyên lý về mối liên hệ giữa cái riêng và cái chung, ta đã đưa ra một số giải pháp nhằm phát triển nền kinh tế thị trường của Việt Nam một cách thích hợp, cố gắng theo kịp tốc độ tăng trưởng của các nước phát triển trên thế giới, tăng cường cơ sở vật chất cho công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội

7

II/ VẬN DỤNG QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA CÁI CHUNG VÀ CÁI RIÊNG VÀO NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG Ở VIỆT NAM

1 Kinh tế thị trường

a) Khái niệm kinh tế thị trường

Trong nền kinh tế, thị trường là một khái niệm trừu tượng, diễn ra ở tầm vĩ

mô, gắn liền với sự tồn tại và phát triển của sản xuất và lưu thông hàng hóa Theo lý thuyết của Mác, thị trường là nơi sản phẩm được trao đổi thành tiền Lợi nhuận thu được từ khoảng cách giữa giá mua và giá bán lại Giá cả thay đổi khi cung và cầu khác nhau, kết hợp với trạng thái của công nghệ trong sản xuất Do

đó, sàn giao dịch là nơi giao dịch diễn ra Theo David Begg, Thị trường là "một phương tiện mà các quyết định này được tổng hợp thành nhu cầu kinh tế dưới dạng giá cả" Thuật ngữ thị trường cũng đã được Bruce Smith định nghĩa là nơi gặp gỡ, nơi người mua và người bán đến với nhau để trao đổi hàng hóa hoặc dịch

vụ (Begg nhận là môi trường tập trung những người mua và bán cho một sự trao đổi hàng hóa hoặc dịch vụ )

Thị trường kinh tế là một hệ thống kinh tế tự điều chỉnh, cung cấp một trình

độ sản xuất, chất lượng và hiệu quả cao; có lượng hàng hóa dồi dào và đa dạng; dịch vụ được mở rộng và được coi như hàng hóa trên thị trường Nó năng động

và luôn đổi mới trong khi sản phẩm, kỹ thuật và thị trường Đây là nền kinh tế vận hành theo cơ chế thị trường với những đặc điểm chủ yếu như: Nền kinh tế hàng hoá phát triển, mở rộng thị trường, tự do kinh doanh, tự do thương mại, tự

do định giá, đa dạng về sở hữu, đa dạng hoá phân phối

b) Chuyển sang kinh tế thị trường là một tất yếu khách quan

Trong giai đoạn đầu xây dựng nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, nền kinh tế hàng hoá vẫn còn tồn tại Như vậy, sự tồn tại của kinh tế hàng hoá và thị trường hàng hoá là tất yếu ở Việt Nam Có phân công lao động trong sản xuất của mình là điều kiện tiên quyết để sản xuất và lưu thông hàng hóa tồn tại trong nền kinh tế mang tính chất xã hội chủ nghĩa trước đây Sản xuất hàng hoá dựa vào phân công lao động trong sản xuất để có năng suất cao hơn, tạo ra nhiều sản phẩm làm đầu vào cho trao đổi hàng hoá, do đó hoạt động trao đổi hàng hoá ngày càng phát triển cùng với sự phát triển của sản xuất hàng hoá Ngoài ra, việc phân công lao động còn phá vỡ đặc điểm tự cung tự cấp của nền

8

kinh tế tự nhiên trước đây và thúc đẩy sản xuất hàng hóa phát triển mạnh mẽ; nó còn là cơ sở và động lực để nâng cao năng suất lao động: do đó có nhiều sản phẩm được sử dụng cho hoạt động trao đổi, tạo điều kiện cho hoạt động trao đổi hàng hoá phát triển hơn nữa

Vốn sở hữu nhà nước là nhân tố quan trọng để xây dựng xã hội chủ nghĩa, ngoài hình thức sở hữu thống nhất giữa công chức và nhân dân, còn có nhiều hình thức chiếm hữu khác nhau và mối quan hệ giữa chúng chỉ có thể thực hiện được bằng giao dịch thương mại Các tổ chức kinh tế của Nhà nước và các tổ chức xã hội đều có chung nền tảng sở hữu về sản xuất vật chất, nhưng ở mức độ nào đó vẫn khác nhau Các tổ chức có quyền độc lập tham gia vào sản xuất và kinh doanh Mặt khác, các tổ chức kinh tế này khác nhau về công nghệ và trình

độ quản lý Do đó, chi phí và hiệu quả sản xuất của chúng khác nhau, đòi hỏi mối quan hệ trao đổi kinh tế giữa chúng với nhau Thực tiễn những năm qua cho thấy việc chuyển đổi sang mô hình kinh tế thị trường là hoàn toàn đúng đắn của Đảng

Sau khi giành lấy nửa phía Nam của đất nước thông qua đấu tranh vũ trang và giải phóng khỏi tay Mỹ, nước ta tồn tại nền kinh tế ba tầng cùng thời Khi đó chưa có sự hài hòa giữa ba nền kinh tế khác nhau và phương thức quản lý độc đoán của Đảng và Nhà nước đã dẫn đến những sai sót nghiêm trọng, thậm chí có nơi người dân phải đối mặt với nạn đói hoành hành Những sai lầm đó đã cho chúng ta thấy rằng không thể tiếp tục phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa như trước đây Sự phát triển của nền kinh tế Việt Nam là một quá trình khách quan và tất yếu Sau khi nhận ra những sai sót của mình tại Đại hội Đảng lần thứ VI, Đảng đã chủ động phát triển đồng bộ nền kinh tế nhiều thành viên Bằng cách đó, nền kinh tế Việt Nam điều chỉnh từ nền kinh tế kế hoạch hóa trở thành hệ thống kinh tế thị trường, định hướng xã hội chủ nghĩa Sự thay đổi, có ý nghĩa quan trọng cả về lý thuyết và thực tiễn

Kinh tế thị trường là tất yếu, không những phù hợp với đặc điểm của dân tộc

ta, còn phù hợp với quy luật kinh tế và xu thế thời đại:

Nếu không thay đổi phương thức kinh tế thì không thể đủ sản phẩm để tiêu thụ; hơn nữa việc đề cập đến lượng của cải tiết kiệm được để mở rộng sản xuất là không thích hợp Bởi vì, nền kinh tế tập trung có những đặc điểm nổi bật là nó

có cấu trúc và chức năng rất vững chắc; chỉ có tác dụng kích thích kinh tế tăng trưởng mạnh trong thời gian ngắn và có tác dụng phát triển kinh tế trên phạm vi

9

rộng Chế độ tập trung quản lý ở nước ta vẫn tồn tại trong thời gian dài, do đó không những không có tác dụng quan trọng thúc đẩy sản xuất phát triển mà còn tạo ra nhiều hậu quả tiêu cực làm ảnh hưởng đến hiệu quả và năng suất sản xuất Thời kỳ chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường ở Việt Nam là tất yếu và khách quan Sự phát triển của nền kinh tế trong nước liên quan trực tiếp đến cải cách dựa trên cơ sở thị trường và mở cửa thị trường quốc tế Mục tiêu của các chính sách kinh tế - xã hội là tốc độ tăng trưởng cao, điều kiện sống được cải thiện, tỷ

lệ thất nghiệp thấp Kinh tế đã trở thành một trong những chỉ tiêu cơ bản, có vai trò to lớn và là sức mạnh của mỗi bang, là yếu tố then chốt trong việc bảo vệ và giữ vững uy tín của đảng

Như vậy việc chuyển sang kinh tế thị trường là điều kiện không thể thiếu để phát triển kinh tế Tuy nhiên, ta không được phép tiếp thu một cách dập khuôn nền kinh tế thị trường chế độ TBCN mà phải xây dựng một nền kinh tế thị trường mới về chất, thể hiện sự phát triển hơn so với nền kinh tế thị trường TBCN

2 Kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam

a) Nền kinh tế nước ta mang bản chất của nền kinh tế thế giới

Trước hết, nền kinh tế nước ta mang tính chất của nền kinh tế thị trường, đó là nền kinh tế thị trường, nên nó tuân theo mọi quy luật của nền kinh tế thị trường:, quy luật giá trị thặng dư, quy luật lưu thông tiền tệ, quy luật cung-cầu,…

Cơ cấu kinh tế nước ta theo nguyên tắc kinh tế thị trường, quan hệ giữa các bộ phận, chức năng của chúng đa dạng và tinh tế Quyền sở hữu đã được thừa nhận một cách đa dạng (không chỉ của nhà nước mà còn của cả tập thể) và lợi nhuận

là động lực để phát triển Theo đó, một nhóm mới gồm những người năng động hơn đã xuất hiện, những người tuân theo các xu hướng tốt hơn và điều hành công việc kinh doanh của họ một cách "kinh tế" Ở nước ta hiện nay, thị trường tự do cũng có những bất hạnh nhất định: tâm lý coi trọng đồng tiền, chú trọng lợi nhuận, chênh lệch giàu nghèo quá cực đoan; phát triển kinh tế chưa đồng đều… Nền kinh tế nước ta cũng được chính phủ giám sát để kiểm soát và giảm thiểu những điều bất hạnh này cùng với những tác hại mà nó có thể gây ra Tuy nhiên, cho dù những bất hạnh này vẫn tồn tại trong xã hội và trong suy nghĩ của một số

10